Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
57
अध्याय 57 / 95

Adhyaya 57

73 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ73 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५७

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणो ष्ट्पञ्चाशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ पुलस्त्य उवाच ।तस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा दृष्ट्वा देवं त्रिलोचनम् ।पूजयित्वा सुवर्णाक्षं नैमिषं प्रययौ ततः

iti śrīvāmanapurāṇo ṣṭpañcāśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ pulastya uvāca / tasmiṃstīrthavare snātvā dṛṣṭvā devaṃ trilocanam / pūjayitvā suvarṇākṣaṃ naimiṣaṃ prayayau tataḥ

हिन्दी अर्थ

अतोऽर्थं न क्षिपाम्यद्य भवतो नरकेऽद्धुते यन्निन्दध्वं जगन्नाथं पुष्कराक्षं च मन्मयम्।

English

II Narada asked- O great resolute Brahmin! Tell me in detail that how Skanda had killed Kraunca with Mahisa.

अध्याय ५७

श्लोक 2

तत्र तीर्थसहस्राणि त्रिंशत्पापहराणि च ।तोम्त्याः काञ्चनाक्ष्याश्च गुरुदायाश्च मध्यतः

tatra tīrthasahasrāṇi triṃśatpāpaharāṇi ca / tomtyāḥ kāñcanākṣyāśca gurudāyāśca madhyataḥ

हिन्दी अर्थ

न तस्य सदृशो लोके विद्यते सचराचरे। श्वेतमूर्तिः स भगवान् पीतो रक्तोऽञ्जनप्रभः

English

Pulastya said- O Narada! I explain the ancient story of Kumara Kartikeya. Please listen to it. It enhances the fame of the O Brahmin! The fire had sipped that ejaculated semen of god Sankara. The splendour of fire became dull due to impact of

अध्याय ५७

श्लोक 3

तेषु स्नात्वार्च्य देवेशं पीतवाससमच्युतम् ।ऋषीनपि च संपूज्य नैमिषारण्यवासिनः

teṣu snātvārcya deveśaṃ pītavāsasamacyutam / ṛṣīnapi ca saṃpūjya naimiṣāraṇyavāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

भावपूर्वक शंकरकी पूजा की है। इसी अज्ञानके हेतु आप सभीका अनादर कर उनका विशेष आग्रह किया गया। जो मैं हूँ वही भगवान् विष्णु हैं एवं जो विष्णु हैं वही अविनाशी मैं हूँ। हम दोनोंमें कोई अन्तर नहीं है। एक ही मूर्ति दो रूपोंमें अवस्थित है। अतः भक्तिभावसे युक्त इन पुरुषश्रेष्ठ गणोंने जैसा मुझे जाना है, निश्चय ही उस प्रकार आपलोग मुझे नहीं जानते। जड- बुद्धिवाले आपलोगोंने यतः नित्य मेरी निन्दा की है,

English

Then the most splendour for fire went to the gods and he on being sent by them it immediately went to the abode of Brahma.

अध्याय ५७

श्लोक 4

देवदेवं तथेशानं संपूज्य विधिना ततः ।गयायां गोपतिं द्रष्टुं जगाम स महासुरः

devadevaṃ tatheśānaṃ saṃpūjya vidhinā tataḥ / gayāyāṃ gopatiṃ draṣṭuṃ jagāma sa mahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

अतः आपलोगोंका ज्ञान नष्ट हो गया। इसीलिये मैंने आपलोगोंको गले नहीं लगाया है। इस प्रकार कहनेपर गणोंने महेश्वरसे कहा -

English

The fire saw the goddess named Kutila on his way to abode of Brahma. Having seen in the fire said- O Kutila! This splendour is jufter gg *rfg<gf?rii 5 ii This splendour (semen) ejaculated by Sankara will bum all lokas. Hence, please, hold it. You will receive a meritorious son

अध्याय ५७

श्लोक 5

तत्र ब्रह्मध्वजे स्नात्वा कृत्वा चास्य प्रदक्षिणाम् ।पिण्डनिर्वपणं पुण्यं पिदृणां स चकार ह

tatra brahmadhvaje snātvā kṛtvā cāsya pradakṣiṇām / piṇḍanirvapaṇaṃ puṇyaṃ pidṛṇāṃ sa cakāra ha

हिन्दी अर्थ

आप एवं जनार्दन ऐक्यरूपसे कैसे रहते हैं? आप निर्मल, शुद्ध, शान्त, शुक्ल और निर्दोष एवं अज्ञानसे रहित हैं। किंतु वे अझनके तुल्य हैं; अतः उनसे आपका मेल कैसे होता है? उनके अभिप्राययुक्त वचनको सुननेके बाद जीमूतवाहन शंकरने मेघके समान गम्भीर वाणीमें हँसकर कहा अपनी कीर्ति बढानेवाली सम्पूर्ण बात मैं बतलाता हूँ; उसे सुनो - तुमलोग कभी भी महाज्ञानके योग्य नहीं हो। परंतु

English

FT PIT 3JT? The great river Kutila said to Agni as she recollected her mission in mind- "Drop it on

अध्याय ५७

श्लोक 6

उदपाने तथा स्नात्वा तत्राभ्यर्च्य पितॄन् वशी ।गदापाणिं समभ्यर्च्य गोपतिं चापि शङ्करम्

udapāne tathā snātvā tatrābhyarcya pitṝn vaśī / gadāpāṇiṃ samabhyarcya gopatiṃ cāpi śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

अपकीर्तिके डरसे मैं आप सभीके सामने गोपनीय चस्तु-स्थितिको प्रकाशित करता हूँ

English

That goddess then held the semen of Sankara and began providing nutrition, God fire also began to make tour voluntarily.

अध्याय ५७

श्लोक 7

इन्द्रतीर्थे तथा स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः ।महानदीजले स्नात्वा सरयूमाजगाम सः

indratīrthe tathā snātvā saṃtarpya pitṛdevatāḥ / mahānadījale snātvā sarayūmājagāma saḥ

हिन्दी अर्थ

मुझमें निरन्तर चित्त लगाये रहनेसे भी अन्य लोग प्रिय हैं। तुमलोग यत्रपूर्वक एक देहात्मक रूपको समझो। प्रयत्नपूर्वक दूध या घीसे स्त्रान कराने तथा स्थिरचित्ततापूर्वक चन्दन आदिद्वारा लेप करनेसे मुझे प्रसन्नता नहीं उत्पन्न होती। आरा लेकर मेरी देहको भले ही चीर डालो, परंतु अपनी कीर्तिके लिये नरकके योग्य आप भक्तोंकी मैं (उससे) रक्षा करता ही हूँ। (क्योंकि) यह संसार मुझे इस प्रकारका महान् कलङ्क न लगाये कि शंकरके

English

The fire had held that semen for fire thousand years. Due to such long pregnancy, the flesh, bone, blood, marrow, intestine, skin, furs, share, moustache, eyes and hair etc. turned into golden colour. This is the reason, the fire is called as

अध्याय ५७

श्लोक 8

तस्यां स्नात्वा समभ्यर्च्य गोप्रतारे कुशेशयम् ।उपोष्य रजनीमेकां विरजां नगरीं ययौ

tasyāṃ snātvā samabhyarcya gopratāre kuśeśayam / upoṣya rajanīmekāṃ virajāṃ nagarīṃ yayau

हिन्दी अर्थ

तपस्वी भक्त नरकमें जाते हैं

English

Kutila went at the abode of Brahma by holding that fire like womb for five thousand

अध्याय ५७

श्लोक 9

स्नात्वा विरजसे तीर्थे दत्त्वा पिण्डं पितॄंस् तथा ।दर्शनार्थ ययौ श्रीमान् अजितं पुरुषोत्तमम्

snātvā virajase tīrthe dattvā piṇḍaṃ pitṝṃs tathā / darśanārtha yayau śrīmān ajitaṃ puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकारकी निन्दा करनेवाले लोग भयंकर नरकमें जाते हैं। इसलिये मैं आपलोगोंको अद्भुत नरकमें नहीं डालता। आपलोग मेरे स्वरूप जिन कमलनयन जगन्नाथकी निन्दा करते हैं, वे ही सर्वव्यापी गणेश्वर भगवान् शर्व हैं। इस समस्त चर और अचर लोकमें उनके समान कोई नहीँ है। वे भगवान् श्वेतमूर्ति पीत, रक्त एवं

English

II Brahma, the god lotus saw that great river very sad and asked- "Tell me that how had you conceived?" ft ft?

अध्याय ५७

श्लोक 10

तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षमक्षरं परमं शुचिः ।षड्रात्रमुष्य तत्रैव महेन्द्रं दक्षिणं ययौ

taṃ dṛṣṭvā puṇḍarīkākṣamakṣaraṃ paramaṃ śuciḥ / ṣaḍrātramuṣya tatraiva mahendraṃ dakṣiṇaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

तस्मात् परतरं लोके नान्यद् धर्म हि विद्यते।

English

d<Vlrhd ^TT?r ufu FtTFII ^|| She replied- O great Brahmana! as the fire who had once sipped that semen of Sankara but on account of being unable to bear, he dropped it on me. gr^ chiwi M>tid grf§f%Rfn ^#11

अध्याय ५७

श्लोक 11

तत्र देववरं शंभुमर्द्धनारीश्वरं हरम् ।दृष्ट्वार्च्य संपूज्य पितॄन् महेन्द्रं चोत्तरं गतः

tatra devavaraṃ śaṃbhumarddhanārīśvaraṃ haram / dṛṣṭvārcya saṃpūjya pitṝn mahendraṃ cottaraṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

स एव धत्ते भगवान् सर्वपूज्यः सदाशिवः शङ्करस्य वचः श्रुत्वा शैवाद्याः प्रमथोत्तमाः। प्रत्यूचुर्भगवन् ब्रूहि सदाशिवविशेषणम्

English

She said-0 great Brahma! A period of five thousand years have been lapsed since I conceived, but the delivery is still awaited." Lord Brahma said- "Go at Udayacala. A huge forest of Sarpata measuring one hundred yojana is existed there."

अध्याय ५७

श्लोक 12

तत्र देववरं शंभुं गोपालं सोमपायिनम्।दृष्ट्वा स्नात्वा सोमतीर्थे सह्याचलमुपागतः

tatra devavaraṃ śaṃbhuṃ gopālaṃ somapāyinam. dṛṣṭvā snātvā somatīrthe sahyācalamupāgataḥ

हिन्दी अर्थ

दण्डपाणिं सुदुर्दृश्यं लोकैर्व्याप्तं समन्ततः। 'दण्डसंस्थाऽस्य दृश्यन्ते देवप्रहरणास्तथा

English

O the lady of thin loin! Drop it on that extended mountain ridge. It will turn in child form after ten thousand years. TJT ??roit That great river went on the mountain after hearing to the statement of Brahma and did abortion through her mouth.

अध्याय ५७

श्लोक 13

तत्र स्नात्वा महोदक्यां वैकुण्ठं चार्च्यं भक्तितः ।सुरान् पितृन् समभ्यर्च्य पारियात्रं गिरिं गतः

tatra snātvā mahodakyāṃ vaikuṇṭhaṃ cārcyaṃ bhaktitaḥ / surān pitṛn samabhyarcya pāriyātraṃ giriṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

तत एकमुखं भूयो ददृशुः शङ्करं गणाः। ततोऽभवच्चैकरूपी शङ्करो बहुरूपवान्। द्विरूपश्चाभवद् योगी एकरूपोऽप्यरूपवान्।

English

Will Ull She went back immediately near Brahma by leaving that child there. The Satl Kutila turned into river due to curse.

अध्याय ५७

श्लोक 14

तत्र स्नात्वा लाह्गलिन्यां पूजयित्वापराजितम् ।कशेरुदेशं चाभयेत्य विश्वरूपं ददर्श सः

tatra snātvā lāhgalinyāṃ pūjayitvāparājitam / kaśerudeśaṃ cābhayetya viśvarūpaṃ dadarśa saḥ

हिन्दी अर्थ

मिश्रको वर्णहीनश्च महापाशुपतस्तथा। क्षणाद् भवति रुद्रेन्द्र: क्षणाच्छम्भुः प्रभाकरः

English

On account of splendour of Sankara, that forest of Sarapata turned into gold radiance. The trees, stags and birds residing there also turned into gold.

अध्याय ५७

श्लोक 15

यत्र देववरः शंभुर्गणानां तु सुपूजितम् ।विश्वरूपमथात्मानं दर्शयामास योगवित्

yatra devavaraḥ śaṃbhurgaṇānāṃ tu supūjitam / viśvarūpamathātmānaṃ darśayāmāsa yogavit

हिन्दी अर्थ

्षणार्द्धाच्छङ्करो विष्णुः क्षणाच्छर्वः पितामहः। ततस्तदद्भुततमं दृष्टा शैवादयो गणाः अजानन्त तहैक्येन ब्रह्मविष्ण्वीशभास्करान्। 'यदाऽभिन्नममन्यन्त देवदेवं सदाशिवम्

English

When thus, ten thousand years passed, a child having eyes lotus-like and full of splendour like a sun was born there. ?Kqut fwr:i The gods sleeping on his back, with thumb in mouth began weeping like a cloud in that divine

अध्याय ५७

श्लोक 16

तत्र मङ्कुणिकातोये स्नात्वाभ्यर्य्य महेश्वरम् ।जगामाद्रिं स सौगन्धि प्रह्लादो मलायाचलम्

tatra maṅkuṇikātoye snātvābhyaryya maheśvaram / jagāmādriṃ sa saugandhi prahlādo malāyācalam

हिन्दी अर्थ

तदा निर्धूतपापास्ते समजायन्त पार्षदाः। तेष्वेवं धूतपापेषु अभिन्नेषु हरीश्वरः

English

In the meantime, the all six Krttikas saw that child in Saravana when they were walking voluntarily on their way.

अध्याय ५७

श्लोक 17

महाह्रदे ततः स्नात्वा पूजयित्वा च शङ्करम् ।ततो जगाम योगात्मा द्रष्टुं विन्ध्ये सदाशिवम्

mahāhrade tataḥ snātvā pūjayitvā ca śaṅkaram / tato jagāma yogātmā draṣṭuṃ vindhye sadāśivam

हिन्दी अर्थ

वृणुध्वं 'बरमानन्त्यं दास्ये वो मनसेप्सितम्। भिनदृष्टयुद्धवं पापं यत्तद् भ्रंशं प्रयातु नः

English

These Kjttikas fell in pity and went there where Skanda was lying. In order to feed him milk, each of them wanted her turn first than others. They raised a dispute saying- "I will feed first the baby." ^ That Kumara suddenly turned into six mouthed child when he saw that those are disputing with each other. Thus, he fulfilled the desire of all of them. Those Krttikas then brought up properly that child with them.

अध्याय ५७

श्लोक 18

ततो विपाशासलिले स्नात्वाभ्यर्च्य सदाशिवम् ।त्रिरात्रं समुपोष्याथ अवन्तीं नगरीं ययो

tato vipāśāsalile snātvābhyarcya sadāśivam / trirātraṃ samupoṣyātha avantīṃ nagarīṃ yayo

हिन्दी अर्थ

अञ्जनके सदृश कान्तिवाले हैं । संसारमें उनसे श्रेष्ठ कोई दूसरा धर्म नहीं है। सर्वपूज्य वे सदाशिव (सदा मङ्गल करनेवाले) भगवान् ही सभी सात्त्विक, राजस, तामस एवं मिश्रित भावोंको धारण करते हैं

English

O sage! That child was grown in their custody. He became famous as Karttikeya among the strong built people.

अध्याय ५७

श्लोक 19

तत्र शिप्राजले स्नात्वा विष्णुं संपूज्य भक्तिततः ।श्मशानस्थं ददर्शाथ महाकालवपुर्धरम्

tatra śiprājale snātvā viṣṇuṃ saṃpūjya bhaktitataḥ / śmaśānasthaṃ dadarśātha mahākālavapurdharam

हिन्दी अर्थ

शंकरके वचनको सुनकर शैव आदि श्रेष्ठ गणोंने कहा भगवन्! आप सदाशिवकी विशेषता प्रकट करनेवाले गुणको कहिये। प्रमथेश्वरने उनके इस वचनको सुनकर उन्हें निर्जन सदाशिवरूपको दिखलाया। उसके बाद हजारों गणोंने उन ईश्वरको हजारों मुख, चरण एवं भुजाओंवाला हुआ देखा। वे लोकोंसे सभी

English

O Brahmin! Brahma in the meantime, asked the fire- "What age has your son Guha attained this time?" The fire being unfamiliar to that child as Sankara’s son, then enquired- 0 god! I am not familiar to Sankara’s son. Tell me that who is

अध्याय ५७

श्लोक 20

तस्मिन् हि सर्वसत्त्वानां तेन रूपेण शङ्करः ।तामसं रूपमास्थाय संहारं कुरुते वशी

tasmin hi sarvasattvānāṃ tena rūpeṇa śaṅkaraḥ / tāmasaṃ rūpamāsthāya saṃhāraṃ kurute vaśī

हिन्दी अर्थ

सुदुर्दुश्य थे। देबताओंके अस्त्र उनके दण्डमें दिखलायी पड़ रहे थे

English

The god said to him- O the god of three- world! The semen sipped by you once during long ago has now bom in the form of a child.

अध्याय ५७

श्लोक 21

तत्रस्थेन सुरेशेन श्वेतकिर्नाम भूपतिः ।रक्षितस्त्वन्तकं दग्ध्वा सर्वबूतापहारिणम्

tatrasthena sureśena śvetakirnāma bhūpatiḥ / rakṣitastvantakaṃ dagdhvā sarvabūtāpahāriṇam

हिन्दी अर्थ

उसके बाद पुनः गणोंने रुद्र एवं विष्णुके हजारों चिहोंसे युक्त एकमुख शंकरको देखा। उस रूपका आधा भाग शंकरके शरीरका था और आधा भाग था। गुणोंमें अग्रणी त्रिलोचन जैसे-जैसे रूप धारण करते जाते थे, वैसे-वैसे ही महापाशुपतगण भी होते जाते थे। उसके बाद एकरूपवाले शंकर बहुत रूपवाले हो गये। वे योगी दो रूप धारण करनेवाले, एक रूप धारण

English

On hearing to the statement of Brahma, the god fire went there rapidly by riding on the goat. Kutila saw him going there. Kutila then asked- O god fire! Where are you going? He said- "I am going to see a child bom in 5>aravana." She said that child is mine and the fire said it is mine. Janardana who was walking voluntarily saw them disputing with each

अध्याय ५७

श्लोक 22

तत्रातिहृष्टो वसति नित्यं शर्वः सहोमया ।वृतः प्रमथकोटीभिर्बहुभिस्त्रिदशार्चितः

tatrātihṛṣṭo vasati nityaṃ śarvaḥ sahomayā / vṛtaḥ pramathakoṭībhirbahubhistridaśārcitaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाले एवं बिना रूपके भी हो गये। वे प्रतिक्षण श्वेत, रक्त, पीत, नील, मिश्र वर्णवाले एवं वर्णहीन होते गये। महापाशुपतोंका भी स्वरूप उनके रूपके अनुरूप होता गया। श्रीशंकर किसी क्षणमें इन्द्र, किसी क्षणमें

English

"Why are you disputing? They replied- "For the son bom from the semen of Rudra."

अध्याय ५७

श्लोक 23

तं दृष्ट्वाथ महाकालं कालकालान्तकान्तकम् ।यमसंयमनं मृत्योर्मृत्युं चित्रविचित्रकम्

taṃ dṛṣṭvātha mahākālaṃ kālakālāntakāntakam / yamasaṃyamanaṃ mṛtyormṛtyuṃ citravicitrakam

हिन्दी अर्थ

सूर्य, किसी क्षणमें विष्णु एवं किसी क्षणमें पितामहके रूपमें स्वरूप बदलते गये। यह अत्यन्त आश्चर्यजनक दृश्य देखकर शैव आदि गणोंने ब्रह्मा, विष्णु, ईश एवं सूर्यको (इनसे) अभिन्न समझा। उन लोगोंने जब देवाधिदेव सदाशिवको (सभी देवोसे) अभिन्न मान लिया तब वे सभी पार्षद पापसे रहित हो गये। इस प्रकार अभेद-बुद्धिकि कारण उनके पापसे विमुक्त हो जानेसे हरीश्वर शम्भु प्रसन्न हो गये। उन्होने संतुष्ट

English

Visnu advised them- "Go at Tripuarantaka. Do then whatever is suggested by that god." $n*tf i4) O Narada! Kutila and fire both went to Sankara when so advised by Vasudeva and asked the fact that whose son was that child?

अध्याय ५७

श्लोक 24

श्मसाननिलयं शंभुं भूतनाथं जगत्पतिम् ।पूजयित्वा शूलधरं जगाम निषधान् प्रति

śmasānanilayaṃ śaṃbhuṃ bhūtanāthaṃ jagatpatim / pūjayitvā śūladharaṃ jagāma niṣadhān prati

हिन्दी अर्थ

होकर कहा --सुत्रतो! तुम्हारे इस प्रकारके ज्ञानसे मैं प्रसन्न हूँ। अब बहुतों-से वर फिर माँगो। मैं तुम्हें इच्छित वर दूँगा। उन्होंने कहा -भगवन्! महेश्वर! हमें यह वर दें कि भेदभाव रखनेके कारण उत्पन

English

The mind of Sankara was filled with pleased. He pleased and said to Girija- "It is the chance. It is a chance."

अध्याय ५७

श्लोक 25

तत्रामरेश्वरं देवं दृष्ट्वा संपूज्य भक्तितः ।महोदयं समभ्येत्य हयग्रीवं ददर्श सः

tatrāmareśvaraṃ devaṃ dṛṣṭvā saṃpūjya bhaktitaḥ / mahodayaṃ samabhyetya hayagrīvaṃ dadarśa saḥ

हिन्दी अर्थ

हमारे (शेष) सभी पाप नष्ट हो जायँ भगवान् शंकरका अन्धकसे युद्धके लिये प्रस्थान और तुहुण्ड आदि हैत्योंका विनाश

English

Ambika then said to Sankara- O god! We should go there and ask that child. He will be the son of the person whose shelter is preferred by him.

अध्याय ५७

श्लोक 26

अश्वतीर्थे ततः स्नात्वा दृष्ट्वा च तुरगाननम् ।श्रीधरं चैव संपूज्य पञ्चालविषयं ययौ

aśvatīrthe tataḥ snātvā dṛṣṭvā ca turagānanam / śrīdharaṃ caiva saṃpūjya pañcālaviṣayaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले शंकरने कहा--'ऐसा ही होगा'। उसके बाद अदृश्य होते हुए शंकरने उन सभी गणाधिपोंको आलिङ्गित कर उन्हें पापसे (सर्वथा) रहित कर दिया। उसके बाद श्रुतिकी उक्तिका जैसे

English

Wtxraro $Rhui God Sankara Parvatl, Kutila and fire god said- "very good" and stood up together. Sankara, Parvatl, Kutila and fire went together in Saravana. They saw that child looping on the lap of

अध्याय ५७

श्लोक 27

तत्रेश्वरगुणैर्युक्तं पुत्रमर्थपतेरथ ।पाञ्चालिकं वशी दृष्ट्वा प्रयागं परतो ययौ

tatreśvaraguṇairyuktaṃ putramarthapateratha / pāñcālikaṃ vaśī dṛṣṭvā prayāgaṃ parato yayau

हिन्दी अर्थ

(शास्त्रोंमें) अनुगमन होता है उसी प्रकार वृष एवं मेघवाहन शरणागतोंके कष्टको हरण करनेवाले शंकरके साथ सभी गणपति मन्दरपर्वतको चारों ओरसे घेरकर रहने लगे। मेघके समान प्रमथोंसे घिरे शिव-चरणकी सेवा करनेवाले शुक्ल शरीरवाला पर्वतराज ऐसे सुशोभित हो रहा था जैसे नीले मृगचर्मसे ढके शरीरवाला एवं शरत्कालीन मेघके समान धवल रंगवाला शंकरका बलवान् वृषभ सुशोभित होता है॥ ५७ --५९॥

English

IT 3 1 II That six mouthed child understood their intention and in spite of being Yogi, he turned into four bodies.

अध्याय ५७

श्लोक 28

स्नात्वा सन्निहिते तीर्थे यामुने लोकविश्रुते ।दृष्ट्वा वटेश्वरं रुद्रं माधवं योगशायिनम्

snātvā sannihite tīrthe yāmune lokaviśrute / dṛṣṭvā vaṭeśvaraṃ rudraṃ mādhavaṃ yogaśāyinam

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकरका अन्धकसे युद्धके लिये प्रस्थान, रुद्रगणोंका दानववर्गसे युद्ध और तुहुण्ड आदि हैत्योंका विनाश

English

Vi11 went to Sankara, went to Girija, Sakha went to Kutila and fire god became

अध्याय ५७

श्लोक 29

द्वावेव भक्तितः पूज्यौ पूजयित्वा महासुरः ।माघमासमथोपोष्य ततो वाराणसीं गतः

dvāveva bhaktitaḥ pūjyau pūjayitvā mahāsuraḥ / māghamāsamathopoṣya tato vārāṇasīṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तः समं हैत्यैस्तथाऽन्धकः। मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं प्रमथाश्रितकन्दरम् ततो विघ्नेशवचनाज्जगन्नाथोऽम्बिकां वचः।

English

Then Rudra, Uma, Kutila and fire god became

अध्याय ५७

श्लोक 30

ततो ऽस्यां वरणायं च तीर्थेषु च पृथक् पृथक् ।सर्वपापहराद्येषु स्नात्वार्ऽच्य पितृदेवताः

tato 'syāṃ varaṇāyaṃ ca tīrtheṣu ca pṛthak pṛthak / sarvapāpaharādyeṣu snātvār'cya pitṛdevatāḥ

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले (नारदजी!) इसी बीच हैत्योंके साथ वह अन्धक प्रमथोंसे सेवित गुफाओंबाले पर्वतश्रेष्ठ मन्दरगिरिपर आ गया। प्रमथोंने दानवोंको देखकर हर्षसूचक “किलकिला'-ध्वनि की और फिर उन्होंने

English

Rl SIMM: I Then those Krttikas asked- whether Sadanama is the son of Sankara? O sage! Sankara said them all

अध्याय ५७

श्लोक 31

प्रदक्षिमीकृत्य पुरीं पूज्याविमुक्तकेशवौ ।लोलं दिवाकरं दृष्ट्वा ततो मधुवनं ययौ

pradakṣimīkṛtya purīṃ pūjyāvimuktakeśavau / lolaṃ divākaraṃ dṛṣṭvā tato madhuvanaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

बहुत-सी तुरहियाँ बजायीं। प्रलय (कालीन ध्वनि)-के समान वह भयङ्कर ध्वनि आकाश और पृथ्वीके बीच भर गयी। आकाशमें स्थित विघ्नराज गणेशने उस ध्वनिको सुना। प्रमथोंसे घिरे हुए वे अत्यन्त क्रुद्ध होकर पर्वतश्रेष्ठ मन्दरपर गये और उन्होंने अपने पिताको देखा॥ १--४॥

English

O Krttikas! He will be your son and addressed as Karttikeya and this immortal Kumara will be the son of Kutila. MMIlfl He will be son of Gauri and addressed as

अध्याय ५७

श्लोक 32

तत्र स्वयंभुवं देवं ददर्शासुरसत्तमः ।तमभ्यर्च्य महातेजाः पुष्करारण्यमागमत्

tatra svayaṃbhuvaṃ devaṃ dadarśāsurasattamaḥ / tamabhyarcya mahātejāḥ puṣkarāraṇyamāgamat

हिन्दी अर्थ

(फिर) श्रद्धापूर्वक प्रणामकर महेश्वरसे (यह) वाक्य कहा -हे जगन्नाथ! आप बैठे क्यों हैं? युद्ध करनेके लिये प्रबल इच्छा रखकर आप उठें। विघ्नेश्वर गणेशके कहनेपर जगत्पति महादेवने अम्बिकासे कहा --

English

Skanda. He will be my son also and addressed pgr: i He will be a popular son of fire as Mahasena. As Saradvata, he will be the son of

अध्याय ५७

श्लोक 33

तेषु त्रिष्वपि तीर्थेषु स्नात्वार्ऽच्य पितृदेवताः ।पुष्कराक्षमयोगन्धि ब्रह्माणं चाप्यपूजयत्

teṣu triṣvapi tīrtheṣu snātvār'cya pitṛdevatāḥ / puṣkarākṣamayogandhi brahmāṇaṃ cāpyapūjayat

हिन्दी अर्थ

प्राह यास्येऽन्धकं हन्तुं स्थेयमेवाप्रमत्तया॥ ६ मैं अन्धकको मारनेके लिये जाऊँगा, तुम सावधानीसे रहना। ततो गिरिसुता देवं समालिङ्गय पुनः पुन: । समीक्ष्य सस्त्रेहहरं प्राह गच्छ जयान्धकम्

English

Thus, this will gain popularity on the earth. Being his six mouths he will be famous as Sanmukha.

अध्याय ५७

श्लोक 34

ततो भूयः सरस्वत्यास्तीर्थे त्रैलोक्यविश्रुते ।कोटितीर्थे रुद्रकोटिं ददर्श वृषभध्वजम्

tato bhūyaḥ sarasvatyāstīrthe trailokyaviśrute / koṭitīrthe rudrakoṭiṃ dadarśa vṛṣabhadhvajam

हिन्दी अर्थ

रणाय निर्गच्छति लोकपाले

English

Sulapani Sankara brought in memory Pitamaha Brahma including all gods. They all came there quickly. : Those gods saluted Kamari Sankara and Parvati. They saw the fire god, Kutila and Krttikas very happy and saw there further the most aggressive, sun like glittering and dazzling all eyes with radiance a child having

अध्याय ५७

श्लोक 35

नैमिषेया द्विजवरा मागधेयाः ससैन्धवाः ।धर्मारण्याः पौष्करेया दण्डकारण्यकास्तथा

naimiṣeyā dvijavarā māgadheyāḥ sasaindhavāḥ / dharmāraṇyāḥ pauṣkareyā daṇḍakāraṇyakāstathā

हिन्दी अर्थ

जातानि चिह्वानि जयाय शम्भोः शिवा स्थिता वामतरेऽथ भागे

English

Those great gods said amazingly- O god! You including goddess and fire have performed the assignment which should be executed by the gods.

अध्याय ५७

श्लोक 36

चाम्पेया भारुकच्छेया देविकातीरगाश्च ये ।ते तत्र शङ्करं द्रष्टुं समायाता द्विजातयः

cāmpeyā bhārukaccheyā devikātīragāśca ye / te tatra śaṅkaraṃ draṣṭuṃ samāyātā dvijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

तच्छम्भुवचनं श्रुत्वा शैलादिः प्राह शङ्करम्। कः संदेहो महादेव यत् त्वं जयसि शात्रवान्

English

Hence, please, stand-up we should now go at Aujasa, the everlasting holy place. We should sprinkle water on this six mouthed child in Sarasvat! by taking a visit at O gods, gandharvas and kinnaras! May he become our commander and kill the Mahisa and the fierce Taraka.

अध्याय ५७

श्लोक 37

कोटिसंख्यास्तपः सिद्धा हरदर्शलालसाः ।अहं पूर्वमहं पूर्वमित्येवं वादिनो मुन्

koṭisaṃkhyāstapaḥ siddhā haradarśalālasāḥ / ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamityevaṃ vādino mun

हिन्दी अर्थ

उसके बाद पर्वतनन्दिनीने महादेवको बार-बार गले लगाकर एवं प्रेमपूर्ण दृष्टिसे उन्हें देखकर (मङ्गल वचन) कहा-जाइये और अन्धकपर विजय प्राप्त कीजिये। उसके बाद गौरीने देवश्रष्ठ शंकरको चन्दन, उनके चरणोंकी वन्दना की॥ ५--८॥

English

Sankara said- "very good". All gods then stood up and went at Kuruksetra with Indra, Rudra, Brahma, Janardana etc. all gods including hermits then did Abhiseka of that Kumara.

अध्याय ५७

श्लोक 38

तान् संक्षुब्धान् हरो दृष्ट्वा महर्षीन् दग्धकिल्बिषान् ।तेषामेवानुकम्पार्थं कोटिमूर्त्तिरभूद् भवः

tān saṃkṣubdhān haro dṛṣṭvā maharṣīn dagdhakilbiṣān / teṣāmevānukampārthaṃ koṭimūrttirabhūd bhavaḥ

हिन्दी अर्थ

उसके बाद महादेवने मालिनी, जया, विजया, जयन्ती और अपराजितासे कीर्ति बढ़ानेबाला यह वचन कहा -तुमलोग सुरक्षित घरमें सतर्कतासे रहना और प्रयत्नपूर्वक पार्वतीको असावधानीसे बचाना। उन सभीको

English

Then Acyuta etc. gods did Abhiseka of Guha by mixing the pure water of Sarasvat! and the rivers flowing down into seven seas as also with the best medicines. When Kumara got Abhiseka for the designation of army commander, the king gandharvas did singing and the nymphs started dancing. Girija picked up Kumara with affection in her lap when he saw that he has been selected as commander of the army. She began to smell his head again and again.

अध्याय ५७

श्लोक 39

ततस्ते मुनयः प्रीताः सर्व एव महेश्वरम् ।संपूजयन्तस्तस्थुर्वै तीर्थं कृत्वा पृथक् पृथक् ।इत्येवं रुद्रकोटीति नाम्ना शंभुरजायत

tataste munayaḥ prītāḥ sarva eva maheśvaram / saṃpūjayantastasthurvai tīrthaṃ kṛtvā pṛthak pṛthak / ityevaṃ rudrakoṭīti nāmnā śaṃbhurajāyata

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार समझाने-बुझानेके बाद वृषभपर सवार होकर शूल धारण करनेवाले विजयाभिलाषी बलशाली भगवान् शंकर (आत्मविश्वासके साथ) संतुष्ट होकर घरसे चल पड़े। घरसे निकलते समय गणाधिपोंने शंकरको चारों ओरसे घेरकर 'जय-जयकार' किया

English

Parvati looked like Aditi, the mother of gods who smelt head of Indra during ancient period when she also smelt the face of Kartikeya, which was soaked in water.

अध्याय ५७

श्लोक 40

तं ददर्श महातेजाः प्रह्लादो भक्तिमान् वशी ।कोटितीर्थे ततः स्नात्वा तर्पयित्वा वसुन् पितॄन् ।रुद्रकोटिं समभ्यर्च्य जगाम कुरुजाङ्गलम्

taṃ dadarśa mahātejāḥ prahlādo bhaktimān vaśī / koṭitīrthe tataḥ snātvā tarpayitvā vasun pitṝn / rudrakoṭiṃ samabhyarcya jagāma kurujāṅgalam

हिन्दी अर्थ

महर्षे! शूल धारण करनेवाले संसारके पालक महेश्वरके युद्ध करनेके लिये घरसे निकलनेपर उनकी जयके लिये शुभ, सौम्य और मङ्गलजनक लक्षण (शकुन) प्रकट हुए। उनकी बायीं बगलमें शृगालिनी

English

Traf Then Sankara, the fire, Krttikas and

अध्याय ५७

श्लोक 41

त६ देववरं स्थाणुं शङ्करं पार्वतीप्रियम् ।सरस्वतीजले मग्नं ददर्श सुरपूजितम्

ta6 devavaraṃ sthāṇuṃ śaṅkaraṃ pārvatīpriyam / sarasvatījale magnaṃ dadarśa surapūjitam

हिन्दी अर्थ

स्थित होकर ऊँचे स्वरमें बोलती हुई आगे-आगे जा रही थी। मांसभक्षी प्राणियोंका समूह प्रसन्नतापूर्वक रक्तके लिये जा रहा था। शूलपाणिका सारा दायाँ अङ्ग फडक 'उठा। हारीत पक्षी मौन होकर पीछेकी ओर जा रहा था। महादेव शंकरने इस प्रकारके लक्षणोंको देखकर शैलादि (नन्दी) -से प्रसन्नतापूर्वक वचन कहा -॥ १३--१६॥

English

Kutila became happy to see their son so appointed on the higher position. rlijtf TJT5ET *11 Then Sankara assigned Kumudamall the best among four Pramathas

अध्याय ५७

श्लोक 42

सारस्वते ऽम्भसि स्नात्वा स्थाणुं संपूज्य भक्तितः ।स्नात्वा दसाश्वमेधे च संपूज्य च सुरान् पितृन्

sārasvate 'mbhasi snātvā sthāṇuṃ saṃpūjya bhaktitaḥ / snātvā dasāśvamedhe ca saṃpūjya ca surān pitṛn

हिन्दी अर्थ

शंकरने कहा-- नन्दिन्! गणेश्वर! इस समय कल्याणकारी लक्षण दिखायी दे रहे हैं। इसलिये आज मेरी विजय होगी। किसी भी प्रकार पराजय नहीं हो सकती। शंकरके उस वचनको सुनकर शैलादिने उनसे

English

Daruna Nandisena and Kumudamall himself. O Narada! Having seen the ganas given by Sankara, all gods including Brahma etc. gave their Pramathas for Skanda.

अध्याय ५७

श्लोक 43

सहस्रलिङ्गं संपूज्य स्नात्वा कन्याह्रदे शुचिः ।अभिवाद्य गुरुं शुक्रं सोमतीर्थं जगाम ह

sahasraliṅgaṃ saṃpūjya snātvā kanyāhrade śuciḥ / abhivādya guruṃ śukraṃ somatīrthaṃ jagāma ha

हिन्दी अर्थ

कहा-महादेव! आप शत्रुओंको जीत लेंगे, इसमें संदेह ही कौन-सा है? ऐसा कहकर नन्दीने महापाशुपतके सहित रुद्रगणोंको युद्ध करनेके लिये आदेश दिया। (फिर तो) भाँति-भाँतिके शस्त्रोंको धारण करनेवाले वे वीर दानवसैन्यके पास पहुँचकर उसे ऐसे कुचलकर नष्ट करने लगे जैसे वज्र वृक्षोंको नष्ट करता है

English

Brahma gave his gana sthanu and Visnu gave three ganas i.e. Samkrama, Vikrama and Indra gave Utkesa and Parikaja, the sun gave Dandaka and Pingala, the moon gave Mani and Vasumani and Asvinlkumaras gave Vatsa and Nandi.

अध्याय ५७

श्लोक 44

तत्र स्नात्वार्ऽच्य च पितृन् सोमं संपूज्य भक्तिततः ।क्षीरिकावासमभ्येत्य स्नानं चक्रे महायशाः

tatra snātvār'cya ca pitṛn somaṃ saṃpūjya bhaktitataḥ / kṣīrikāvāsamabhyetya snānaṃ cakre mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

ते वध्यमाना बलिभिः प्रमथैर्हैत्यदानवा:।

English

The fire gave Jyoti and Jvalajjihva and Dhata gave three servants i.e. Kunda, Mukunda and

अध्याय ५७

श्लोक 45

प्रदक्षिणीकृत्य तरुं वरुणं चार्च्य बुद्धिमान् ।भूयः कुरुध्वजं दृष्ट्वा पद्माख्यां नगरी गतः

pradakṣiṇīkṛtya taruṃ varuṇaṃ cārcya buddhimān / bhūyaḥ kurudhvajaṃ dṛṣṭvā padmākhyāṃ nagarī gataḥ

हिन्दी अर्थ

ततोऽम्बरतले देवाः सेन्द्रविष्णुपितामहाः। ससूर्याग्निपुरोगास्तु समायाता दिदृक्षवः ततः पश्यत्सु देवेषु महापाशुपतादयः। गणास्तद्दानबं सैन्यं जिघांसन्ति स्म कोपिताः

English

Tvasta gave Cakra and Anucakra, Vedha gave Atisthira and Susthira while Pusa gave the mighty Panityaja and Kalaka. Himalaya gave Svarnmala, the best among Pramathas as also Ghanahva and the highest Vindhyancala gave a member

अध्याय ५७

श्लोक 46

तत्रार्च्य मित्रावरुणौ भास्करौ लोकपूजितौ ।कुमारधारामभ्येत्य ददर्श स्वामिनं वशी

tatrārcya mitrāvaruṇau bhāskarau lokapūjitau / kumāradhārāmabhyetya dadarśa svāminaṃ vaśī

हिन्दी अर्थ

आपतन्तं गणपतिं दृष्टा हैत्यो दुरात्मवान्। परिघं पातयामास कुम्भपृष्ठे महाबलः

English

Wm% l Varuna gave Suvarca and Ativarca, the sea gave Samgraha and Vigraha and the serpents gave Jaya and

अध्याय ५७

श्लोक 47

स्नात्वा कपिलधारायां संतर्प्यार्च्य पितृन् सुरान् ।दृष्ट्वा स्कन्दं समभ्यर्च्य नर्मदायां जगाम ह

snātvā kapiladhārāyāṃ saṃtarpyārcya pitṛn surān / dṛṣṭvā skandaṃ samabhyarcya narmadāyāṃ jagāma ha

हिन्दी अर्थ

शतधा त्वगमद् ब्रह्मन् मेरोः कूट इवाशनिः काष्ठवत् स द्विधा भूतो निपपात धरातले।

English

Ambika gave Unmada, Sankukarna and Puspadanta, while Pavana gave two attendants i.e. Ghasa and

अध्याय ५७

श्लोक 48

तस्यां स्नात्वा समभ्यर्च्य वासुदेवं श्रियः पतिम् ।जगाम भूधरं द्रष्टुं वाराहं चक्रधारिणम्

tasyāṃ snātvā samabhyarcya vāsudevaṃ śriyaḥ patim / jagāma bhūdharaṃ draṣṭuṃ vārāhaṃ cakradhāriṇam

हिन्दी अर्थ

स मोक्षार्थेऽकरोद् यत्रं न शशाक च नारद

English

Amsuman gave five Pramathas i.e. Parigha, Cataka, Bhlma, Dahati and Dahana. *pt: yumy-niy

अध्याय ५७

श्लोक 49

स्नात्वा कोकामुके तीर्थे संपूज्य धरणीधरम् ।त्रिसौवर्णं महादेवमर्बुदेशं जगाम ह

snātvā kokāmuke tīrthe saṃpūjya dharaṇīdharam / trisauvarṇaṃ mahādevamarbudeśaṃ jagāma ha

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकरका अन्धकसे युद्धके लिये प्रस्थान और तुहुण्ड आदि हैत्योंका विनाश बलशाली प्रमथोंद्वारा मारे जा रहे वे हैत्य- दानवगण (भी) हाथोंमें कूट-मुद्ूर लेकर प्रमथोंको मारने लगे। उसके बाद (युद्ध) देखनेकी लालसासे इन्द्र, विष्णु, ब्रह्मा,सूर्य एवं अग्नि आदि देवगण आकाशमें एकत्र हो

English

Yama gave six attendants i.e. Pramatha, Unmatha, Kalasena, Mahamukha, Talapatra and Nadijarigha. xf ^ tern Ttw xt fire

अध्याय ५७

श्लोक 50

तत्र नारीह्रदे स्नात्वा पूजयित्वा च शङ्करम् ।कालिञ्जरं समभ्येत्य नीलकण्ठं ददर्श सः

tatra nārīhrade snātvā pūjayitvā ca śaṅkaram / kāliñjaraṃ samabhyetya nīlakaṇṭhaṃ dadarśa saḥ

हिन्दी अर्थ

गये। नारदजी ! उसके बाद गाने-बजानेके साथ दुन्दुभियोंकी ध्वनि आकाशमें गूँजने लगी। फिर तो देवताओंके देखते-ही-देखते क्रुद्ध होकर महापाशुपत आदि गण दानव-सेनाका विध्वंस करने लगे

English

O great Dvija! Dhata gave Suprabha and Sukarma, Ganesvara, Mitra gave his two attendants i.e. Suvrata and Satyasandha.

अध्याय ५७

श्लोक 51

नीलतीर्थजले स्नात्वा पूजयित्वा ततः शिवम् ।जगाम सागरानूपे प्रभासे द्रष्टुमीश्वरम्

nīlatīrthajale snātvā pūjayitvā tataḥ śivam / jagāma sāgarānūpe prabhāse draṣṭumīśvaram

हिन्दी अर्थ

चार अङ्गोंवाली सेनाको मारी जाती हुई देख करके क्रुद्ध होकर तुहुण्ड तेजीसे आगे बढ़ा। ढालसे बंधे हुए लौहके बने चमचमाते भयङ्कर परिघको लेकर वह इन्द्रके ऊँचे ध्वजके समान अत्यन्त सुशोभित हो रहा था। बलशाली तुहुण्ड उस परिघको घुमाते हुए युद्धमें गणोंको मारने लगा। रुद्रसे लेकर स्कन्दतक बे सभी गण भयभीत होकर भाग चले। उस सेनाको नष्ट हुई देखकर गणनाथ विनायक दानवश्रेष्ठ तुहुण्डकी ओर

English

Yaksas gave Kartikeya fifteen ganas. These were Ananta, Sarikupltha, Nikumbha, Kumuda, Ambuja, Aikaksa, Kunati, Caksu, Kalasodara, Sucivaktra, Kokanada, Prahasa, Priyaka and Acyuta. Kalindl gave Kalakanda,, Narmada gave Ranotkata, Godavari gave Siddhayatra and Tamasa gave

अध्याय ५७

श्लोक 52

स्नात्वा च संगमे नद्याः सरस्वत्यार्णंवस्य च ।सोमेश्वरं लोकपतिं ददर्श स कपर्दिनम्

snātvā ca saṃgame nadyāḥ sarasvatyārṇaṃvasya ca / someśvaraṃ lokapatiṃ dadarśa sa kapardinam

हिन्दी अर्थ

तेजीसे दौड़े॥ २५--२८॥

English

Sita gave Sahastrabahu, Vanjula gave Sitodara, Mandakin! gave Nanda and Vipasa gave Priyankara.

अध्याय ५७

श्लोक 53

यो दक्षशापनिर्दग्धः क्षयी ताराधिपः शशी ।आप्यायितः शङ्करेण विष्णुना सकपर्दिना

yo dakṣaśāpanirdagdhaḥ kṣayī tārādhipaḥ śaśī / āpyāyitaḥ śaṅkareṇa viṣṇunā sakapardinā

हिन्दी अर्थ

महाबलशाली दुष्टात्मा हैत्यने गणपतिको सामने आते देखकर (उनके) कुम्भस्थलमें परिघका वार कर दिया। ब्रह्मन्! वज्रसे अलंकृत वह परिघ विनायकके कुम्भस्थलपर ऐसे सैकड़ों टुकड़े हो गया, जैसे मेरुके शिखरपर वज्र सैकड़ों टुकड़े हो जाता है। परिघको विफल हुआ देखकर अपने मामाकी रक्षा करते हुए राहुने आनेवाले पार्षदको अपने भुजापाशमें जकड़ लिया। भुजापाशमें बँधे हुए (होनेपर भी) उन

English

Airavatl gave Catudanstra, Vitasta gave Sodasaksa, gave Marjara and Gomatl gave Kratha and

अध्याय ५७

श्लोक 54

तावर्च्य देवप्रवरौ प्रजगाम महालयम् ।तत्र रुद्रं समभ्यर्च्य प्रजगामोत्तरान् कुरून्

tāvarcya devapravarau prajagāma mahālayam / tatra rudraṃ samabhyarcya prajagāmottarān kurūn

हिन्दी अर्थ

'महोदरने दानवको बलपूर्वक खींचकर उसके मस्तकपर कुठारसे वार किया

English

Bahuda gave Sataslrsa, Vaha gave Gonanda and Nandika, Bhlmarathi gave Bhlma and Sarayd gave

अध्याय ५७

श्लोक 55

पद्मनाभं स तत्रर्च्य सप्तगोदावरं ययौ ।तत्र स्नात्वार्ऽच्य विश्वेशं भीमं त्रैलोक्यवन्दितम्

padmanābhaṃ sa tatrarcya saptagodāvaraṃ yayau / tatra snātvār'cya viśveśaṃ bhīmaṃ trailokyavanditam

हिन्दी अर्थ

वह काष्ठके समान दो टुकड़े होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा। फिर भी बलशाली दानवेश्वर राहुने उन्हें नहीं छोड़ा। नारदजी! उन्होंने छूटनेका प्रयत्न तो किया, किंतु उससे वे छूट न सके। राहुद्वारा विनायकको बँधा हुआ देखकर कुण्डोदर नामके गणेश्वरने तुरंत मुसल उठा

English

gave Astabahu, Gandak! gave Subahu, Mahanad! gave Citradeva and Citra gave ET cftfaf Kuhu gave Kuvalaya, Madhudaka gave Madhuvarna, Dhutapapa gave Jambuka and Vena gave

अध्याय ५७

श्लोक 56

गत्वा दारुवने श्रीमान् लिङ्गं स ददर्श ह ।तमर्च्य ब्राह्मणीं गत्वा स्नात्वार्ऽच्य त्रिदशेश्वरम्

gatvā dāruvane śrīmān liṅgaṃ sa dadarśa ha / tamarcya brāhmaṇīṃ gatvā snātvār'cya tridaśeśvaram

हिन्दी अर्थ

प्रासेन राहुं हृदये बिभेद।

English

Parnasa gave Srutavarna, Reva gave Sagaravegl, Prabhava gave Artha and Saha while Kancana gave

अध्याय ५७

श्लोक 57

प्लक्षावतरणं गत्वा श्रीनिवासमपूजयत् ।ततश्च कुण्डिनं गत्वा संपूज्य प्रामतृप्तिदम्

plakṣāvataraṇaṃ gatvā śrīnivāsamapūjayat / tataśca kuṇḍinaṃ gatvā saṃpūjya prāmatṛptidam

हिन्दी अर्थ

खड्गेन आकिः सुकेशी शी पञ्चैककालानलसन्निकाशा विशन्ति सेनां दनृपुङ्गवानाम्

English

Tjgnra Vimala gave Grdhrapatra, Manohara gave Caruvaktra, Dhutapapa gave Maharava and Kama gave

अध्याय ५७

श्लोक 58

शूर्पारके चतुर्बाहुं पूजयित्वा विधानतः ।मागधारण्यमासाद्य ददर्श वसुधाधिपम्

śūrpārake caturbāhuṃ pūjayitvā vidhānataḥ / māgadhāraṇyamāsādya dadarśa vasudhādhipam

हिन्दी अर्थ

विनायकं कुम्भतटे करे च

English

Suvenu gave Suprasada and Oghavatl gave Jisnu, Visala gave yajnabahu. Thus, these rivers gave numerous ganas (or Sarasvatl etc. rivers gave numerous ganas). fl

अध्याय ५७

श्लोक 59

तमर्चयित्वा विश्वेशं स जगाम प्रजामुखम् ।महातीर्थे ततः स्नात्वा वासुदेवं प्रणम्य च

tamarcayitvā viśveśaṃ sa jagāma prajāmukham / mahātīrthe tataḥ snātvā vāsudevaṃ praṇamya ca

हिन्दी अर्थ

गच्छस्व हैत्यान् जहि वीर युद्धे ससर्ज नन्दिं प्रति जातकोपः

English

ERTIH f«cRhlvi ^ vdfWtlH.il f *11 Elffg fa^fadg dlVlHTHJ ^lqpzji4jqri)ciiii tfaqrfjnifa Enifmi

अध्याय ५७

श्लोक 60

शोणं शंप्राप्य संपूज्य स्कमवर्माणमीश्वरम् ।महाकोश्यां महादेवं हंसाख्यं भक्तिमानथ

śoṇaṃ śaṃprāpya saṃpūjya skamavarmāṇamīśvaram / mahākośyāṃ mahādevaṃ haṃsākhyaṃ bhaktimānatha

हिन्दी अर्थ

करेण तूर्णं भगवान् स नन्दी।

English

Kutila gave her son ten ganas. These were Karala, Sitakesa, Krsnakesa, Jatadhara, Meghanada, Caturdaristra, Vidhujjihva, Das'anana, Somapyayana and Ugra Devayajl. Krttikas gave fire attendants to their so. These were

अध्याय ५७

श्लोक 61

पूजयित्वा जगामाथ सैन्धवारण्यमुत्तमम् ।तत्रेश्वरं सुनेत्राख्यं शङ्खशूलधरं गुरुम् ।पूजयित्वा महाबाहुः प्रजागाम त्रिविष्टपम्

pūjayitvā jagāmātha saindhavāraṇyamuttamam / tatreśvaraṃ sunetrākhyaṃ śaṅkhaśūladharaṃ gurum / pūjayitvā mahābāhuḥ prajāgāma triviṣṭapam

हिन्दी अर्थ

उसके बाद कलशके ध्वजवाले गणेशने प्रासद्वारा राहुके हदयपर (भी) चोट कर दिया। घटोदरने गदासे तथा राक्षसोंके अधिपति सुकेशीने तलवारसे वार किया। उन चारोंद्वारा प्रहार किये जानेपर राहुने गणाधिपतिको छोड़ दिया। छूटते ही उन्होंने फरसेसे तुहुण्डके मस्तकको काट दिया॥ ३३--३६॥

English

The hermits gave Skanda their fire attendants. These were

अध्याय ५७

श्लोक 62

तत्र देवं महेशानं जटाधरमिति श्रुतम् ।तं दृष्ट्वार्ऽच्य हरिं चासौ तीर्थं कनखलं ययौ

tatra devaṃ maheśānaṃ jaṭādharamiti śrutam / taṃ dṛṣṭvār'cya hariṃ cāsau tīrthaṃ kanakhalaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

तुहुण्डके मारे जाने और राहुके पीठ दिखा देनेपर क्रोधरूपी विषको छोड्नेकी कामनावाले प्रलयकालकी अग्निके समान पाँचों गणेश्वर एक साथ दानवश्रषठोंकी सेनामें पैठ गये। अपनी उस सेनाको मारी जाती हुई

English

Prthudaka, the holy place gave the attendants

अध्याय ५७

श्लोक 63

तत्रार्च्य भद्रकालीशं वीरभद्रं च दानवः ।धनाधिपं च मेघङ्कं ययावथ गिरिव्रजम्

tatrārcya bhadrakālīśaṃ vīrabhadraṃ ca dānavaḥ / dhanādhipaṃ ca meghaṅkaṃ yayāvatha girivrajam

हिन्दी अर्थ

देखकर वायुके समान तीव्र गतिवाले बलशाली बलिने गदा लेकर विनायकके कुम्भस्थल, मस्तक एवं सूँड्पर वार किया। कुण्डोदरकी कमर तोड़ दी, महोदरके सिरकी खोपड़ीको विधुन दिया, कुम्भध्वजके जोड़ोंको चूर-चूर कर डाला एवं घटोदरकी जाँधोंको तोड़ दिया। उन गणाधिपोंको पीछे भगाकर वीरश्रेष्ठ वह बलशाली

English

Cakratlrtha gave Sucakraksa, Gayasira gave Makaraksa and Kanakhala gave his gana

अध्याय ५७

श्लोक 64

तत्र देवं पशुपतिं लोकनाथं महेश्वरम् ।संपूजयित्वा पिधिवत्कामरूपं जगाम ह

tatra devaṃ paśupatiṃ lokanāthaṃ maheśvaram / saṃpūjayitvā pidhivatkāmarūpaṃ jagāma ha

हिन्दी अर्थ

गणेश्वरोको मारनेके लिये दौड़ पड़ा

English

Vajisira gave Bandhudatta, Puskara gave Bahusala and Manasa gave Sarvaujasa, Mahisaka and

अध्याय ५७

श्लोक 65

शशिप्रभं देववरं त्रिनेत्रं संपूजयित्वा सह वै मृडान्या ।जगाम तीर्थप्रवरं महाख्यं तस्मिन् महादेवमपूजयत्

śaśiprabhaṃ devavaraṃ trinetraṃ saṃpūjayitvā saha vai mṛḍānyā / jagāma tīrthapravaraṃ mahākhyaṃ tasmin mahādevamapūjayat

हिन्दी अर्थ

भगवान् महेश्वरने उसे आते हुए देखकर गणोंमें सर्वश्रेष्ठ शैलादिको बुलाकर कहा--वीर! जाओ और संग्राममे हैत्योंको मारो। वृषभध्वजके ऐसा कहनेपर शिलादके पुत्र नन्दीने वज्र ले करके बलिके पास जाकर उसके सिरपर वार किया, जिससे वह अचेत होकर धरतीपर गिर पड़ा। अपने भतीजेको बेहोश जानकर बलवान् कुजम्भने क्रुद्ध हो मुसल लेकर उसे घुमाते हुए नन्दीकी ओर तेजीसे फेंका। भगवान् नन्दीने आते हुए

English

eR^iqj imrat Tf^ftaftru <? fa#cFT xl T^THT lHfeRIH.1 iftrrf^qt tnaraf ^ fwrFHiHi

अध्याय ५७

श्लोक 66

ततस्त्रिकूटं गिरिमत्रिपुत्रं जगाम द्रष्टुं स हि चक्रपाणिनम् ।तमीड्य भक्त्या तु गजेन्द्रसोक्षणं जजाप जप्यं परमं पवित्रम्

tatastrikūṭaṃ girimatriputraṃ jagāma draṣṭuṃ sa hi cakrapāṇinam / tamīḍya bhaktyā tu gajendrasokṣaṇaṃ jajāpa japyaṃ paramaṃ pavitram

हिन्दी अर्थ

उस मुसलको तुरंत हाथसे पकड़ लिया और उसीसे युद्धमें कुजम्भको मार दिया। वह प्राणहीन होकर

English

Ausanasa gave Rudra and others gave Matrkas. Somatlrtha gave Vasudama, Prabhasa gave and gave Visoka. Udpana gave Ghanasvana and Saptasaravata gave four excellent Matrkas. These were- Gitapriya, Madhavl, Tlrthanemi and Smitanana. Nagatlrtha gave Aikacuda and Kuruksetra gave

अध्याय ५७

श्लोक 67

तत्रोष्य दैत्येश्वरसूनुरादरान्मासत्रयं मूलफलाम्बुभक्षी ।निवेद्य विप्रप्रवरेषु काञ्चनं जगाम घोरं स हि दण्डकं वनम्

tatroṣya daityeśvarasūnurādarānmāsatrayaṃ mūlaphalāmbubhakṣī / nivedya viprapravareṣu kāñcanaṃ jagāma ghoraṃ sa hi daṇḍakaṃ vanam

हिन्दी अर्थ

त्ते वध्यमाना गणनायकेन दुर्योधनं वै शरणं प्रपन्नाः प्रासं समाविध्य तडित्प्रकाशं नन्दिं प्रचिक्षेप हतोऽसि वै ब्रुवन्

English

Brahmayoni gave Candasila, Trivistipa gave and Caranapavana gave Caundl, Baindl and Yogabhaindl. F Ri I HJ I'MIl ^ I rt train

अध्याय ५७

श्लोक 68

तत्र दिव्यं महाशाखं वनस्पतिवपुर्धरम् ।ददर्श पुण्डरीकाक्षं महाश्वापदवारणम्

tatra divyaṃ mahāśākhaṃ vanaspativapurdharam / dadarśa puṇḍarīkākṣaṃ mahāśvāpadavāraṇam

हिन्दी अर्थ

शिरोऽच्छिनत् तालफलप्रकाशम्।

English

Rafte r faafr rt ^ <« q gi gw:i thfet i ijffi rofli xr ^(ra i n ii <* 6 n TTTcJIti; W£<f>7i W*IT Tr^rfartTRR:l « tn ft g»i fatfifrrari ^MsrarcrrfwlHii °

अध्याय ५७

श्लोक 69

तस्याधस्थात् त्रिरात्रं स महाभागवतो ऽसुरः ।स्थितः स्थिण्डिलशायी तु पठन् सारस्वतं स्तवम्

tasyādhasthāt trirātraṃ sa mahābhāgavato 'suraḥ / sthitaḥ sthiṇḍilaśāyī tu paṭhan sārasvataṃ stavam

हिन्दी अर्थ

हैत्याश्च भीता विगता दिशो दश विनायकाद्या बलिनोऽपि बीराः।

English

Mahl gave Sopaniya, Manasohrda gave &alika and Badarikasrama gave Satananda, Sataghanfa, Ulukhalamekhala, Padmavati and Madhavl. Kedaratlrtha gave Matrkas. These were- Susama, Aikacuda, Dhamadhama, Devi and Vedamitra. Rudramahalalya gave Sunaksatra, Kadrula, Suprabhata, Sumangala, Devamitra and Citrasena. Prayaga gave Matrkas i.e. Kotara Srlmati, Bahuputrika, Palita and Kamalaksl. Sarvapapavimocana gave Supala, Madhukumbha, Khayati, Dahadaha, Para and Khatakata. Krama gave Santanika, Vikalika and Catvaravasinl. Svetatlrtha gave his attendants Jalesvarl, Kukutika, Sudama, Lohamekhala, Vapusmatl, Kokanama, Raudra, Karkatika and

अध्याय ५७

श्लोक 70

तस्मात् तीर्थवरं विद्वान् सर्वपापप्रमोचनम् ।जगाम दानवो द्रष्टुं सर्वपापहरं हरिम्

tasmāt tīrthavaraṃ vidvān sarvapāpapramocanam / jagāma dānavo draṣṭuṃ sarvapāpaharaṃ harim

हिन्दी अर्थ

शक्त्या पृषत्कानथ वारयित्वा।

English

Prrrfr wnfr *iurisr wit ?gt MglrMI fcHdld^:l

अध्याय ५७

श्लोक 71

तस्याग्रतो जजापासौ स्तवौ पापप्रणाशनौ ।यौ पुरा भगवान् प्राह क्रोडरूपी जनार्दनः

tasyāgrato jajāpāsau stavau pāpapraṇāśanau / yau purā bhagavān prāha kroḍarūpī janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

ममार चारिपृतना जाता भूयः पराइमुखी ते वध्यमानाः प्रमधैर्हैत्याश्चापि पराङ्मुखाः। भूयो निवृत्ता बलिनः कार्त्तस्वरपुरोगमाः

English

Having seen these ghosts, ganas and Matrkas, Garuda, the son of Vinata offered his peacock a speedy vehicle and Aruna gave his son Tamracuda. ip5: Him

अध्याय ५७

श्लोक 73

तस्मादथागाद् दैत्येन्द्रः शालग्रामं महाफलम् ।यत्र संनिहितो विष्णुश्चरेषु स्थावरेषु च ।।५७।७२ तत्र सर्वगतं विष्णुं मत्वा चक्रे रतिं बली ।पूजयन् भगवत्पादौ महाभागवतो मुने

tasmādathāgād daityendraḥ śālagrāmaṃ mahāphalam / yatra saṃnihito viṣṇuścareṣu sthāvareṣu ca / / 57.72 tatra sarvagataṃ viṣṇuṃ matvā cakre ratiṃ balī / pūjayan bhagavatpādau mahābhāgavato mune

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकरका अन्धके युद्धके लिये प्रस्थान और तुहुण्ड आदि हैत्योंका विनाश

English

The five gave Kartikeya sakti, Parvatl gave garments, Brhaspati gave Danda, Kutila gave Kamandalu, Visnu gave garland, Sankara gave flag and Indra offered his garland to him.

अध्याय ५७

श्लोक 74

इयं तवोक्ता मुनिसंघजुष्टा प्रह्लादतीर्थानुगतिः सुपुण्या ।यत्कीर्त्तनाच्छ्रवणात् स्पर्शनाच्च विमुक्तपापा मनुजा भवन्ति

iyaṃ tavoktā munisaṃghajuṣṭā prahlādatīrthānugatiḥ supuṇyā / yatkīrttanācchravaṇāt sparśanācca vimuktapāpā manujā bhavanti

हिन्दी अर्थ

वीर नन्दीने कुजम्भको मुसलसे मारकर वज्रद्वारा सैकड़ों दानबोंको भी मार डाला गणनायकद्वारा मारे जा रहे वे सभी दानव दुर्योधनकी शरणमें गये। दुर्योधने गणाधिपद्वारा वज्रे आघातसे हैत्योंको मारा हुआ देखकर बिजलीके सदृश प्रकाशसे युक्त प्रास ले लिया तथा “तुम मारे गये' ऐसा कहते हुए उसे नन्दीकी ओर फेंका। नन्दीने आ रहे उस (प्रास)-को वज्रसे इस प्रकार टुकड़े-टुकड़े काट दिया, जैसे चुगलखोर व्यक्ति

English

Kartikeya began luminating as the sun god with ganas, Matrkas, peacock with sakti in his

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 57
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.