Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
56
अध्याय 56 / 95

Adhyaya 56

45 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ45 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५६

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे पञ्चपञ्चाशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ नारद उवाच ।भगवंल्लोकनाथाय विष्णवे विषमेक्षणः ।किमर्थमायुधं चक्रं दत्तवांल्लोकपूजितम्

iti śrīvāmanapurāṇe pañcapañcāśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ nārada uvāca / bhagavaṃllokanāthāya viṣṇave viṣamekṣaṇaḥ / kimarthamāyudhaṃ cakraṃ dattavāṃllokapūjitam

हिन्दी अर्थ

पाणि शंकर देवीके साथ निवास कर रहे थे। दनु- पुत्रने वहाँ जाकर अन्धकके वचनको ज्यों-का-त्यों कहा। शङ्करने पर्वतनन्दिनीके सुनते हुए उसे उत्तर दिया। बुद्धिमान् इन्द्रने मुझे यह मन्दरपर्वत दिया है।

English

Killing of Rakta-bija, Nisumbha and Kumbha

अध्याय ५६

श्लोक 2

पुलस्त्य उवाच।।शृणुष्वावहितो भूत्वा कथामेतां पुरातनीम् ।चक्रप्रदानसंबद्धां शिवमाहात्मयवर्धिनीम्

pulastya uvāca/ / śṛṇuṣvāvahito bhūtvā kathāmetāṃ purātanīm / cakrapradānasaṃbaddhāṃ śivamāhātmayavardhinīm

हिन्दी अर्थ

इसलिये वृत्रासुरके वैरी इन्द्रकी आज्ञाके बिना मैं इसे नहीं छोड़ सकता॥ ४५--४८॥ दानवने जो यह कहा कि गिरिनन्दिनीको मुझे दे दो, तो ये अपनी इच्छासे जा सकती हैं। मैं इन्हें नहीं रोक सकता। मुनिसत्तम! उसके बाद गिरिपुत्री पार्वतीने शम्बरसे कहा -वीर! तुम जाकर विद्वान् अन्धकसे मेरी

English

Pulastya said- When Sumbha saw Canda and Munda dead and the soldiers so anxious and troubled, he ordered Raktablja to attack on the goddess. When Candika saw the thirty crore army marching forward for attack, she along with those other goddesses made a loud voice as roaring of a

अध्याय ५६

श्लोक 3

आसीद् द्विजातिप्रवरो वेदवेदांङ्गपारगः ।गृहाश्रमी महाभागो वीतमन्युरिति स्मृतः

āsīd dvijātipravaro vedavedāṃṅgapāragaḥ / gṛhāśramī mahābhāgo vītamanyuriti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

बात कहो -संग्राममें मैं तो पताका हूँ। आप और शंकर खेलनेवाले हैं। प्राणोंका चूत फैलाकर (हार-जीतका दाँव लगाकर) जो जीतेगा वह मुझे प्राप्त करेगा! ऐसा कहनेपर बुद्धिमान् शम्बर अन्धकके पास गया एवं

English

At the time of so mouth opening for loud roaring, rode on swan with basil garland and Kamandalu in hands as also rode on bull, three eyed, with trident, serpent bangle and earring were originated from other.

अध्याय ५६

श्लोक 4

तस्यात्रेयी महाभागो भार्यासीच्छीलसंमता ।पतिव्रता पतिप्राणा धर्मशीलेति विश्रुता

tasyātreyī mahābhāgo bhāryāsīcchīlasaṃmatā / pativratā patiprāṇā dharmaśīleti viśrutā

हिन्दी अर्थ

उसने शंकर तथा गौरीकी कही हुई बातें (ज्यों-की- त्यो) उससे कह दीं गच्छ शीघ्रं महाबाहो भेरीं सान्नाहिकीं दृढाम्। ताडयस्व सुविश्रब्धं दुःशीलामिव योषितम्

English

XT XT O divine sage! Kaumari decorated with peacock wings, holding sakti, riding on peacock was originated from her throat.

अध्याय ५६

श्लोक 5

तस्यामस्य महर्षेस्तु ऋतुकालाभिगामिनः ।संबभूव सुतः श्रीमान् उपमन्युरिति समृतः

tasyāmasya maharṣestu ṛtukālābhigāminaḥ / saṃbabhūva sutaḥ śrīmān upamanyuriti samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

समादिष्टोऽन्धकेनाथ भेरीं दुर्योधनो बलात्। ताडयामास वेगेन यथा प्राणेन भूयसा

English

J lb^U®'<ol Vl^y^Ah^lRlHil yilffdiuimi STMT ^ujfcft 7ssq##||^||

अध्याय ५६

श्लोक 6

तं माता मुनिशार्दूल शालिपिष्टरसेन वै ।पोषयामास वदती क्षीरमेतत् सुदुर्गता

taṃ mātā muniśārdūla śālipiṣṭarasena vai / poṣayāmāsa vadatī kṣīrametat sudurgatā

हिन्दी अर्थ

तस्यास्तं स्वरमाकर्ण्यं सर्व एव महासुराः। समायाताः सभां तूर्णं किमेतदिति वादिनः याथातथ्यं च तान् सर्वानाह सेनापतिर्बली। ते चापि बलिनां श्रेष्ठाः सन्नद्धा युद्धकाङ्किणः

English

The Vaisnavl sakti originated from both arms of the goddess. She was on Garuda and conch, discus, mace, sword and bow and arrows were in her hands. W* 3TOT

अध्याय ५६

श्लोक 7

सो ऽजानानो ऽथ क्षीरस्य स्वादुतां पय इत्यथ ।संभावनामप्यकरोच्छालिपिष्टरसे ऽपि हि

so 'jānāno 'tha kṣīrasya svādutāṃ paya ityatha / saṃbhāvanāmapyakarocchālipiṣṭarase 'pi hi

हिन्दी अर्थ

सहान्धका निर्ययुस्ते गजैरुष्ट्रेहयै रथैः। अन्धको रथमास्थाय पञ्जनल्वप्रमाणतः

English

From the back of there originated Varahl sakti. She was on 3esanaga, musala in her hand and he jaws began piercing the earth.

अध्याय ५६

श्लोक 8

स त्वेकदा समं पित्रा कुत्रचिद् द्विजमेश्मनि ।क्षीरौदनं च बुभुजे सुस्वादु प्राणपुष्टिदम्

sa tvekadā samaṃ pitrā kutracid dvijameśmani / kṣīraudanaṃ ca bubhuje susvādu prāṇapuṣṭidam

हिन्दी अर्थ

बाणः कार्तस्वरो हस्ती सूर्यशत्रुर्महोदर: । हयग्रीवः कालनेमिः संह्वादः कालनाशनः। शरभः शलभश्चैव विप्रचित्तिश्च वीर्यवान्

English

From her breasts, there appeared s'akti. She was on elephant, thunderbolt and goad on her hands and decorated by varied variety of ornaments.

अध्याय ५६

श्लोक 9

स लब्ध्वानुपमं स्वादं क्षीरस्य ऋषिदारकः ।मात्रा दत्तं द्वितीये ऽह्नि नादत्ते पिष्टवारि तत्

sa labdhvānupamaṃ svādaṃ kṣīrasya ṛṣidārakaḥ / mātrā dattaṃ dvitīye 'hni nādatte piṣṭavāri tat

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनश्च पाकश्च विपाकः कालशम्बरौ।

English

From her heart there appeared fierce sakti goddess. She was originated through the heart beating of goddess She began frightening the stars, constellations and galaxy with her acute and lengthy nails.

अध्याय ५६

श्लोक 10

रुरोदाथ ततो बाल्यात् पोयऽर्थि चातको यथा ।तं माता रुदती प्राह बाष्पगद्गदया गिरा

rurodātha tato bālyāt poya'rthi cātako yathā / taṃ mātā rudatī prāha bāṣpagadgadayā girā

हिन्दी अर्थ

प्रजग्मुरुत्सुका योद्"धुं नानायुधधरा रणे स्तदान्धको योद्धमना हरेण।

English

TTft# H^cdl ^HlcHiyfdMtchH.11 II ttur^mw ^pnftif##R:i «ni#lsfttT t # ## ftr grflft ft

अध्याय ५६

श्लोक 11

उमापतौ पशुपतौ शूलधारिणि संकरे ।अप्रसन्ने विरुपाक्षे कुतः क्षीरेण भोजनम्

umāpatau paśupatau śūladhāriṇi saṃkare / aprasanne virupākṣe kutaḥ kṣīreṇa bhojanam

हिन्दी अर्थ

स कालपाशावसितो हि मन्दधीः

English

d^lcHtyM*M ^ #TT cS^l^cll ftratll ^11 snrrr ttt ft# w eft# yrarn

अध्याय ५६

श्लोक 12

यदीच्छसि पयो भोक्तुं सद्यः पुष्टिकरं सुत ।तदाराधय देवेशं विरूपाक्षं त्रिशूलिनम्

yadīcchasi payo bhoktuṃ sadyaḥ puṣṭikaraṃ suta / tadārādhaya deveśaṃ virūpākṣaṃ triśūlinam

हिन्दी अर्थ

उसे सुनकर दानवपतिकी आँखें क्रोधसे जलने लगीं। लंबी साँस लेते हुए दुर्योधनको बुलाकर उसने कहा-महाबाहो! शीघ्र जाओ एवं मारू या संग्रामके समयमें बजनेवाले जुझाऊ नगाड़ेको (मस्तीसे) जोर-जोरसे ऐसे पीटो जैसे दुराचारिंणीको कोई (उसके अपराधके कारण उसका अभिभावक आदि निर्भयतासे) ताड़ित करता है। उसके बाद अन्धकसे आदेश प्राप्त कर दुर्योधन अत्यन्त बलपूर्वक जी-

English

TTs^eser ftranT: irt % torh^i cTR# cd'Mdi ft*(: ■u-g ud««u:ll ^Jll

अध्याय ५६

श्लोक 13

तस्मिस्तुष्टे जगद्धाम्नि सर्वकल्याणदायिनि ।प्राप्यते ऽमृतपायित्वं किं पुनः क्षीरभोजनम्

tasmistuṣṭe jagaddhāmni sarvakalyāṇadāyini / prāpyate 'mṛtapāyitvaṃ kiṃ punaḥ kṣīrabhojanam

हिन्दी अर्थ

जानसे वेगपूर्वक भेरीको बजाने लगा। बलवान् दुर्योधनद्वारा बलपूर्वक बजायी जाती हुई वह भेरी सहसा भयंकर ध्वनिमें घरघराने लगी, जिस प्रकार सुरभी घरघराती है

English

Candika made an hear piercing roar when see saw that the goddess (saktis) killing enemies and the monsters’ army. When Mahadeva, the three eyed god with trident in his hand, heard such sound shivering three- worlds, he came to goddess, saluted her and

अध्याय ५६

श्लोक 14

तन्मातुर्वचनं श्रुत्वा वीतमन्युसुतो ऽब्रवीत् ।को ऽयं विरूपाक्ष इति त्वयाराध्यस्तु कीर्तितः

tanmāturvacanaṃ śrutvā vītamanyusuto 'bravīt / ko 'yaṃ virūpākṣa iti tvayārādhyastu kīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

उसकी उस ध्वनिको सुनकर सभी बड़े असुर “यह क्या है ?'--ऐसा कहते हुए शीघ्रतासे सभामें आ गये। पराक्रमी सेनापतिने उन सभीसे उचित और सत्य वचन कहा। युद्धकी इच्छा करनेवाले बलवानोंमें श्रेष्ठ रथॉसहित वे सभी अन्धकके साथ बाहर निकले। पाँच नल्व अर्थात् दो हजार हाथके प्रमाणवाले रथपर चढ़कर अन्धक त्रिलोचन शंकरको जीतनेका निश्चय कर बाहर निकला। जम्भ, कुजम्भ, हुण्ड, तुहुण्ड,

English

All those monsters badly frightened of the gods and Matr-saktis as continuos devastation they saw there. Hence, frightened those became pala, lost courage to continue fight and ran to shelter of

अध्याय ५६

श्लोक 15

ततः सुतं धर्मशीला धर्माढ्यं वाक्यमब्रवीत् ।यो ऽयं विरुपाक्ष इति श्रूयतां कथयामि ते

tataḥ sutaṃ dharmaśīlā dharmāḍhyaṃ vākyamabravīt / yo 'yaṃ virupākṣa iti śrūyatāṃ kathayāmi te

हिन्दी अर्थ

शम्बर, बलि, बाण, कार्तस्वर, हस्ती, सूर्यशत्रु, महोदर,

English

Suddenly Raktablja appeared there for battle. He was furiated and on account of excess anger, his lips were moving up and down frequently. He drove away the herd of ghosts and entered into the orbit where goddess were killing the monsters so brutally. ?i4

अध्याय ५६

श्लोक 16

आसीन्महासुरपतिः श्रीदाम इति विश्रुतः ।तेनाक्रम्य जगत्सर्वं श्रीर्नीता स्ववशं पुरा

āsīnmahāsurapatiḥ śrīdāma iti viśrutaḥ / tenākramya jagatsarvaṃ śrīrnītā svavaśaṃ purā

हिन्दी अर्थ

कालनेमि, संह्ाद, कालनाशन, शरभ, शलभ, पराक्रमी विप्रचित्ति, दुर्योधन, पाक, विपाक, काल एवं शम्बर- महाबलवान् राक्षस भाँति-भाँतिके आयुधोंको लेकर प्रबल इच्छासे संग्राममें लड़नेके लिये चल पड़े। इस प्रकार काल-पाशसे बँधा हुआ वह अल्पमति दनुसैन्यपति दुष्टात्मा अन्धक शंकरसे युद्ध करनेके विचारसे महान्

English

When Matrs'aktis saw him coming forward, they shot a volley of arrows on him. Each blood drops fell from his body on the ground was being turned into one more monster. Kausikl said to Kesin! when saw such surprising scene- O Candika! Spread your mouth with full length like Vadavanala and sip the blood of enemy.

अध्याय ५६

श्लोक 17

निःश्रीकास्तु त्रयो लोकाः कृतास्तेन दुरात्माना ।श्रीवत्सं वासुदेवस्य हर्तुमैच्छन्महाबलः

niḥśrīkāstu trayo lokāḥ kṛtāstena durātmānā / śrīvatsaṃ vāsudevasya hartumaicchanmahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

नन्दिद्वारा आहूत गणोंका वर्णन, गणोंको सदाशिबका दर्शन और गणोंद्वारा मन्दरका भर जाना

English

Ambika opened then her fierce mouth. Her upper lip was touching the sky and lower was touching the earth. In such form she was addressed as

अध्याय ५६

श्लोक 18

तम्स्य दुष्टं भगवानभिप्रायं जनार्दनः ।ज्ञात्वा तस्य वधाकाङ्क्षी महेश्वरमुपागमत्

tamsya duṣṭaṃ bhagavānabhiprāyaṃ janārdanaḥ / jñātvā tasya vadhākāṅkṣī maheśvaramupāgamat

हिन्दी अर्थ

नन्दिद्वारा आहूत गणोंका वर्णन, उनसे हरि और हरका एकत्व प्रतिपादन, गणोंको सदाशिवका दर्शन और गणोंद्वारा मन्दरका भर जाना उपस्पृश्य जलं श्रीमान् सस्मार गणनायकान्

English

Ambika then caught the enemy with hair, dragged him, pressed by teeth and hit hard on his chest. Thus, the other'monsters generating from blood drops also fell in her mouth. fl

अध्याय ५६

श्लोक 19

एतस्मिन्नन्तरे शंभुर्योगमूर्तिधरो ऽप्ययः ।तस्थौ हिमाचलप्रस्थमाश्रित्य श्लुक्ष्णभूतलम्

etasminnantare śaṃbhuryogamūrtidharo 'pyayaḥ / tasthau himācalaprasthamāśritya ślukṣṇabhūtalam

हिन्दी अर्थ

सर्वान् निवेदयामास शङ्कराय महात्मने

English

Her blood dried and on account of non¬ fertility of blood drops, he got weakness. When the goddess saw him so weak, his body was cut in one hundred pieces of discus which was gold studded. H I ?T The monsters began availing for Raktablja by saying O brother! O dear! Where are you going? Stop for a moment. Come to us.

अध्याय ५६

श्लोक 20

अथाभ्येत्य जगन्नाथं सहस्रशिरसं विभुम् ।आराधयामास हरिः स्वयमात्मानमात्मना

athābhyetya jagannāthaṃ sahasraśirasaṃ vibhum / ārādhayāmāsa hariḥ svayamātmānamātmanā

हिन्दी अर्थ

यानेतान् पश्यसे शम्भो त्रिनेत्राज्ञटिलाञशुचीन्। एते रुद्रा इति ख्याताः कोट्य एकादशैव तु वानरास्यान् पश्यसे यान् शार्दूलसमविक्रमान्। एतेषां द्वारपालास्ते मन्नामानो यशोधनाः

English

33TSTt fe<jfdd4>¥NI¥ll f%#tfcTufaTUTT fdMWtiCI

अध्याय ५६

श्लोक 21

साग्रं वर्षसहस्रं तु पादाङ्गुष्ठेन तस्तिवान् ।गृणंस्तत्परमं ब्रह्म योगिज्ञेयमलक्षणम्

sāgraṃ varṣasahasraṃ tu pādāṅguṣṭhena tastivān / gṛṇaṃstatparamaṃ brahma yogijñeyamalakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

षण्मुखान् पश्यसे यांश्च शक्तिपाणीञ्शिखिध्वजान्। षट् च षष्टिस्तथा कोट्यः स्कन्दनाम्नः कुमारकान्

English

Mrdani knocked down brutally rumours monsters who were deformed by garments, weapons and whose hair were scattered in such chaotic condition. Some among them were naked as their garments fully

अध्याय ५६

श्लोक 22

ततः प्रीतः प्रभुः प्रादाद् विष्णवे परमं वरम् ।प्रत्यक्षं तैजसं श्रीमान् दिव्यं चक्रं सुदर्शनम्

tataḥ prītaḥ prabhuḥ prādād viṣṇave paramaṃ varam / pratyakṣaṃ taijasaṃ śrīmān divyaṃ cakraṃ sudarśanam

हिन्दी अर्थ

एतावत्यस्तथा कोट्यः शाखा नाम षडाननाः । विशाखास्तावदेवोक्ता नैगमेयाश्च शङ्कर ८ सप्तकोटिशतं शम्भो अमी वै प्रमथोत्तमाः। एकैकं प्रति देवेश तावत्यो ह्यपि मातरः पिनाकधारिणो रौद्रा गणाः कालमुखापरे।

English

The monster king Nisumbha forwarded to Mrdani when he saw that devastated scene in which his army had lost its shield, weapons and garments. He was on a chariot which wheels were broken and axis deviated.

अध्याय ५६

श्लोक 23

तद् दत्त्वा देवदेवाय सर्वभूतभयप्रदम् ।कालचक्रनिभं चक्रं शङ्करो विष्णुमब्रवीत्

tad dattvā devadevāya sarvabhūtabhayapradam / kālacakranibhaṃ cakraṃ śaṅkaro viṣṇumabravīt

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले शम्बरके चले जानेपर शंकरने भी नन्दीको बुलाकर कहा नन्दिन्! तुम्हारे शासनमें जो पर्वत आदि रहते हैं, उन्हें इस (माङ्गलिक) कार्यमें आनेके लिये आमन्त्रित करो। उसके बाद महेशके

English

He had sword and a shining shield and tried to make a severe attack on goddess but when he stared at her face, his mind, heart and body stunned in sheer excitement. He stood like a lifeless state. When the goddess saw so stunned monster, she smiled and said- Have you conquered the gods with this very valour and whether on the basis of very power, you request me to accept

अध्याय ५६

श्लोक 24

वरायुधो ऽयं देवेश सर्वायुधनिबर्हणः ।सुदर्शनो द्वादशारः षण्णाभिर्द्वियुगो जवी

varāyudho 'yaṃ deveśa sarvāyudhanibarhaṇaḥ / sudarśano dvādaśāraḥ ṣaṇṇābhirdviyugo javī

हिन्दी अर्थ

कहनेसे नन्दी शीघ्रातिशीघ्र गये और उन्होंने जलका आचमन कर गणनायकोंका स्मरण किया। नन्दीसे स्मरण किये गये सभी गणनाथोंने हजारोंकी संख्यामें शीघ्रतासे आकर त्रिदशेश्वर शंकरको प्रणाम किया। अविनाशी नन्दीने महात्मा शंकरसे हाथ जोड़कर सभी आये हुए गणोंको निवेदित किया

English

The monster peeped into the scorn inflicted by goddess for several minutes and then

अध्याय ५६

श्लोक 25

आरासंस्थास्त्वमी चास्य देवा मासाश्च राशयः ।शिष्टानां रक्षणार्थाय संस्थिता ऋथवश्च षट्

ārāsaṃsthāstvamī cāsya devā māsāśca rāśayaḥ / śiṣṭānāṃ rakṣaṇārthāya saṃsthitā ṛthavaśca ṣaṭ

हिन्दी अर्थ

नन्दीने कहा-- शम्भो! तीन नेत्रोंवाले और जटा धारण करनेवाले तथा पवित्र जिन गणोंको आप देख रहे हैं, उन्हें रुद्र कहते हैं। इनकी संख्या ग्यारह कोटि है। बन्दरके समान मुँह और सिंहके समान

English

O caprice lady! Your most delicate body shall break in several hundred pieces like an unbaked clay pot in water if I blow hard my 0 nice virgin! This only thought is resisting me from attack. Hence, O huge eyed lady! I submit again myself for your acceptance.

अध्याय ५६

श्लोक 26

अग्निः सोमस्तथा मित्रो वरुणो ऽथ शचीपतिः ।इन्द्राग्नी चाप्यथो विश्वे प्रजापतय एव च

agniḥ somastathā mitro varuṇo 'tha śacīpatiḥ / indrāgnī cāpyatho viśve prajāpataya eva ca

हिन्दी अर्थ

पराक्रमवाले जिन्हें आप देख रहे हैं, वे मेरे नामको धारण करनेवाले यशस्वी इनके द्वारपाल हैं। हाथमें शक्ति लिये तथा मयूरध्वजी जिन छः मुखवालोंको आप देख रहे हैं, वे स्कन्द नामके कुमार हैं। इनकी संख्या छाछठ करोड़ है। शंकर! इतने ही छः मुख धारण करनेवाले शाखा नामके गण हैं और इतने ही विशाख और नैगमेय नामके गण हैं

English

The severe blow made by my sword is unbearable even for Indra. Spit therefore, on idea of battle and please, be my bride.

अध्याय ५६

श्लोक 27

हनूमांश् चाथ बलावान् देवो धन्वन्तरिस्तथा ।तपश्चैव तपस्यश्च द्वादशैते प्रतिष्ठिताः ।चैत्राद्याः फाल्गुनान्ताश्च मासास्तत्र प्रतिष्ठताः

hanūmāṃś cātha balāvān devo dhanvantaristathā / tapaścaiva tapasyaśca dvādaśaite pratiṣṭhitāḥ / caitrādyāḥ phālgunāntāśca māsāstatra pratiṣṭhatāḥ

हिन्दी अर्थ

शम्भो! इन उत्तम प्रमथोंकी संख्या सात सौ करोड़ है। देवेश! प्रत्येकके साथ उतनी ही मातृकाएँ भी हैं। इन भस्मविभूषित शरीरवाले शूलपाणि त्रिनेत्रधारियोंको शैव कहा जाता है। ये सभी गणेश्वर आपके भक्त हैं।

English

O sage! Yoglsvarl heard the submission of monster she smiled said in cryptic tone- Tt 4 f? wrf cbwdlcy ’•retreat? rtat ta

अध्याय ५६

श्लोक 28

त्वमेवमाधाय विभो वरायुधं शत्रुं सुराणां जहि मा विशङ्किथाः ।अमोघ एषो ऽमरराजडपूजितो धृतो मया नेत्रगतस्तपोबलात्

tvamevamādhāya vibho varāyudhaṃ śatruṃ surāṇāṃ jahi mā viśaṅkithāḥ / amogha eṣo 'mararājaḍapūjito dhṛto mayā netragatastapobalāt

हिन्दी अर्थ

विभो! भस्मरूपी अस्त्र धारण करनेवाले अन्य अनगिनत पाशुपत गण सहायताके लिये आये हैं। पिनाक धारण करनेवाले जटामण्डलसे युक्त, अद्भुत भयङ्कर कालमुख नामक आपके अन्य गण (भी) आये हैं भैरवो विष्णुना सार्द्ध॑मभेदेनाचितो हि यैः

English

O warrior! I cannot accept anyone my husband unless he defeats me in battle. In case, you desire so, come and defeat me.

अध्याय ५६

श्लोक 29

इत्युक्तः शंभूना विष्णुः भवं वचनमब्रवीत् ।कथं शंभो विजानीयाममोघो मोघ एव वा

ityuktaḥ śaṃbhūnā viṣṇuḥ bhavaṃ vacanamabravīt / kathaṃ śaṃbho vijānīyāmamogho mogha eva vā

हिन्दी अर्थ

तान् करेणैव भगवान् समाश्चास्योपवेशयत्

English

O Narada! That monster attacked with sword on goddess with full might when so neglected by her. When the goddess saw that sword with shield forwarding towards her, she put six arrows having shape of peacocks tail on bow and split it in pieces. This scene was rare

अध्याय ५६

श्लोक 30

यद्यमोघो विभो चक्रः सर्वत्राप्रतिघस्तव ।जिज्ञासार्थं तवैवेह प्रक्षेप्स्यामि प्रतीच्छ भोः

yadyamogho vibho cakraḥ sarvatrāpratighastava / jijñāsārthaṃ tavaiveha prakṣepsyāmi pratīccha bhoḥ

हिन्दी अर्थ

प्राह प्रहस्य देवेशं शूलपाणिं गणाधिपम् विस्मितामी गणा देव सर्व एव महेश्वर। महापाशुपतानां हि यत् त्वयालिङ्गनं कृतम्

English

When the monster saw his sword so failed in target he immediately took mace and pounced on goddess fiercely.

अध्याय ५६

श्लोक 31

तद्वाक्यं वासुदेवस्य निशम्याह विनाकधृक् ।यद्येवं प्रक्षिपस्वेति निर्विशङ्केन चेतसा

tadvākyaṃ vāsudevasya niśamyāha vinākadhṛk / yadyevaṃ prakṣipasveti nirviśaṅkena cetasā

हिन्दी अर्थ

तदेतेषां महादेव स्फुटं त्रैलोक्यविन्दकम्। रूपं ज्ञानं विवेकं च वदस्व स्वेच्छया विभो

English

Ambika cut-off this sturdy and strong built arms through her Ksurapra (arrows) immediately when she saw that commotion of

अध्याय ५६

श्लोक 32

तन्महेशानवचनं श्रुत्वा विष्णुः सुदर्शनम् ।मुमोच तेजोजिज्ञासुः शङ्करं प्रति वेगवान्

tanmaheśānavacanaṃ śrutvā viṣṇuḥ sudarśanam / mumoca tejojijñāsuḥ śaṅkaraṃ prati vegavān

हिन्दी अर्थ

अहंकारविमूढैश्च निन्दद्धिवैष्णवं पदम् खट्वाङ्गसे संग्राम करनेवाले, लाल ढालसे युक्त महाव्रती नामके ये उत्तम युद्धके लिये आये हैं। जगद्गुरो! घण्टा नामके आयुधको धारण करनेवाले

English

On so falling of that monster on ground made Candl etc. Matrkas exhilarated and they expressed this mirth by making loud voice. Indra etc. gods who were seeing at this battle, became happy to see the fall of their enemy. They energised the goddess by saying- "O victorious goddess! Victory to you."

अध्याय ५६

श्लोक 33

मुरारिकरविभ्रष्टं चक्रमभ्येत्य शूलिनम् ।त्रिधा चकार विश्वेशं यज्ञेशं यज्ञयाजकम्

murārikaravibhraṣṭaṃ cakramabhyetya śūlinam / tridhā cakāra viśveśaṃ yajñeśaṃ yajñayājakam

हिन्दी अर्थ

हुए हैं। तीन नेत्रोंवाले, पद्माक्ष एवं श्रीवत्ससे चिहित वक्षःस्थलवाले गरुड़ पक्षीपर चढ़े हुए तथा अविनाशी वृषभध्वजी गण यहाँ आ गये हैं। चक्र तथा शूल धारण करनेवाले महापाशुपत नामके गण आ गये

English

The ghosts then piped trumpets from all sides and the gods showered flowers on goddess from above. Tjfei gwr: jfitarosnpri O great sage! When Sumbha saw his brother so fell down on the ground, he furiated, took Pas'a in hand and marched forward on elephant's back.

अध्याय ५६

श्लोक 34

हरं हरिस्त्रिधाभूतं दृष्टवा कृत्तं महाभुजः ।व्रीडोपप्लुतदेहस्तु प्रणिपातपरो ऽभवत्

haraṃ haristridhābhūtaṃ dṛṣṭavā kṛttaṃ mahābhujaḥ / vrīḍopaplutadehastu praṇipātaparo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

हैं, जिन्होंने अभिन्नभावसे विष्णुके साथ भैरवकी पूजा (यहाँ) की है आपके रोमोंसे उत्पन्न ये सभी सिंहके समान मुखवाले शूल, बाण और धनुष धारण करनेवाले

English

When the goddess saw him coming forward, she took out four half-moon shape arrows from holder.

अध्याय ५६

श्लोक 36

पादप्रणामावनतं वीक्ष्य दामोदरं भवः ।प्राह प्रीतिपरः श्रीमानुत्तिष्ठति पुनः पुनः ।।५६।३५ प्राकृतो ऽयं महाबाहो विकारश्चक्रनेमिना ।निकृत्तो न स्वरभावो मे सो ऽच्छेद्यो ऽदाह्य एव च

pādapraṇāmāvanataṃ vīkṣya dāmodaraṃ bhavaḥ / prāha prītiparaḥ śrīmānuttiṣṭhati punaḥ punaḥ / / 56.35 prākṛto 'yaṃ mahābāho vikāraścakraneminā / nikṛtto na svarabhāvo me so 'cchedyo 'dāhya eva ca

हिन्दी अर्थ

गण आपकी सहायताके लिये आ गये हैं। अपनी इच्छाके अनुसार आप इन्हें आदेश दें। उसके बाद सभी गणोंने पास जाकर वृषभध्वजको प्रणाम किया। भगवानूने हाथसे उन्हें विश्वस्तकर बैठाया। महापाशुपत

English

That Ambika cut-off two fore-legs of elephant through two acute arrows and attacked at his belly with two other arrows. She was smiling that time. tr: ftror The elephant fell down on ground like the ridge of a mountain on which thunderbolt has befallen as his fore-legs were cut-off.

अध्याय ५६

श्लोक 37

तद्यदेतानि चक्रेण त्रीणि भागानि केशव ।कृतानि तानि पुण्यनि भविष्यन्ति न सशयः

tadyadetāni cakreṇa trīṇi bhāgāni keśava / kṛtāni tāni puṇyani bhaviṣyanti na saśayaḥ

हिन्दी अर्थ

नामके अपने अध्यक्षोंको देखनेके बाद महेश्वरने उठकर उनको गले लगाया। उन लोगोंने महेश्वरको अभिवन्दित किया उसके बाद उस अत्यन्त विचित्र दृश्यको देखकर सभी गणेश्वरोंकी आँखें आश्चर्यसे भर गयीं। उसके बाद वे सभी बहुत ही लज्जित हो गये। गणोंको अचरजभरे नेत्रोंवाला देखकर योगिश्रष्ठ शैलादि नन्दीने हँसकर

English

dWMf&HHIW ^pwi>^fdU|d:l aillJft 3 juswi«?»U ftraTII 3 II

अध्याय ५६

श्लोक 38

हिरण्याक्षः स्मृतो ह्येकः सुवर्णाक्षस्तथा परः ।तृतीयश्च विरूपाक्षस्त्रयो ऽमी पुण्यदा नृणाम्

hiraṇyākṣaḥ smṛto hyekaḥ suvarṇākṣastathā paraḥ / tṛtīyaśca virūpākṣastrayo 'mī puṇyadā nṛṇām

हिन्दी अर्थ

गणाधिप देवेश शूलपाणिसे कहा --देव! महेश्वर! महापाशुपतोंको आपने जो गले लगाया है, उससे ये सभी गण आश्चर्यमें पड़ गये हैं। अत: महादेव! विभो! इनके तीनों लोकोंमें विख्यात रूप, ज्ञान एवं विवेकका

English

Siva cut-off the head of Sumbha with ear¬ rings through an arrow when he leapt from the back of so fallen elephant. feft The demon king fell down with elephant as Kraunca was fallen with buffalo when Mahasena Kartikeya had hit hard on him. He had thus, lost his head.

अध्याय ५६

श्लोक 39

उत्तिष्ठ गच्छस्व विभो निहन्तुममरार्दनम् ।श्रीदाम्नि निहते विष्णो नन्दयिष्यन्ति देवताः

uttiṣṭha gacchasva vibho nihantumamarārdanam / śrīdāmni nihate viṣṇo nandayiṣyanti devatāḥ

हिन्दी अर्थ

अपने इच्छानुसार वर्णन करें। प्रमथोंके अधिपति नन्दीकी बात सुनकर भूतभावन महादेव भाव और अभावका विचार करनेवाले उन गणोंसे कहने लगे -- रुद्रने कहा-- अहंकारसे विमूढ किंतु मेरी भक्तिसे

English

When the Sun, Marut, Asvinlkumara including Indra and Vasus heard the slaughter of both enemies by goddess, they all approached at that mountain and began to worship the goddess.

अध्याय ५६

श्लोक 40

इत्येवमुक्तो भगवान् हरेम गरुडध्वजः ।गत्वा सुरगिरिप्रस्थं श्रीदामानं ददर्श ह

ityevamukto bhagavān harema garuḍadhvajaḥ / gatvā suragiriprasthaṃ śrīdāmānaṃ dadarśa ha

हिन्दी अर्थ

युक्त आपलोगोंने वैष्णवपदकी निन्दा करते हुए

English

The gods prayed. We all salute goddess Bhagavatl and the goddess who absolves all sins of human beings. Salute to the goddess suppressing the ego of enemies. Salute to the goddess who has given empire to Visnu and Sankara. Salute to yajnabhokta and defender #3^ ft

अध्याय ५६

श्लोक 41

तं दृष्ट्वा देवदर्पघ्नं दैत्यं देववरो हरिः ।मुमोच चक्रं वेगाढ्यं हतो ऽसीति ब्रुवन्मुहुः

taṃ dṛṣṭvā devadarpaghnaṃ daityaṃ devavaro hariḥ / mumoca cakraṃ vegāḍhyaṃ hato 'sīti bruvanmuhuḥ

हिन्दी अर्थ

अध्याय ६७ नन्दिद्वारा आहूत गणोंका वर्णन, गणोंको सदाशिवका दर्शन और गणोंद्वारा मन्दरका भर जाना योऽहं स भगवान् विष्णुर्विष्णुर्यः सोऽहमव्ययः

English

Salute to the killer of gods’ enemy. Salute to goddess worshipped by Indra. Salute to Mahisasura killer. Salute to goddess duly worshipped by Visnu, Sankara and the sun The people chanting this psalm offered by you all this time will definitely see the abolition of their nightmares. Ask anything other desired by you.

अध्याय ५६

श्लोक 42

ततस्तु तेनाप्रतिपौरुषेण चक्रेण दैत्यस्य शिरो निकृत्तम् ।संछिन्नसीर्षो निपपात शैलाद् वज्राहतं शैलशिरो यथैव

tatastu tenāpratipauruṣeṇa cakreṇa daityasya śiro nikṛttam / saṃchinnasīrṣo nipapāta śailād vajrāhataṃ śailaśiro yathaiva

हिन्दी अर्थ

नावयोवै विशेषोऽस्ति एका मूर्तिद्विधा स्थिता। तदमीभिर्नरव्याध्रैर्भक्तिभावयुतैर्गणैः

English

The gods said- "If you want to boon the gods, do good for Brahmins, children and cows. O goddess! Your body is having a fire complexion. Bum all gods enemies again in the prospective days. The goddess! O gods! I shall slaughter Andhasura and gods will address me as Carcika in this world. I shall bom from the perspiration of Sankara's mouth. My mouth will be strained with blood.

अध्याय ५६

श्लोक 43

तसमिन् हते देवरिपौ मुरारिरीशं समाराध्य विरूपनेत्रम् ।लब्ध्वा च चक्रं प्रवरं महायुधं जगाम देवो निलयं पयोनिधिम्

tasamin hate devaripau murārirīśaṃ samārādhya virūpanetram / labdhvā ca cakraṃ pravaraṃ mahāyudhaṃ jagāma devo nilayaṃ payonidhim

हिन्दी अर्थ

स चाप्यञ्जनसंकाशः कथं तेनेह युज्यते। तेषां वचनमर्थाढ्यं श्रुत्वा जीमूतवाहनः न त्वेव योग्या यूयं हि महाज्ञानस्य कर्हिचित्। अपवादभयाद् गुह्यं भवतां हि प्रकाशये

English

II I will slaughter the enemy of gods by taking birth from the womb of Yasoda in the home of Nanda. I will slaughter Vipracitti, Lavanasura and other Sumbha and Nisumbha after getting incarnation there.

अध्याय ५६

श्लोक 44

सो ऽयं पुत्र निरूपाक्षो देवदेवो महेश्वरः ।तमाराधय चेत् साधो क्षीरेणोच्छसि भोजनम्

so 'yaṃ putra nirūpākṣo devadevo maheśvaraḥ / tamārādhaya cet sādho kṣīreṇocchasi bhojanam

हिन्दी अर्थ

एकरूपात्मकं देहं कुरुध्वं यल्लमास्थिताः

English

O gods! I will provide maintenance to whole world by taking birth as Sakambhan in the house of Indra with Amitasatyadhama goddess. This will be done when the famine will grip the creatures and they will strive. O gods! I will again take birth at Vindhya mountain for killing the enemies and defending the hermits. O gods! I will go again to heaven after destruction of the evil doing

अध्याय ५६

श्लोक 45

तन्मातुर्वचनं श्रुत्वा वीतमन्युसुतो बली ।तमाराध्य विरूपाक्षं प्राप्तः क्षीरेण भोजनम्

tanmāturvacanaṃ śrutvā vītamanyusuto balī / tamārādhya virūpākṣaṃ prāptaḥ kṣīreṇa bhojanam

हिन्दी अर्थ

चन्दनादिभिरेकाग्रैर्न मे प्रीतिः प्रजायते नरकार्हा भवद्भक्ता रक्षामि स्वयशोऽर्थतः

English

O gods! I will again take birth in the form of a Bee (Bramara) when the great demon Arunaksa with take birth. I will kill him and then again go to the heaven.

अध्याय ५६

श्लोक 46

एवं तवोक्तं परमं पवित्रं संछेदनं शर्वतनोः पुरा वै ।तत्तीर्थवर्यं स महासुरो वै समाससादाथ सुपुण्यहेतोः

evaṃ tavoktaṃ paramaṃ pavitraṃ saṃchedanaṃ śarvatanoḥ purā vai / tattīrthavaryaṃ sa mahāsuro vai samāsasādātha supuṇyahetoḥ

हिन्दी अर्थ

माऽयं वदिष्यते लोको महान्तमपवादिनम्। यथा पतन्ति नरके हरभक्तास्तपस्विनः

English

Pulastya said- with these word, salute to the Brahmins and bidding farewell to other creatures (beings) that goddess took a departure to the heaven. The balanced mind people should listen this ancient, supreme sacrosanct and benevolent episode on victory of them. The god has said it

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 56
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.