Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
63
अध्याय 63 / 95

Adhyaya 63

47 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ47 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६३

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे द्विषष्टितमो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ श्रीभगवानुवाच ।आद्यं मात्स्यं महद्रुपं संस्थितं मानसे ह्रदे ।सर्वपापक्षयकरं कीर्तनस्पर्शनादिभिः

iti śrīvāmanapurāṇe dviṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ śrībhagavānuvāca / ādyaṃ mātsyaṃ mahadrupaṃ saṃsthitaṃ mānase hrade / sarvapāpakṣayakaraṃ kīrtanasparśanādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मतेजोविहीनास्ता जाताः पत्यस्तपस्विनाम्। ततस्तु तत्यजुः सर्वे सदोषास्ताश्च पत्रयः अथाजगाम भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः । 'समभ्येत्याब्रवीद् बालान् मा रुदध्वं महाबलाः

English

The story of king Dandaka Narada said- What did Andhaka, the monster do in nether? Further tell that what did Mahadeva do while living on Mandara

अध्याय ६३

श्लोक 2

कौर्ममन्यत्सन्निधानं कोशिक्यां पापनाशनम् ।हयशीर्षं च कृष्णांशे गोविन्दं हस्तिनापुरे

kaurmamanyatsannidhānaṃ kośikyāṃ pāpanāśanam / hayaśīrṣaṃ ca kṛṣṇāṃśe govindaṃ hastināpure

हिन्दी अर्थ

इत्येवमुक्त्वा देवेशो ब्रह्मा लोकपितामहः

English

Pulastya said- O Brahmana! Andhaka felt excess lust while he was living at nether world. His body was excited. He said to all He is my true friend, sibling, brother and father who will bring that mountain's daughter

अध्याय ६३

श्लोक 3

तत्रिविक्रमं च कालिन्द्यां लिङ्गभेदे भवं विभुम् ।केदारे माधवं शौरिं कुब्जाम्रे हृष्टमूर्धजम्

tatrivikramaṃ ca kālindyāṃ liṅgabhede bhavaṃ vibhum / kedāre mādhavaṃ śauriṃ kubjāmre hṛṣṭamūrdhajam

हिन्दी अर्थ

स्वारोचिषे तु मरुतो वक्ष्यामि शृणु नारद। स्वारोचिषस्य पुत्रस्तु श्रीमानासीत् क्रतुध्वजः आराधयन्तो ब्रह्माणं पदमैन्द्रमथेप्सवः। ततो विपश्चिन्नामाथ सहस्त्राक्षो भयातुरः

English

When the monster said these words, Prahlada became serious and said- #iin y4ru<ra i fan

अध्याय ६३

श्लोक 4

नारायणं बदर्थां च वाराहे गरुडासनम् ।जयेशं भद्रकर्णे च विपाशायां द्विजप्रियम्

nārāyaṇaṃ badarthāṃ ca vārāhe garuḍāsanam / jayeśaṃ bhadrakarṇe ca vipāśāyāṃ dvijapriyam

हिन्दी अर्थ

पूतनामप्सरोमुख्यां प्राह नारद वाक्यवित्। गच्छस्व पूतने शैलं महामेरुं विशालिनम्

English

O warrior! The daughter of mountain is your mother by religion and three-eyed Sankara is your father. Listen to the reason for wet

अध्याय ६३

श्लोक 5

रूपधारमिरावत्यां कुरुक्षेत्रे कुरुध्वजम् ।कृतशौचे नृसिंहं च गोकर्णे विश्वकर्मिणम्

rūpadhāramirāvatyāṃ kurukṣetre kurudhvajam / kṛtaśauce nṛsiṃhaṃ ca gokarṇe viśvakarmiṇam

हिन्दी अर्थ

पान कर गर्यी । राजाके शुक्रका पान करते ही तपस्वियोंकी वे पत्रियाँ ब्रह्मतेजसे रहित हो गयीं। उसके बाद उन तपस्वी लोगोंने अपनी उन दोषिणी पल्लियोंका त्याग कर दिया मुने! उन ऋषिकी पल्ियोंने भयंकर रुदन करते हुए सात पुत्रोंको जन्म दिया। उनकी रुलाई सारे संसारमें भर गयी। उसके बाद भगवान् लोकपितामह ब्रह्मा आ गये। बालकोंके समीप जाकर उन्होंने

English

O monster! Your father was religion abiding but issueless. He therefore, did a firm penance long ago for the pleasure of god Siva. O monster! The three eyed god gave him a blind son and said

अध्याय ६३

श्लोक 6

प्राचीने कामपालं च पुण्डरीकं महाम्भसि ।विशाखयूपे ह्यजितं हंसं हंसपदे तथा

prācīne kāmapālaṃ ca puṇḍarīkaṃ mahāmbhasi / viśākhayūpe hyajitaṃ haṃsaṃ haṃsapade tathā

हिन्दी अर्थ

कहा-हे महाबलवानो! रोओ मत। तुम्हारा नाम मरुत् होगा। तुम आकाशमें विचरण करनेवाले होओगे। इतना कहकर लोकपितामह देवेश ब्रह्मा उन मरुतोंको लेकर आकाशमें चले गये और उन्हें (आकाशमें

English

Hiranyaksa! One day Uma had closed my three eyes just for merriment when I was in meditation. It originated Tama in the form of darkness. tripntr snat mt 3SRT An organism thundering like cloud was bom from that darkness. His complexion too was blue like cloud. O monster! Receive it. It is an appropriate son for you.

अध्याय ६३

श्लोक 7

पयोष्णायामखण्डं च वितस्तायां कुमारिलम् ।मणिमत्पर्वते शंभुं ब्रह्मण्ये च प्रजापतिम्

payoṣṇāyāmakhaṇḍaṃ ca vitastāyāṃ kumārilam / maṇimatparvate śaṃbhuṃ brahmaṇye ca prajāpatim

हिन्दी अर्थ

रहनेका) आदेश दे दिया। वे ही स्वायम्भुव मनुके समयमें 'आद्य मरुत्’ हुए नारदजी! अब मैं स्वारोचिष मन्वन्तरके मरुतोंका वर्णन करता हूँ, (उसे) सुनो। स्वारोचिषके पुत्र श्रीमान् क्रतुध्वज थे। मुने! उनके अग्निके समान सात पुत्र थे। चे सभी नरेश्वर तपस्या करनेके लिये महामेरुपर्वतपर

English

When this mean-child will do wicked activities, fall in affection for Parvatl or kill the Brahmins by sending monsters, I myself will do purification of his body.

अध्याय ६३

श्लोक 8

मधुनद्यां चक्रधरं शूलबाहुं हिमालये ।विद्धि विष्णुं मुनिश्रेष्ट स्थितमोषधिसानुनि

madhunadyāṃ cakradharaṃ śūlabāhuṃ himālaye / viddhi viṣṇuṃ muniśreṣṭa sthitamoṣadhisānuni

हिन्दी अर्थ

चले गये। वे इन्द्रपदको प्राप्त करनेकी इच्छासे ब्रह्मकी आराधना करने लगे। उसके बाद बुद्धिमान् इन्द्र भयभीत हो गये। नारदजी ! वक्ताके अभिप्रायको स्पष्टतः समझनेवाले इन्द्रने अप्सराओंमें प्रधान पूतनासे कहा--पूतने! तुम

English

Sambhu went to Mandaracala with these words and your father also came to

अध्याय ६३

श्लोक 9

भृ-गुतुङ्गे सुवर्णाश्रं नैमिषे पीतवाससम् ।गयायां गोपतिं देवं गदापाणिनमीश्वरम्

bhṛ-gutuṅge suvarṇāśraṃ naimiṣe pītavāsasam / gayāyāṃ gopatiṃ devaṃ gadāpāṇinamīśvaram

हिन्दी अर्थ

वहाँ क्रतुध्वजके पुत्र महान् तप कर रहे हैं। सुन्दरि! उनके तपमें जिस प्रकार विन्न हो तथा हे सुन्दरि! उन्हें सिद्धिकी प्राप्ति जैसे न हो सके-ऐसा उपाय करो। इन्द्रके कहनेपर रूपवती पूतना शीघ्र वहाँ गयी, जहाँ वे तपस्या कर रहे थे। आश्रमके पास ही

English

Hence, mountain's daughter is your mother and Sambhu, the preceptor to entire world is your father. vranftr d: You are acetic, known to Sastras and enriched with a number of strange qualities. Hence, the man like you should not indulge your mind in such evil some acts.

अध्याय ६३

श्लोक 10

त्रैलोक्यनाथं वरदं गोप्रतारे कुशेशयम् ।अर्द्धनारीश्वरं पुण्ये माहेन्द्रे दभिणे गिरौ

trailokyanāthaṃ varadaṃ gopratāre kuśeśayam / arddhanārīśvaraṃ puṇye māhendre dabhiṇe girau

हिन्दी अर्थ

नदीमें त्रान करनेके लिये आये। वह सुन्दरी भी स्नान करनेके लिये उस महानदीमें उतरी

English

O enemy of gods! In expressive Siva is the ruler of three worlds. You should not even think of any affection for his life. 7FRT ^ ^ You cannot receive that mountain's daughter without giving defeat to Sankara including his ganas. Hence, your such desire is rare and impossible.

अध्याय ६३

श्लोक 11

गोपालमुत्तरे नित्यं महेन्द्रे सोमपीथिनम् ।वैकुण्ठमपि सह्याद्रौ पारियात्रऽपराजितम्

gopālamuttare nityaṃ mahendre somapīthinam / vaikuṇṭhamapi sahyādrau pāriyātra'parājitam

हिन्दी अर्थ

मुने! उन राजपुत्रोंने स्नान करती हुई उस पूतनाको देखा और वे क्षुभित हो गये; परिणामतः उनका शुक्रपात हो गया। मछलियोंमे प्रधान महाशङ्ककी प्रिया शङ्िनीने उसे पी लिया। तपके भ्रष्ट हो जानेपर वे भी अपने अध्याय ७२ स्वायम्भुव, स्वारोचिष, उत्तम, तामस, रैवत चाक्षुष-मन्वन्तरोके मरुद्रणकी उत्पत्तिका वर्णन ३५९

English

Only a man capable to cross the sea by swimming or knock down sun on the ground or root out the Meru mountain can conquer felt TOf ? 3 yrerat ?rt $3 to* tot i

अध्याय ६३

श्लोक 12

कशेरुदेशे देवेशं विश्वरूपं तपोधनम् ।मलयाद्रौ च सौगन्धिं विन्ध्यपादे सदाशिवम्

kaśerudeśe deveśaṃ viśvarūpaṃ tapodhanam / malayādrau ca saugandhiṃ vindhyapāde sadāśivam

हिन्दी अर्थ

ततो बहुतिथे. काले सा ग्राही शङ्करूपिणी

English

Or the above-said works can be done with manpower but Sankara still is undefeated. I have said this all solemnly.

अध्याय ६३

श्लोक 13

अवनतिविषये विष्णुं निषधेष्वमरेश्वरम् ।पाञ्चालिकं च ब्रह्मर्षे पाञ्चालेषु व्यवस्थितम्

avanativiṣaye viṣṇuṃ niṣadheṣvamareśvaram / pāñcālikaṃ ca brahmarṣe pāñcāleṣu vyavasthitam

हिन्दी अर्थ

जातमात्रेषु पुत्रेषु मोक्षभावमगाच्च सा। अमातृपितृका बाला जलमध्यविहारिणः मा रुदध्वमितीत्याह मरुतो नाम पुत्रकाः

English

Have you not listen that the idiot king Danda was ruined with his state as he once wished to do courtship with other's A king, danda had a large army and carriers (vahanas). He appointed Sukracarya as his priest (Purohita). The king performed a number of yajnas under super vision of Sukracarya. Sukracarya had a daughter

अध्याय ६३

श्लोक 14

महोदये हयग्रीवं प्रयागे योगशायिनम् ।स्वयंभुवं मधुवते अयोगन्धिं च पुष्करे

mahodaye hayagrīvaṃ prayāge yogaśāyinam / svayaṃbhuvaṃ madhuvate ayogandhiṃ ca puṣkare

हिन्दी अर्थ

यूयं देवा भविष्यध्वं वायुस्कन्धविचारिणः। इत्येवमुक्त्वाथादाय सर्वांस्तान् हैवतान् प्रति

English

TO 'ITOWTOPT:II ? ? II Sukracarya once had gone to Vrsaparva. Bhargava stayed there for several period there when he required so to him.

अध्याय ६३

श्लोक 15

तथैव विप्रप्रवर वाराणस्यां च केशवम् ।अविमुक्तकमत्रैव लोलश्चात्रैव गीयते

tathaiva viprapravara vārāṇasyāṃ ca keśavam / avimuktakamatraiva lolaścātraiva gīyate

हिन्दी अर्थ

उत्तमस्यान्ववाये तु राजासीन्निषधाधिपः वपुष्मानिति विख्यातो वपुषा भास्करोपमः। तस्य पुत्रो गुणश्रेष्ठो ज्योतिष्मान् धार्मिकोऽभवत्

English

O great monster! The beautiful Araja was at her home serving the fire. Once that king visited there. 3 TO®

अध्याय ६३

श्लोक 16

पद्मायां पद्मकिरणं समुद्रे वडवासुखम् ।कुमारधारे बाह्लीशं कार्तिकेयं च बर्हिणम्

padmāyāṃ padmakiraṇaṃ samudre vaḍavāsukham / kumāradhāre bāhlīśaṃ kārtikeyaṃ ca barhiṇam

हिन्दी अर्थ

तस्य भार्या च सुश्रोणी देवाचार्यसुता शुभा

English

TO: IT TO3RT3 TOt: He asked- where is Sukracarya? The home- maids replied- he had gone to arrange yajna at Danunandana. TO® TO

अध्याय ६३

श्लोक 17

अजेशे शंभुमनघं स्थाणुं च कुरुजाङ्गले ।वनमालिनमाहुर्मां दिष्किन्धावासिनो जनाः

ajeśe śaṃbhumanaghaṃ sthāṇuṃ ca kurujāṅgale / vanamālinamāhurmāṃ diṣkindhāvāsino janāḥ

हिन्दी अर्थ

तपश्चरणयुक्तस्य बभूव परिचारिका। सा स्वयं फलपुष्पाम्बुसमित्कुशं समाहरत् चकार पद्मपत्राक्षी सम्यक् चातिथिपूजनम्। पत्तिं शुश्रूषमाणा सा कृशा धमनिसंतता

English

The king asked- whether any female is in the asrama of Bhargava? They replied- O king! Araja, the daughter of preceptor is there. The chivalrous Iksvaku's son entered into asrama to see that daughter and saw

अध्याय ६३

श्लोक 18

वीरं कुवलायारूढं शङ्खचक्रगदाधरम् ।श्रीवत्साह्कमुदाराङ्गं नर्मदायां श्रियः पतिम्

vīraṃ kuvalāyārūḍhaṃ śaṅkhacakragadādharam / śrīvatsāhkamudārāṅgaṃ narmadāyāṃ śriyaḥ patim

हिन्दी अर्थ

'पिताके राज्यमें चले गये। उस अप्सराने भी इन्द्रके पास जाकर उनसे सत्य तथ्यको बतला दिया। उसके बाद बहुत समयके पश्चात् किसी धीवरने महाजालद्वारा उस शङ्करूपिणी मानिनी बड़ी मछलीको पकड़ लिया।

English

O Andhaka! On account of the shadow of event, the king motivated and become passionate to see her. TOT fefewifl TO^ TO^ The mighty king removed all maids, brothers, intimate friends and the disciples of Sukracarya from there and entered lonely at

अध्याय ६३

श्लोक 19

माहिष्मत्यां त्रिनयनं तत्रैव च हुताशनम् ।अर्बुदे च त्रिसौपर्ण क्ष्माधरं सूकराचले

māhiṣmatyāṃ trinayanaṃ tatraiva ca hutāśanam / arbude ca trisauparṇa kṣmādharaṃ sūkarācale

हिन्दी अर्थ

मछलीसे जीवनका निर्वाह करनेवाले (धीवर)-ने भूमिपर पड़ी हुई उस महाशद्भीको देखकर क्रतुध्वजके पुत्रोंसे निवेदित किया। योगको धारण करनेवाले वे महात्मा योगी उसके निकट गये उन सभीने उसको अपने घर लाकर नगरके तालाबमें छोड़ दिया। उस शङ्किनीने क्रमशः सात पुत्रोंको जन्म दिया। पुत्रोंका जन्म होते ही वह शङ्खिनी संसारसे बिदा हो गयी। अब बिना माता-पिताके वे

English

II The illustrious daughter of Sukra honoured that king as her brother happily.

अध्याय ६३

श्लोक 20

त्रिणाचिकेतं ब्रह्मर्षे प्रभासे च कपर्दिनम् ।तथैवात्रापि विख्यातं तृतीयं शशिसेखरम्

triṇāciketaṃ brahmarṣe prabhāse ca kapardinam / tathaivātrāpi vikhyātaṃ tṛtīyaṃ śaśisekharam

हिन्दी अर्थ

बालक जलमें विचरण करने लगे। दूधके लिये वे विलखने लगे। उस समय वहाँ पितामह आ गये। उन्होंने “मत रोओ' ऐसा कहा। इसीलिये उनका नाम मरुत् हुआ। 'तुमलोग वायुके कंधेपर विचरण करनेवाले

English

TO 3 o The king said to her- O virgin! I am badly burning in the fire of lust. Satiate me with water of embrace today. JJ1{> TT?te TO 3TIJT: I

अध्याय ६३

श्लोक 21

उदये शशिनं सूर्यं ध्रुवं च त्रितयं स्थितम् ।हेमकूटे हिरण्याक्षं स्कन्दं शरवणे मुने

udaye śaśinaṃ sūryaṃ dhruvaṃ ca tritayaṃ sthitam / hemakūṭe hiraṇyākṣaṃ skandaṃ śaravaṇe mune

हिन्दी अर्थ

ले जाकर उन्हें वायुमार्गमें नियुक्त कर ब्रह्मलोकको चले गये। इस प्रकार स्वारोचिष मनुके समयमें मरुत् हुए॥ ३७--४१॥ तपोधन! उत्तम (मन्वन्तर)-में जो मरुत् थे, अब उनके विषयमें सुनिये। उत्तमके वंशमें शरीरसे सूर्यके सदृश वपुष्मान् नामके प्रसिद्ध निषधोंके एक राजा थे। उनका उत्तम गुणोंवाला ज्योतिष्मान् नामका एक धार्मिक

English

Araja said- O great king! Don't destroy yourself under gimmick of lust. My father can even bum into ash the gods too. fapfroi 3 ? II O idiot! You are my brother but presently, affection has made you blind. I am your sister by religion because you are the disciple of my

अध्याय ६३

श्लोक 22

महालये स्मृतं रुद्रमुत्तरेषु कुरुष्वथ ।पद्मनाभं मुनिश्रेष्ठ सर्वसौख्यप्रदायकम्

mahālaye smṛtaṃ rudramuttareṣu kuruṣvatha / padmanābhaṃ muniśreṣṭha sarvasaukhyapradāyakam

हिन्दी अर्थ

पुत्र था। वह पुत्रकी कामनासे मन्दाकिनी नदीके किनारे तपस्या करने लगा। देवताओंके आचार्य बृहस्पतिकी सुन्दरी पुत्री उसकी कल्याणकारिणी पत्री थी। वह उस तपस्वीकी सेविका बनी। वह स्वयं फल, पुष्प, जल,

English

TO TOfe That Dandaka said- O coward! Sukra will bum and anytime in future but 0 thin loin beauty! The fire of lust is burning my body TIT ST?

अध्याय ६३

श्लोक 23

सप्तगोदावरे ब्रह्मन् विख्यातं हाटकेश्वरम् ।तत्रैव च महाहंसं प्रयागे ऽपि वटेश्वरम्

saptagodāvare brahman vikhyātaṃ hāṭakeśvaram / tatraiva ca mahāhaṃsaṃ prayāge 'pi vaṭeśvaram

हिन्दी अर्थ

कमलदलके समान नयनोंवाली वह अच्छी तरह अतिथियोंका सत्कार करती थी। पतिकी सेवा करते हुए उसका शरीर दुबला हो गया तथा नाड़ियाँ दिखायी देने 'लगीं। सप्तर्षियोंने उस तेजस्विनी सर्वाङ्गसुन्दरीको वनमें देखा। तपसे दुर्बल उस सर्वाङ्गसुन्दरीको देखकर उन लोगोंने उसकी तथा उसके पतिकी तपस्याका कारण पूछा। उसने कहा-हम दोनों पुत्रके लिये तप कर रहे हैं।

English

Araja said to Danda- O king! Wait just for a muhtirta (four hours). Ask your preceptor and I think, he will definitely offer me to you. Danda said- "O beautiful virgin! I am unable to see for more time. The work meets to hurdle if opportunity is once lost."

अध्याय ६३

श्लोक 24

शोणे च रुक्मकवचं कुण्डिने घ्राणतर्पणम् ।भिल्लीवने महायोगं माद्रेषु पुरुषोत्तमम्

śoṇe ca rukmakavacaṃ kuṇḍine ghrāṇatarpaṇam / bhillīvane mahāyogaṃ mādreṣu puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

ते चास्यै बरदा ब्रह्मन् जाताः सप्त महर्षय: ।

English

II ? ^ II Araja replied- O king! I am unable to surrender myself to you as the women are never free to take such decision.

अध्याय ६३

श्लोक 25

प्लक्षावतरणे विश्वं श्रीनिवासं द्विजोत्तम ।शूर्पारके चतुर्बाहुं मगधायां सुधापतिम्

plakṣāvataraṇe viśvaṃ śrīnivāsaṃ dvijottama / śūrpārake caturbāhuṃ magadhāyāṃ sudhāpatim

हिन्दी अर्थ

ततो बहुतिथे काले सा राज्ञो महिषी प्रिया तानहं कीर्तयिष्यामि गीतनृत्यकलिप्रिय

English

O king! It is no use of saying anything excess. Don't ruin your servants, family and near and dears due to curse of

अध्याय ६३

श्लोक 26

गिरिव्रजे पशुपतिं श्रीकण्ठं यमुनातटे ।वनस्पतिं समाख्यातं दण्डकारण्यवासिनम्

girivraje paśupatiṃ śrīkaṇṭhaṃ yamunātaṭe / vanaspatiṃ samākhyātaṃ daṇḍakāraṇyavāsinam

हिन्दी अर्थ

अस्थीनि रोमकेशांश्च सत्रायुमज्जायकृद्घनम्। शुक्रं च चित्रगौ राजा सुतार्थी इति नः श्रुतम्

English

The king replied- O beautiful virgin! Listen to an episode on Citrangada which took place long ago during Devayuga 1 . wferor trasfor sfoftn ? <? n Visvakarma had a celibate virgin Citrangada. She was most beautiful, in youth and appeared as without Padma.

अध्याय ६३

श्लोक 27

कालिञ्जरे नीलकण्ठं सरय्वां शंभुमुत्तमम् ।हंसयुक्तं महाकोश्यां सर्वपापप्रणाशनम्

kāliñjare nīlakaṇṭhaṃ sarayvāṃ śaṃbhumuttamam / haṃsayuktaṃ mahākośyāṃ sarvapāpapraṇāśanam

हिन्दी अर्थ

ततस्तस्माद्धुतवहात् सप्त तत्तेजसोपमाः। शिशवः समजायन्त ते रुदन्तोऽभवन् मुने तेषां तु ध्वनिमाकर्ण्य भगवान् पद्मसम्भवः। समागम्य निवार्य्याथ स चक्रे मरुतः सुतान्

English

That lotus eyed virgin went one day with her girl-friends for bath in a dense forest tit tdidu-ddlui) w I

अध्याय ६३

श्लोक 28

गोकर्णे दक्षिणे शर्वं वासुदेवं प्रजामुखे ।विन्घ्यशृङ्गे महाशैरिं कन्थायां मधुसूदनम्

gokarṇe dakṣiṇe śarvaṃ vāsudevaṃ prajāmukhe / vinghyaśṛṅge mahāśairiṃ kanthāyāṃ madhusūdanam

हिन्दी अर्थ

ते त्वासन् मरुतो ब्रह्मंस्तामसे देवतागणाः। येऽभवन् रैवते तांश्च शृणुष्व त्वं तपोधन

English

She descended into water for bath. In the meantime, the wise king Suratha, the son of Sudeva reached there. He filled with lust when he saw that virgin. W ^ 2 TIT

अध्याय ६३

श्लोक 29

त्रिकूटशिखरे ब्रह्मन् चक्रपाणिनमीश्वरम् ।लौहदण्डे हृषीकेशं कोसलायां मनोहरम्

trikūṭaśikhare brahman cakrapāṇinamīśvaram / lauhadaṇḍe hṛṣīkeśaṃ kosalāyāṃ manoharam

हिन्दी अर्थ

शवतस्यान्ववाये तु राजासीद् रिपुजिद् वशी। ब्रह्मन्! सातों महर्षियोंने उसे वर दिया-तुम जाओ; महर्षियोंकी कृपासे तुम दोनोंको निःसन्देह सात गुणवान् पुत्र होंगे। इस प्रकार कहकर वे सभी महर्षि चले गये

English

Citrangada told her friends when she saw Suratha- "that prince is feeling appeal for me." It is therefore, good to offer myself to satiate him as he is of beautiful complexion. The friends suggested- "O beautiful virgin! You are still intact and not free to do this." gpfe: O innocent virgin! You are not independent to surrender yourself as your father is most religious and expert in all crafts.

अध्याय ६३

श्लोक 30

महाबाहुं सुराष्ट्रे च नवराष्ट्रे यशोधरम् ।भूधरं देवकानद्यां महोदायां कुशप्रियम्

mahābāhuṃ surāṣṭre ca navarāṣṭre yaśodharam / bhūdharaṃ devakānadyāṃ mahodāyāṃ kuśapriyam

हिन्दी अर्थ

वे राजर्षि भी अपनी पत्नीके सहित नगरमें गये। उसके बाद बहुत समय बीत जानेपर राजाकी उस प्रिय रानीने उन नृपतिश्रेष्ठसे गर्भ धारण किया। भायकि गर्भिणी होनेपर वे राजा संसारसे चल बसे। उस

English

Hence, it is not good for you to surrender here before the prince. In the meantime the wise and truthful Suratha came to them and said- O enchanting beauty! O intoxicated girl!

अध्याय ६३

श्लोक 31

गोमत्यां छादितगदं शङ्खोद्धारे च शङ्खिनम् ।सुनेत्रं सैन्धवारण्ये शूरं शूरपुरे स्थितम्

gomatyāṃ chāditagadaṃ śaṅkhoddhāre ca śaṅkhinam / sunetraṃ saindhavāraṇye śūraṃ śūrapure sthitam

हिन्दी अर्थ

पतित्रताने अपने पतिके साथ चितापर आरूढ़ होनेकी इच्छा की। मन्त्रियोंने उसे रोका, परंतु वह रुकी नहीं। पतिको चितापर रखकर वह भी उसपर चढ़ गयी। मुने! उसके बाद अग्निके बीचसे जलमें एक मांसपेशी गिरी। अत्यन्त शीतल जलसे संसिक्त होनेपर वह (मांसपेशी) सात टुकड़ोंमें अलग-अलग हो गयी। वे ही टुकड़े उत्तम मनुके कालमें मरुत् हुए॥ ५१--५५॥

English

I am just enticed on mere a sight at your face. Wm *3li The cupid has pierced me with the arrow of your glances. Hence, allow me to rest on the bed of your breasts.

अध्याय ६३

श्लोक 32

रुद्राख्यं च हरण्वत्यां वीरभद्रं त्रिविष्टपे ।शङ्कुकर्णं च भीमायां भीमं शालवने विदुः

rudrākhyaṃ ca haraṇvatyāṃ vīrabhadraṃ triviṣṭape / śaṅkukarṇaṃ ca bhīmāyāṃ bhīmaṃ śālavane viduḥ

हिन्दी अर्थ

हे गीतनृत्यकलिप्रिय (नारदजी)! पहले तामस मन्वन्तरमें जो मरुत् हुए (अब मैं) उनका वर्णन करूँगा। तामस मनुके पुत्र ऋतध्वज नामसे विख्यात थे। उन्होंने पुत्रकी अभिलाषासे अग्निमें अपने शरीरके

English

^I 3iPTt ^?tT ^tTs Rkv^i^ i TUT: TIT Tl# TFJltavTRRTirtf^ll eti4uiun wtfirej MKKuqnm<*H ii

अध्याय ६३

श्लोक 33

विश्वामित्रं च गदितं कैलासे वृषभध्वजम् ।महेशं महिलाशैले कामरूपे शशिप्रभम्

viśvāmitraṃ ca gaditaṃ kailāse vṛṣabhadhvajam / maheśaṃ mahilāśaile kāmarūpe śaśiprabham

हिन्दी अर्थ

मांस और रक्तका हवन किया। हमलोगोंने सुना है कि पुत्रके अभिलाषी (उन) राजाने अस्थि, रोम, केश, स्त्रायु, मज्जा, यकृत् और घने शुक्रकी अग्निमें आहुति दी उसके बाद सातों अग्नियोंमें शुक्रपात होनेपर “मत फेंको, मत फेंको' इस प्रकारका शब्द होने लगा। बे राजा भी मर गये। मुने! उसके बाद उस अग्निसे सात तेजस्वी शिशु उत्पन्न हुए और वे रोने लगे।

English

Otherwise the sensuality will bum me if I gaze at you frequently. That lotus eyed beautiful virgin had then offered her to the king without taking in notice the words of her mates. Thus, that thin loin girl had satiated TOT ^ <j< T il ^ o II

अध्याय ६३

श्लोक 34

बलभ्यामपि गोमित्रं कटाहे पङ्कजप्रियम् ।उपेन्द्रं सिंहलद्वीपे शक्राह्वे कुन्दमालिनम्

balabhyāmapi gomitraṃ kaṭāhe paṅkajapriyam / upendraṃ siṃhaladvīpe śakrāhve kundamālinam

हिन्दी अर्थ

उनके रोनेकी ध्वनि सुनकर भगवान् कमलयोनि (ब्रह्मा)-ने आकर मना किया और उन पुत्रोंको मरुत् नामका देवता बना दिया। ब्रह्मन्! वे ही तामस मन्वन्तरमें (मरुद्रण) नामक देवता हुए। है तपोधन!

English

Hence, O girl of beautiful buttocks! You too defend me. Araja, the daughter of Sukra said to the king Danda- whether you do not aware of its consequence? Hence, I warn you. When that youth lady offered her to Suratha, her father had cursed her. O idiot girl! You have crossed all limits made for womanhood and offered her for sex. You would have to pass your rest of life without marriage. Thus, you will not enjoy the pleasure of husband throughout your life. dry an i4

अध्याय ६३

श्लोक 35

रसातले च विख्यातं सहस्रशिरसं मुने ।कालाग्निरुद्रं तत्रैव तथान्यं कृत्तिवाससम्

rasātale ca vikhyātaṃ sahasraśirasaṃ mune / kālāgnirudraṃ tatraiva tathānyaṃ kṛttivāsasam

हिन्दी अर्थ

रैवत मन्वन्तरमें जो (मरुद्रण) हुए उनका विवरण आगे सुनिये- रैवतके बंशमें शत्रुओंपर विजय प्राप्त करनेवाले संयमी रिपुजित् नामसे विख्यात एक राजा थे। उनको

English

You shall neither bless with son nor enjoy courtship with husband when this curse was over, the river Sarasvatl swept the king up to a distance of thirteen yojana. She too fainted when the king so swept away.

अध्याय ६३

श्लोक 36

सुतले कूर्ममचलं वितले पङ्कजासनम् ।महातले गुरो ख्यातं देवेशं छागलेश्वरम्

sutale kūrmamacalaṃ vitale paṅkajāsanam / mahātale guro khyātaṃ deveśaṃ chāgaleśvaram

हिन्दी अर्थ

अध्याय ७२ स्वायम्भुव, स्वारोचिष, उत्तम, तामस, रैवत चाक्षुष-मन्वन्तरोंके मरुद्रणकी उत्पत्तिका वर्णन ३६१

English

MBRTRlfWTT c)f^qHdqi*HI:l 3ni¥it-d) mr fem whi^ii q <? n fWMId fUfctrtti wtffr cTT MlFnS^t jj q^M&ii q^Rll ^ o ||

अध्याय ६३

श्लोक 37

तले सहस्रचरणं सहस्रभुजमीश्वरम् ।सहस्राक्षं परिख्यातं मुसलाकृष्टदानवम्

tale sahasracaraṇaṃ sahasrabhujamīśvaram / sahasrākṣaṃ parikhyātaṃ musalākṛṣṭadānavam

हिन्दी अर्थ

स समाराध्य तपसा भास्करं तेजसां निधिम्। अवाप कन्यां सुरतिं तां प्रगृह्य गृहं ययौ तस्यां पितृगृहे ब्रह्मन् वसन्त्यां स पिता मृतः। साऽपि दुःखपरीताङ्गी स्वां तनुं त्यक्तुमुद्यता

English

TOT: WRnqi WII^?ll The girl-mates then sprinkled water of Sarasvatl river on her face. The coldest water turned the body of Citrahgada into unconscious state. They thought that she is dead. So, they went to forest for collecting woods to make her pyre. When they all were out, she regained conscious and saw around. When she did not see the king and her mates, she fell down in Sarasvatl river. O king! The river Sarasvatl threw her on the curvy waves of Gomatl. The great river Gomatl too threw her in a dense forest filled with lions and tiger. I have thus, heard the consequence of such surrender as made by her independently before the king.

अध्याय ६३

श्लोक 38

पाताले योगिनामीशं स्थितञ्च हरिशङ्करम् ।धरातले कोकनदं मेदिन्यां चक्रपाणिनम्

pātāle yogināmīśaṃ sthitañca hariśaṅkaram / dharātale kokanadaṃ medinyāṃ cakrapāṇinam

हिन्दी अर्थ

प्रजग्मुर्ज्चलनाच्चापि सप्ताजायन्त दारकाः

English

I shall therefore, not surrender myself to you. The king Danda who was as mighty as. Indra himself laughed and rebutted the sense expressed by Araja. Danda said- O thin loin beauty! Listen to the events taken place later-on with the king Suratha and the father of Citrahgada. When she fell in a dense forest and bereaved of the king so swept away, a Guhyaka Anjana saw her when he was moving through the sky route.

अध्याय ६३

श्लोक 39

भुवर्लोके च गरुडं स्वर्लोके विष्णुमव्ययम् ।महर्ल्लोके तथागस्त्यं कपिलं च जने स्थितम्

bhuvarloke ca garuḍaṃ svarloke viṣṇumavyayam / maharlloke tathāgastyaṃ kapilaṃ ca jane sthitam

हिन्दी अर्थ

निवारयित्वा कृतवांल्लोकनाथो मरुद्गणान् रैवतस्यान्तरे जाता मरुतोऽमी तपोधन। भृणुष्व कीर्तयिष्यामि चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

English

He then went to the virgin, consoled her anyhow and said- O Subhage! Don’t wail for vuqitftfw #5i ^ O black eyed girl! You will definitely see him. Go as early as possible to see god Sri

अध्याय ६३

श्लोक 40

तपोलोके ऽखिलं ब्रह्मन् वाङ्मयं सत्यसंयुतम् ।ब्रह्माणं ब्रह्मलोके च सप्तमे वै प्रतिष्ठितम्

tapoloke 'khilaṃ brahman vāṅmayaṃ satyasaṃyutam / brahmāṇaṃ brahmaloke ca saptame vai pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

विद्यार्थं तस्य तुषिता देवाः संप्रेषयन् वपुम्।

English

I $o? tfifa-ai That beautiful eyed virgin! Went shortly at southern bank of Yamuna river where Sri Kantha’s temple was situated.

अध्याय ६३

श्लोक 41

सनातनं तथा शैवे परं ब्रह्म च वैष्णवे ।अप्रतर्क्यं निरालम्बे निराकाशे तपोमयम्

sanātanaṃ tathā śaive paraṃ brahma ca vaiṣṇave / apratarkyaṃ nirālambe nirākāśe tapomayam

हिन्दी अर्थ

तां चैवाप्यशपन्मूढां मुनिर्मङ्कणको वपुम् गच्छ लब्धाऽसि मूढे त्वं पापस्यास्य महत् फलम्। विध्वंसयिष्यति हयो भवतीं यज्ञसंसदि

English

She took bath in the water of Yamuna, saw Mahesvara Sri Kantha and bowed her head from morning till noon. : In the meantime, Rtadhvaja came Sri Kantha for bath. He was meritorious

अध्याय ६३

श्लोक 42

जम्बुद्वीपे चतुर्बाहुं कुशद्वीपे कुशेशयम् ।प्लक्षद्विपे मुनिश्रेष्ठ ख्यातं गरुडवाहनम्

jambudvīpe caturbāhuṃ kuśadvīpe kuśeśayam / plakṣadvipe muniśreṣṭha khyātaṃ garuḍavāhanam

हिन्दी अर्थ

एवं शप्त्वा ऋषिः श्रीमाञ् जगामाथ स्वमाश्रमम्

English

Pasupatacarya, and austere. dd fwt s ii'9 ?i i Ther the sage saw the slender-bodied beautiful lady lying as if she was the virtuous Rati abandoned by her cupid Kamadeva. 3tnn

अध्याय ६३

श्लोक 43

पद्मनाभं तथा क्रौञ्चे शाल्मले वृषभध्वजम् ।सहस्रांशुः स्थितः शाके धर्मराट् पुष्करे स्थितः

padmanābhaṃ tathā krauñce śālmale vṛṣabhadhvajam / sahasrāṃśuḥ sthitaḥ śāke dharmarāṭ puṣkare sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

जाता वियद्व्याप्तिकरा महर्षे। श्रुते जन्मनि पापहानि- भवेच्च धर्माभ्युदयो महान् वै

English

That sage stressed on his mind to recollect data if he ever saw her. She came to him, bowed on his feet and then stood with folded hands before him. wi in? The hermit asked her- O daughter! Who is your father? You appear as divine damsel. Tell me, why have you come in this deserted (without animals and human beings)?

अध्याय ६३

श्लोक 44

तथा पृथिव्यां ब्रह्मर्षे शालग्रामे स्थितो ऽस्मयहम् ।सजलस्थलपर्यन्तं चरेषु स्तावरेषु च

tathā pṛthivyāṃ brahmarṣe śālagrāme sthito 'smayaham / sajalasthalaparyantaṃ careṣu stāvareṣu ca

हिन्दी अर्थ

पुत्र नहीं था। उन्होंने तपद्दारा तेजोनिधि सूर्यकी आराधना कर सुरति नामकी कन्या प्राप्त की और उसे लेकर वे घर चले गये। ब्रह्मन्! उस कन्याके पितृ-गृहमें रहते हुए पिताका देहावसान हो गया। वह भी शोकसे

English

That beautiful girl then submitted true reported about her. The sage became furious on hearing it and cursed on Visvakarma, the best craftsman of heaven. As that sinner has closed the doors of even the another husband for his daughter by curse so severally. May! He turn into the body of a

अध्याय ६३

श्लोक 45

एतानि पुण्यानि ममालयानि ब्रह्मन् पुराणानि सनातनानि ।धर्मप्रदानीह महौजसानि संकीर्तनीयन्यघनाशनानि

etāni puṇyāni mamālayāni brahman purāṇāni sanātanāni / dharmapradānīha mahaujasāni saṃkīrtanīyanyaghanāśanāni

हिन्दी अर्थ

आकुल होकर अपने शरीरका परित्याग करनेके लिये तैयार हुई। उसके बाद सात मानस ऋषियोंने उसे मना किया। किंतु वे सभी तपोधन उसमें आसक्तचित्त हो गये थे किंतु वह कन्या उस दुःखको सहन न कर सकनेके कारण आग जलाकर उसमें प्रवेश कर गयी। उसमें आसक्त तथा प्रभावित ऋषियोंने उसे देखा। उसे मरा हुआ देखकर वे ऋषि 'दुःखकी बात है',

English

Ttsjit That then took bath again, observed sandhya facing west and worshipped the god Sankara.

अध्याय ६३

श्लोक 47

संकीर्तनात् स्मारणाद् दर्शनाच्च संस्पर्शनादेव च देवतायाः ।धर्मार्थकामाद्यपवर्गमेव लभन्ति देवा मनुजाः ससाध्याः ॥ ६३।४६ ॥ एतानि तुभ्यं विनिवेदितानि ममालयानीह तपोमयानि ।उत्तिष्ठ गच्छामि महासुरस्य यज्ञं सुराणां हि हिताय विप्र

saṃkīrtanāt smāraṇād darśanācca saṃsparśanādeva ca devatāyāḥ / dharmārthakāmādyapavargameva labhanti devā manujāḥ sasādhyāḥ // 63.46 // etāni tubhyaṃ viniveditāni mamālayānīha tapomayāni / uttiṣṭha gacchāmi mahāsurasya yajñaṃ surāṇāṃ hi hitāya vipra

हिन्दी अर्थ

“दुःखकी बात है” कहते हुए चले गये। उसके बाद उस अग्निसे सात पुत्र हुए। माताके अभावमें वे रोने 'लगे। लोकनाथ पितामह ब्रह्माने उन्हें (रोनेसे) रोककर मरुद्रणका पद दे दिया। तपोधन! वे ही रैवत

English

When the worship as prescribed is scripture was over, he said to Citrarigada who was desirous of husband and had beautiful brows IV 9 .il I O Subhage! Go at the country known as Saptagodavara worship Hatakes'vara Mahadeva there and reside.

अध्याय ६३

श्लोक 48

पुलस्त्य उवाच ।इत्येवमुक्त्वा वचनं महर्षे विष्णुर्भरद्वाजमृषिं महात्मा ।विलासलीलागमनो गिरीन्द्रात् स चाभ्यगच्छत् कुरुजाङ्गलं हि

pulastya uvāca / ityevamuktvā vacanaṃ maharṣe viṣṇurbharadvājamṛṣiṃ mahātmā / vilāsalīlāgamano girīndrāt sa cābhyagacchat kurujāṅgalaṃ hi

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरमें मरुद्रण हुए। अब मैं चाक्षुष मनुके कालके मरुदरणोंका वर्णन करूँगा, उसे सुनिये- ॥ ६७ --७०॥ मङ्कि नामसे विख्यात सत्यवादी और पवित्र एक तपस्वी थे। उन्होंने सप्तसारस्वततीर्थमें महान् तप किया था। देवताओंने उनकी तपस्यामें विघ्न डालनेके लिये 'वपु' नामकी अप्सराको भेजा। उस भामिनीने

English

Rambhoru! A meritorious girl Devavatl, the daughter of demon Kandaramall will come to see you during your stay there.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 63
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.