Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
64
अध्याय 64 / 95

Adhyaya 64

115 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ115 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६४

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे त्रिषष्टितमो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ इन् रेए निच्ह्त् ज़ुल्Äस्सिगे ज़ेइच्हेन्: - #२ ॠ #१ ष् #१ श्रीवामनपुराणं-६४ पुलस्त्य उवाच ।ततः समागच्चति वासुदेवे मही चकम्पे गिरयच चेलुः ।क्षुब्धाः समुद्रा श्रीवामनपुराणं-६४ पुलस्त्य उवाच ।ततः समागच्चति वासुदेवे मही चकम्पे गिरयश्च चेलुः ।क्षुब्धाः समुद्रा दिवि ऋक्षमण्डलो बभौ विपर्यस्तगतिर्महर्षे

iti śrīvāmanapurāṇe triṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ IN REE NICHT ZULÄSSIGE ZEICHEN: - #2 r̥̄ #1 Ṣ #1 śrīvāmanapurāṇaṃ-64 pulastya uvāca / tataḥ samāgaccati vāsudeve mahī cakampe girayaca celuḥ / kṣubdhāḥ samudrā śrīvāmanapurāṇaṃ-64 pulastya uvāca / tataḥ samāgaccati vāsudeve mahī cakampe girayaśca celuḥ / kṣubdhāḥ samudrā divi ṛkṣamaṇḍalo babhau viparyastagatirmaharṣe

हिन्दी अर्थ

नदीके किनारे आकर मुनिको क्षोभित कर दिया। उसके बाद उनका शुक्र च्युत होकर सप्तसारस्वतके जलमें गिर गया। मुनि मङ्कणकने उस मूढा वपुको भी शाप दे दिया। है मूढ़े! चली जाओ। तुम इस पापका

English

Besides this, an austere girl of Anjana Guhyaka and Kalyanl, the daughter of Vedavatl, the cloud will also come there. When these three will come at Hatakesvara in Saptagodavara, you will meet with them.

अध्याय ६४

श्लोक 2

यज्ञः समागात् परमाकुलत्वं न वेद्मि किं मे मधुहा करिष्यति ।यथा प्रदग्धो ऽस्मि महेश्वरेण किं मां न संधक्ष्ययति वासुदेवः

yajñaḥ samāgāt paramākulatvaṃ na vedmi kiṃ me madhuhā kariṣyati / yathā pradagdho 'smi maheśvareṇa kiṃ māṃ na saṃdhakṣyayati vāsudevaḥ

हिन्दी अर्थ

दारुण फल प्राप्त करोगी। यज्ञसंसद्में तुमको अश्व विध्वस्त करेगा। श्रीमान् ऋषि इस प्रकार शाप देकर अपने आश्रममें चले गये। उसके बाद सप्तसरस्वतियोंसे सात मरुत् उत्पन्न हुए। महर्षे! पूर्वकालमें आकाशव्यापी मरुद्रण जिस प्रकार उत्पन्न हुए थे, उसे मैंने आपसे कहा। इनका वर्णन सुननेसे पापका नाश तथा धर्मका महान् अभ्युदय होता है

English

The virgin Citrangada followed the words of that sage and immediately visited at Saptagodavara, the holy place. WW

अध्याय ६४

श्लोक 3

ऋक्साममन्त्राहुतिभिर्हुताभिर्वितानकीयान् ज्वलनास्तु भागान् ।भक्त्या द्विजेन्द्ररपि संप्रपादितान् नैव प्रतीच्चन्ति विभोर्भयेन

ṛksāmamantrāhutibhirhutābhirvitānakīyān jvalanāstu bhāgān / bhaktyā dvijendrarapi saṃprapāditān naiva pratīccanti vibhorbhayena

हिन्दी अर्थ

बलि, मय-प्रभृति हैत्योंका देवताओंके साथ युद्ध, कालनेमिके साथ विष्णुभगवानूका युद्ध और कालनेमिका वध

English

II She made a strict routine of observing worshipped to god Sankara, she lived on the wild fruits and roots and observed the

अध्याय ६४

श्लोक 4

तान् दृष्ट्वा घोररुपांस्तु उत्पातान् दानवेश्वरः ।पप्रच्छोशनसं शुक्रं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः

tān dṛṣṭvā ghorarupāṃstu utpātān dānaveśvaraḥ / papracchośanasaṃ śukraṃ praṇipatya kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्य उवाच एतदर्थं बलिर्हैत्यः कृतो राजा कलिप्रिय। मन्त्रप्रदाता प्रह्मादः शुक्रश्चासीत् पुरोहितः ज्ञात्वाऽभिषिक्तं हैतेयं विरोचनसुतं बलिम्।

English

^ ra(%fatinvi: stl^uditid^sfa'taty TCfflWt (W0 fttldiTWWIIId'tfll

अध्याय ६४

श्लोक 5

किमर्थमाचार्य मही सशैला रम्भेव वाताभिहता चचाल ।किमासुरीयान् सुहुतानपीह भागान् न गृह्णन्ति हुताशनाश्च

kimarthamācārya mahī saśailā rambheva vātābhihatā cacāla / kimāsurīyān suhutānapīha bhāgān na gṛhṇanti hutāśanāśca

हिन्दी अर्थ

पप्रच्छ कुलजान् सर्वान् किंनु श्रेयस्करं मम

English

That scholar sage inscribed a hymn from a great episode in Sri Kantha temple keeping in mind her all good. i

अध्याय ६४

श्लोक 6

क्षुब्धाः किमर्थं मकरालयाश्च भो ऋक्षा न खे किं प्रचरन्ति पूर्ववत् ।दिशः किमर्थं तमसा परिप्लुता दोषेण कस्याद्य वदस्व मे गुरो

kṣubdhāḥ kimarthaṃ makarālayāśca bho ṛkṣā na khe kiṃ pracaranti pūrvavat / diśaḥ kimarthaṃ tamasā pariplutā doṣeṇa kasyādya vadasva me guro

हिन्दी अर्थ

यत् ते श्रेयस्करं कर्म यदस्माकं हितं तथा तमागम्य सुरश्रेष्ठो विष्णुः सिंहवपुर्धरः। प्रत्यक्षं दानवेन्द्राणां नखैस्तं हि व्यदारयत्

English

Here is no gods, monsters, yaksas, men and demons who can defend a stag-eyed virgin through his valour. Having done this, that sage again thought about that stag-eyed girl and then went at the bank of Payosni river duly appreciated by sages in order to see the sovereign god

अध्याय ६४

श्लोक 7

पुल्स्त्य उवाच ।शुक्रस्तद् वाक्यमाकर्ण्य विरोचनसुतेरितम् ।अथ ज्ञात्वा कारणं च बलिं वचनमब्रवीत्

pulstya uvāca / śukrastad vākyamākarṇya virocanasuteritam / atha jñātvā kāraṇaṃ ca baliṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

तेषामर्थे महाबाहो शङ्करेण त्रिशूलिना

English

Liberation of JSbali Danda said- 0 Araja! Citrangada caused lapse of longer period there with memory of chivalrous Suratha in her mind.

अध्याय ६४

श्लोक 8

शुक्र उवाच ।शृणुष्व दैत्येश्वर येन भागान् नामी प्रतीच्छन्ति हि आसुरीयान् ।हुताशना मन्त्रहुतानपीह नूनं समागच्छति वासुदेवः

śukra uvāca / śṛṇuṣva daityeśvara yena bhāgān nāmī pratīcchanti hi āsurīyān / hutāśanā mantrahutānapīha nūnaṃ samāgacchati vāsudevaḥ

हिन्दी अर्थ

कुजम्भो विष्णुना चापि प्रत्यक्षं पशुवत् तव शम्भुः पाको महेन्द्रेण भ्राता तव सुदर्शनः। विरोचनस्तव पिता निहतः कथयामि ते

English

On account of the force of eventuality he came down on the earth from the high ridge of Meru mountain.

अध्याय ६४

श्लोक 9

तदङ्घ्रिविक्षेपमपारयन्ती मही सशैला चलिता दितीश ।तस्यां चलत्यां मकरालयामी उद्वृत्तवेला दितिजाद्य जाताः

tadaṅghrivikṣepamapārayantī mahī saśailā calitā ditīśa / tasyāṃ calatyāṃ makarālayāmī udvṛttavelā ditijādya jātāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा गोत्रक्षयं ब्रह्मन् कृतं शक्रेण दानवः। उद्योगं कारयामास सह सवैर्महासुरैः

English

O beautiful virgin! He began to live on the best mountain Salveya surrounded by dreadful forest near the river

अध्याय ६४

श्लोक 10

पुलस्त्य उवाच ।शुक्रस्य वचनं श्रुत्वा बलिर्भार्गवमब्रवीत् ।धर्मं सत्यं च पथ्यं च सर्वोत्साहसमीरितम्

pulastya uvāca / śukrasya vacanaṃ śrutvā balirbhārgavamabravīt / dharmaṃ satyaṃ ca pathyaṃ ca sarvotsāhasamīritam

हिन्दी अर्थ

पदातयस्तथैवान्ये जग्मुर्युद्धाय हैवतै: मयोऽग्रे याति बलवान् सेनानाथो भयङ्करः। सैन्यस्य मध्ये च बलिः कालनेमिश्च पृष्ठतः

English

O beautiful lady! “He passed several years in that forest and lived on wild fruits and

अध्याय ६४

श्लोक 11

बलिरुवाच ।आयाते वासुदेवे वद मम भगवन् धर्मकामर्थत्तत्त्वं किं कार्यं किं च देयं मणिकन्कमथो भूगजाश्वादिकं वा ।किं वा वाच्यं मुरारेर्निजहितमथवा तद्धितं वा प्रयुढञ्जे तथ्यं पथ्यंप्रियभोमम वदशुभदन्तत्करिष्ये न चान्यत्

baliruvāca / āyāte vāsudeve vada mama bhagavan dharmakāmarthattattvaṃ kiṃ kāryaṃ kiṃ ca deyaṃ maṇikankamatho bhūgajāśvādikaṃ vā / kiṃ vā vācyaṃ murārernijahitamathavā taddhitaṃ vā prayuḍhañje tathyaṃ pathyaṃpriyabhomama vadaśubhadantatkariṣye na cānyat

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-कलिप्रिय (नारदजी)! बलि हैत्यको इसीलिये राजा बनाया गया था। प्रह्णाद उसके

English

Once upon a time, a demon named Kandara, came there with his dear daughter

अध्याय ६४

श्लोक 12

पुलस्त्य उवाच ।तद् वाक्यं भार्गवं श्रुत्वा दैत्यनाथेरितं वरम् ।विचिन्त्य नारद प्राह भूतभव्यविदीश्वरः

pulastya uvāca / tad vākyaṃ bhārgavaṃ śrutvā daityanātheritaṃ varam / vicintya nārada prāha bhūtabhavyavidīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

विरोचनके पुत्र बलि हैत्यको राज्यपर अभिषिक्त हुआ जानकर मयके साथ सभी हैत्य उसे देखनेकी इच्छासे आये। उन (वहाँ) आये हुए अपने कुलपुरुषोंको देखकर (बलिने) यथाक्रम उनकी पूजा की एवं उनसे पूछा कि मेरे लिये क्या कल्याणकारी है? उन सभीने उससे कहा--देवमर्दन! तुम्हारे लिये जो कल्याणकारी और हमारे लिये हितकर कर्म है, उसे सुनो-

English

The foremost among monkeys saw Devavatl coming to the forest with his father and caught his hand forcibly. flat

अध्याय ६४

श्लोक 13

त्वाया कृता यज्ञभुजो ऽसुरेन्द्रा बहिष्कृता ये श्रुतिदृष्टमार्गे ।श्रुतिप्रमाणं मखभोजिनो बहिः सुरास्तदर्थं हरिर् अभ्युपैति

tvāyā kṛtā yajñabhujo 'surendrā bahiṣkṛtā ye śrutidṛṣṭamārge / śrutipramāṇaṃ makhabhojino bahiḥ surāstadarthaṃ harir abhyupaiti

हिन्दी अर्थ

दानवकुलके पालन करनेवाले थे। तीनों लोकोंके वे इन्द्र हो गये थे। किंतु सिंहशरीर धारणकर देवोंमें श्रेष्ठ श्रीविष्णुने उनके पास आकर श्रेष्ठ दानवोंके सामने ही उन्हें अपने नखोंसे विदीर्ण कर डाला। महाबाहो!

English

O virtuous one, when the demon Kandara saw her daughter gripped by monkey, he picked up sword and chased him.

अध्याय ६४

श्लोक 14

तस्याध्वरं दैत्यसमागतस्य कार्यं हि किं मां परिपृच्छसे यत् ।कार्यं न देयं हि विभो तृणाग्रं यदध्वरे भूकनकादिकं वा

tasyādhvaraṃ daityasamāgatasya kāryaṃ hi kiṃ māṃ paripṛcchase yat / kāryaṃ na deyaṃ hi vibho tṛṇāgraṃ yadadhvare bhūkanakādikaṃ vā

हिन्दी अर्थ

त्रिशूल धारण करनेवाले शंकरने भी उन (देवों)-के लिये महान् बलशाली अन्धकका राज्य छीन लिया था। और इन्द्रने तुम्हारे चाचा (पिताके भाई) जम्भको मार दिया एवं विष्णुने तुम्हारे सामने कुजम्भको पशुकी तरह मैं तुमसे बतला दे रहा हूँ कि महेन्द्रने शम्भु, पाक और तुम्हारे भाई सुदर्शन एवं तुम्हारे पिता विरोचनको मार डाला है। पुलस्त्यजी कहते हैं कि ब्रह्मन्! इन्द्रद्दार किये गये अपने कुलका विनाश सुनकर दानव

English

The mighty monkey fled to the Himalayas with that beautiful-bodied lady when he saw the lord of demons

अध्याय ६४

श्लोक 15

वाच्यं तथा साम निरर्थकं विभो कस्ते वरं दातुमलं हि शक्नुयात् ।यस्योदरे भूर्भुवनाकपालरसातलेशा निवसन्ति नित्यशः

vācyaṃ tathā sāma nirarthakaṃ vibho kaste varaṃ dātumalaṃ hi śaknuyāt / yasyodare bhūrbhuvanākapālarasātaleśā nivasanti nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

बलिने समस्त महान् असुरोंको युद्ध करनेके लिये तैयारी करनेकी प्रेरणा दी। फिर तो कुछ असुर रथोंपर, कुछ हाथियोंपर, कुछ घोड़ोंपर और कुछ पैदल ही देवताऑंसे युद्ध करनेके लिये चल पड़े। सेनाके आगे-आगे भयङ्कर

English

He saw Mahadeva Srikantha on the bank of Yamuna and a huge As'rama (hermitage) but without any sage there.

अध्याय ६४

श्लोक 16

बलिरुवाच ।मया न चोक्तं वचनं हि भार्गव न चास्ति मह्यं न च दातुमुत्सहे ।समागते ऽप्ययर्थिनि हीनवृत्ते जनार्दने लोकपतौ कथं तु

baliruvāca / mayā na coktaṃ vacanaṃ hi bhārgava na cāsti mahyaṃ na ca dātumutsahe / samāgate 'pyayarthini hīnavṛtte janārdane lokapatau kathaṃ tu

हिन्दी अर्थ

महाबलशाली सेनापति मय चल रहा था। सेनाके बीचमें प्रयाति दक्षिणं घोरं तारकाख्यो भयङ्करः

English

flfopTSRsft 30 ^ WW ^flflflf fliffl:! ^PT^flfl TT flflfflRlt fl^flflt flTflflW f?ll II

अध्याय ६४

श्लोक 17

एवं च श्रुयते श्लोकः सतां कथयतां विभो ।सद्भावो ब्राह्मणेष्वेव कर्त्तव्यो भूतिमिच्छता ।दृश्यते हि तथा तच्च सत्यं ब्राह्मणसत्तम

evaṃ ca śruyate ślokaḥ satāṃ kathayatāṃ vibho / sadbhāvo brāhmaṇeṣveva karttavyo bhūtimicchatā / dṛśyate hi tathā tacca satyaṃ brāhmaṇasattama

हिन्दी अर्थ

सम्प्रयातानि युद्धाय देवैः सह कलिप्रिय

English

He kept Devavatl at that sacred as'rama and dived into the Kalindl (Yamuna) water. Kandara saw this scene with his eyes. AT

अध्याय ६४

श्लोक 18

पूर्वाभ्यासेन कर्माणि संभवन्ति नृणां स्फुटम् ।वाक्कायमनसानीह योन्यन्तरगतान्यपि

pūrvābhyāsena karmāṇi saṃbhavanti nṛṇāṃ sphuṭam / vākkāyamanasānīha yonyantaragatānyapi

हिन्दी अर्थ

उवाच याम हैत्यांस्तान् योद्धुं सबलसंयुतान् समारुरोह भगवान् यतमातलिवाजिनम्

English

Kandara guessed of the death of his daughter with that monkey by drowning in Yamuna. He therefore, returned to his state, the nether world.

अध्याय ६४

श्लोक 19

किं वा त्वया द्विजश्रेष्ठ पौराणी न श्रुता कथा ।या वृत्ता मलये पूर्वं कोशकारसुतस्य तु

kiṃ vā tvayā dvijaśreṣṭha paurāṇī na śrutā kathā / yā vṛttā malaye pūrvaṃ kośakārasutasya tu

हिन्दी अर्थ

समारूढे सहस्त्राक्षे स्यन्दनं देवतागणाः। स्वं स्वं वाहनमारुह्य निश्चेर््युद्धकाङ्क्षिणः

English

TT xjrffl e»H<l flilfflRIT ?fl:l fllfl: filflrffl faWd fot

अध्याय ६४

श्लोक 20

शुक्र उवाच ।कथयस्व महाबाहो कोशकारसुताश्रयाम् ।कथां पौराणिकीं पुण्यां महाकौतूहलं हि मे

śukra uvāca / kathayasva mahābāho kośakārasutāśrayām / kathāṃ paurāṇikīṃ puṇyāṃ mahākautūhalaṃ hi me

हिन्दी अर्थ

विद्याधरा गुह्यकाश्च यक्षराक्षसपन्नगाः विमानानि च शुभ्राणि पक्षिवाह्मानि नारद। समारुह्याद्रवन् सर्वे यतो हैत्यबलं स्थितम्

English

Goddess Kalindl took with her waves that monkey to the land called Sivi and full of virtuous people. IT

अध्याय ६४

श्लोक 21

बलिरुवाच ।शृणुष्व कथयिष्यामि कथामेतां मखान्तरे ।पूर्वाभ्यासनिबद्धां हि सत्यां भृगुकुलोद्वह

baliruvāca / śṛṇuṣva kathayiṣyāmi kathāmetāṃ makhāntare / pūrvābhyāsanibaddhāṃ hi satyāṃ bhṛgukulodvaha

हिन्दी अर्थ

तस्मिन् विष्णुः सुरश्रेष्ठ अधिरुह्य समभ्यगात्

English

II The monkey then crossed that river and intended to return to the mountain where that beautiful eyed girl was kept by him.

अध्याय ६४

श्लोक 22

मुद्गलस्य मुनेः पुत्रो ज्ञानविज्ञानपारगः ।कोशकार इति ख्यात आसीद् ब्रह्मंस्तपोरतः

mudgalasya muneḥ putro jñānavijñānapāragaḥ / kośakāra iti khyāta āsīd brahmaṃstaporataḥ

हिन्दी अर्थ

तमागतं सहतस्त्राक्षस्त्रैलोक्यपतिमव्ययम्। ततोऽग्रे देवसैन्यस्य कार्तिकेयो गदाधरः। पालयञ्जघनं विष्णुर्याति मध्ये सहस्त्रदृक्

English

He then saw the best of the Yaksas, named Anjana who was coming with his daughter

अध्याय ६४

श्लोक 23

तस्यासीद् दयिता साध्वी धर्मिष्ठा नामतः सुता ।सती वात्स्यायनसुता धर्मशीला पतिव्रता

tasyāsīd dayitā sādhvī dharmiṣṭhā nāmataḥ sutā / satī vātsyāyanasutā dharmaśīlā pativratā

हिन्दी अर्थ

निर्वुक्षे पक्षिरहिते जातो देवासुरो रणः

English

flt ^gTSTRTfl eflniHlij ^flflflt ffl^l fl*T SPTt ^Tflt 'dHH'wHTi'flflr: II ^ II

अध्याय ६४

श्लोक 24

तस्यामस्य सुतो जातः प्रकृत्या वै जडाकृतिः ।मूकवन्नालपति स न च पश्यति चान्धवत्

tasyāmasya suto jātaḥ prakṛtyā vai jaḍākṛtiḥ / mūkavannālapati sa na ca paśyati cāndhavat

हिन्दी अर्थ

बलि, मय-प्रभृति हैत्योंका देवताओंके साथ युद्ध और कालनेमिका वध बलि, पीछे कालनेमि, बायीं ओर प्रसिद्ध पराक्रमवाला शाल्व तथा दाहिनी बगलमें भयङ्कर तारक नामका असुर कुशलतासे चल रहा था

English

The monkey confused of her for Devavatl and thought that his endeavour to sink on river has perhaps gone waste.

अध्याय ६४

श्लोक 25

तं जातं ब्राह्मणी पुत्रं जडं मूकं त्वचक्षुषम् ।मन्यमाना गृहद्वारि षष्ठे ऽहनि समुत्सृजत्

taṃ jātaṃ brāhmaṇī putraṃ jaḍaṃ mūkaṃ tvacakṣuṣam / manyamānā gṛhadvāri ṣaṣṭhe 'hani samutsṛjat

हिन्दी अर्थ

कलिप्रिय (नारदजी) ! हजारों, दस-दस लाखों, (ही नहीं,) दस-दस करोड़ोंकी संख्यामें-असंख्य हैत्य

English

Than that monkey rushed towards her. In a sheer fright, that beautiful lady fell into the river

अध्याय ६४

श्लोक 26

ततो ऽभ्यागाद् दुराचारा राक्षसी जातहारिणी ।स्वं शिशुं कृशमादाय सूर्पाक्षी नाम नामतः

tato 'bhyāgād durācārā rākṣasī jātahāriṇī / svaṃ śiśuṃ kṛśamādāya sūrpākṣī nāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

(इस प्रकारकी) युद्ध करनेकी तैयारीको सुनकर देवताओंके स्वामी इन्द्रने देवताओंसे कहा--देवताओ ! हम सब देवगण भी लड़ाई करनेके लिये दल-बलके साथ आये हुए हैत्योंसे लड्नेके लिये चलें। इस प्रकारकी घोषणा कर बलवान् भगवान् देवपति इन्द्र अपने सारथि मातलिद्वारा नियन्त्रित घोड़ोंवाले रथपर चढ़ गये। इन्द्रके रथपर चढ़ जानेपर

English

When Guhyaka (Yaksa) saw his daughter drown into river, he was shocked with sorrow and grief and went back to the Anjana

अध्याय ६४

श्लोक 27

तत्रोत्सृज्य स्वपुत्रं सा जग्राह द्विजनन्दनम् ।तमादाय जगामाथ भोक्तुं शालोदरे गिरौ

tatrotsṛjya svaputraṃ sā jagrāha dvijanandanam / tamādāya jagāmātha bhoktuṃ śālodare girau

हिन्दी अर्थ

इच्छासे बाहर निकल चले ॥ १४--१७॥

English

flflrot rPT arronfl tfNgflsrT: ^jfa:i

अध्याय ६४

श्लोक 28

ततस्तामागतां वीक्ष्य तस्या भर्ता घटोदरः ।नेत्रहीनः प्रत्युवाच किमानीतस्त्वया प्रिये

tatastāmāgatāṃ vīkṣya tasyā bhartā ghaṭodaraḥ / netrahīnaḥ pratyuvāca kimānītastvayā priye

हिन्दी अर्थ

आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, अनेक प्रकारके भूत एकत्र हो गये। कुछ हाथियोंपर, कुछ रथोंपर और कुछ घोड़ोंप आरूढ़ हुए। नारदजी! कुछ देवगण पक्षियोंद्वारा वाहित होनेवाले उज्ज्वल विमानोंपर चढ़कर वहाँ पहुँच गये, जहाँ

English

That great man (Guhyaka) sat on penance for several years. He observed purity and l S fl el

अध्याय ६४

श्लोक 29

साब्रवीत् राक्षसपते मया स्थाप्य निजं शिशुम् ।कोशकारद्विजगृहे तस्यानीतः प्रभो सुतः

sābravīt rākṣasapate mayā sthāpya nijaṃ śiśum / kośakāradvijagṛhe tasyānītaḥ prabho sutaḥ

हिन्दी अर्थ

हैत्योंकी सेना (पहलेसे) डटी हुई थी। इसी समय बुद्धिमान् गरुड़जी आ गये। देवोंमे श्रेष्ठ विष्णु उनपर आरूढ़ होकर आ गये

English

fltflT flfclrT TTIff^rffl^ll W II

अध्याय ६४

श्लोक 30

स प्राह न त्वया भद्रे भद्रमाचरितं त्विति ।महाज्ञानी द्विजेन्द्रो ऽसौ ततः शप्स्यति कोपितः

sa prāha na tvayā bhadre bhadramācaritaṃ tviti / mahājñānī dvijendro 'sau tataḥ śapsyati kopitaḥ

हिन्दी अर्थ

फिर तो हजार आँखोंबाले इन्द्रने सभी देवताओंके साथ सिर झुकाकर उन आये हुए तीनों लोकोंके स्वामी नित्य (विष्णुभगवान्)-की वन्दना की। उसके बाद कार्तिकेय देवसेनाके अग्रभागकी, गदाधारी श्रीविष्णु सेनाके पीछे भागकी और सहस्रलोचन इन्द्र बीचभागकी रक्षा करते हुए चलने लगे। नारद मुने! जयन्त बायीं ओरकी सेनाको समेटकर चले एवं बलवान् वरुण दाहिनी बगलकी सेनाको समेटकर चले। उसके बाद नाना प्रकारके

English

The river Hiranvatl took with her waves Nandayanti to holiest Kos'ala country inhabited by saints and

अध्याय ६४

श्लोक 31

तस्माच्छीघ्रमिमं त्यक्त्वा मनुजं घोररुपिणम् ।अन्यस्य कस्यचित् पुत्रं शीघ्रमानय सुन्दरि

tasmācchīghramimaṃ tyaktvā manujaṃ ghorarupiṇam / anyasya kasyacit putraṃ śīghramānaya sundari

हिन्दी अर्थ

अस्त्र-शस्त्रोंको धारण करनेवालोंसे गठित और स्कन्द, विष्णु, वरुण एवं सूर्यसे संरक्षित देवोंकी यशस्विनी सेना शत्रुसैन्यके निकट पर्वतपर पहुँच गयी

English

She was weeping bitterly as she slrolled about, and then saw a banyan tree. That banyan was with a number of airy roots like Mahesvara's matted hair.

अध्याय ६४

श्लोक 32

इत्येवमुक्ता सा रौद्रा राक्षसी कामचारिणी ।समाजगाम त्वरिता समुत्पत्य विहायसम्

ityevamuktā sā raudrā rākṣasī kāmacāriṇī / samājagāma tvaritā samutpatya vihāyasam

हिन्दी अर्थ

-उदयाचलके वृक्ष एवं पक्षियोंसे रहित रमणीय शुभ एवं समतल पथरीले मैदानमे देवों और हैत्योंका ततो विशसनो रौद्रो हैत्यानां हैवतैः सह। जातो रूधिरनिष्यन्दो रजःसंयमनात्मकः

English

fl ^gr fagflrcsni feswi wrti 3vfyyi fviHN^ flflt ATfl ir^si^ii t ?ii

अध्याय ६४

श्लोक 33

स चापि राक्षससुतो निसृष्टो गृहबाह्यतः ।रुरोद सुस्वरं ब्रह्मन् प्रक्षिप्याङ्गुष्ठमानने

sa cāpi rākṣasasuto nisṛṣṭo gṛhabāhyataḥ / ruroda susvaraṃ brahman prakṣipyāṅguṣṭhamānane

हिन्दी अर्थ

शान्ते रजसि देवाद्यास्तद् दानवबलं महत्। अभिद्रवन्ति सहिताः समं स्कन्देन धीमता

English

That beautiful virgin sat on a stone lying under the dense shadow of that tree. She then heard a speech.

अध्याय ६४

श्लोक 34

सा क्रन्दितं चिराच्छ्रुत्वा धर्मिष्ठा पतिमब्रवीत् ।पश्य स्वयं मुनिश्रेष्ठ सशब्दस्तनयस्तव

sā kranditaṃ cirācchrutvā dharmiṣṭhā patimabravīt / paśya svayaṃ muniśreṣṭha saśabdastanayastava

हिन्दी अर्थ

निजन्नुर्दानवान् देवाः कुमारभुजपालिताः। देवान् निजञ्नुर्ैत्याश्च मयगुप्ताः प्रहारिणः निर्जिताः समरे हैत्यैः समं स्कन्देन नारद

English

‘Alas’ there is any person here who can report Rtadhvaja that his son is fastened with this banyan tree. She looked here and there all around to find the man so explaining because that voice was clear and precise.

अध्याय ६४

श्लोक 35

त्रस्ता सा निर्जगामाथ गृहमध्यात् तपस्विनी ।स चापि ब्राह्मणश्रेष्ठः समपश्यत तं शिशुम्

trastā sā nirjagāmātha gṛhamadhyāt tapasvinī / sa cāpi brāhmaṇaśreṣṭhaḥ samapaśyata taṃ śiśum

हिन्दी अर्थ

ते विष्णुना हन्यमानाः पतत्त्रिभिरयोमुखैः। हैतेयाः शरणं जग्मुः कालनेमिं महासुरम्

English

O virtuous lady! she saw a five year old child at the top of that tree. He was duly fastened by the aerial roots of banyan.

अध्याय ६४

श्लोक 36

वर्णरूपादिसंयुक्तं यथा स्वतनयं तथा ।ततो विहस्य प्रोवाच कोशकारो निजां प्रियाम्

varṇarūpādisaṃyuktaṃ yathā svatanayaṃ tathā / tato vihasya provāca kośakāro nijāṃ priyām

हिन्दी अर्थ

विवृद््रिमगमद् ब्रह्मन् यथा व्याधिरुपेक्षितः यं यं करेण स्पृशति देवं यक्षं सकिन्नरम्।

English

t ^re^reff '§§:ffanri W ^nfff ^5^4 Trtffnr ^ m?raiii^ii

अध्याय ६४

श्लोक 37

एतेनाविश्य धर्मिष्ठे भाव्यं भूतेन साम्प्रतम् ।को ऽप्यटस्माकं छलयितुं सुरूपी भुवि संस्थितः

etenāviśya dharmiṣṭhe bhāvyaṃ bhūtena sāmpratam / ko 'pyaṭasmākaṃ chalayituṃ surūpī bhuvi saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

सेन्द्रं सार्क सचन्द्रं करचरणनखै-

English

Nandyanatl became sad and addressed that speaker- "O child! Tell me that who is the sinner of fastening you in this manner?

अध्याय ६४

श्लोक 38

इत्युक्त्वा वचनं मन्त्री मन्त्रैस्तं राक्षसात्मजम् ।बबन्धोल्लिख्य वसुधां सकुशेनाथ पाणिना

ityuktvā vacanaṃ mantrī mantraistaṃ rākṣasātmajam / babandhollikhya vasudhāṃ sakuśenātha pāṇinā

हिन्दी अर्थ

भारी युद्ध हुआ। मुनि नारदजी ! पहले समयमें जैसा युद्ध बन्दर एवं हाथियोंके बीच हुआ था, वैसा ही घमासान संग्राम उन दोनों सेनाओंमें हुआ। सुरतापस! रथसे उड़ी हुई युद्धकी पिङ्गल वर्णकी धूल युद्ध-भूमिके ऊपर आकाशमें स्थित सन्ध्याकालके लाल बादलकी भाँति लग रही थी। उस समय चल रहे घनघोर युद्धमें कुछ भी नहीं जाना जा रहा था। चारों ओर लगातार (काटकर) टुकड़े-टुकड़े कर दो', 'विदीर्ण कर

English

«diw RSTOFf SBffRT c£l 'jilcnfif smff ^ ^ u

अध्याय ६४

श्लोक 39

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्ता सूर्पाक्षी विप्रबालकम् ।अन्तर्धानगता भूमौ चिक्षेप गृहदूरतः

etasminnantare prāptā sūrpākṣī viprabālakam / antardhānagatā bhūmau cikṣepa gṛhadūrataḥ

हिन्दी अर्थ

दो'के शब्द ही सुनायी पड़ रहे थे

English

That infant replied- O great lady! A wicked monkey has fastened me with aerial roots here. I am living on the power of my penance.

अध्याय ६४

श्लोक 40

तं क्षिप्तमात्रं जग्राह कोशकारः स्वकं सुतम् ।सा चाभ्येत्य ग्रहीतुं स्वं नाशकद् राक्षसी सुतम्

taṃ kṣiptamātraṃ jagrāha kośakāraḥ svakaṃ sutam / sā cābhyetya grahītuṃ svaṃ nāśakad rākṣasī sutam

हिन्दी अर्थ

उसके बाद देवोंके साथ हैत्योंकी भयङ्कर मार 'काटसे उत्पन्न रक्तप्रवाहकी धारा बह चली, जो धूलको शान्त करनेवाली हो गयी-रक्त और धूल मिलकर कीच बन गयी। धूलके शान्त हो जानेपर दलपर टूट पड़े। कुमार कार्तिकेयके बाहुबलसे रक्षित

English

During long past, god Mahesvara dwelled at a place called Puronmattapura. My father Rtadhvaja used to be there. He was austere.

अध्याय ६४

श्लोक 41

इतश्चेतश्च विभ्रष्टा सा भर्तारमुपागमत् ।कथयामासा यद् वृत्तं स्वद्विजात्मजहीरिणम्

itaścetaśca vibhraṣṭā sā bhartāramupāgamat / kathayāmāsā yad vṛttaṃ svadvijātmajahīriṇam

हिन्दी अर्थ

रक्षित हैत्योंने प्रहार करते हुए देवताओंको मारा। किंतु नारदजी! उसके बाद अमृतरसका आस्वाद न लेने- अमृत न पीनेके कारण कार्तिकेयके सहित श्रेष्ठ देवता युद्धमें हैत्योंसे पराजित हो गये

English

dRlfa 'iTOMHW R^TRfR : I

अध्याय ६४

श्लोक 42

एवं गतायं राक्षस्यां ब्राह्मणेन महात्मना ।स राभसशिशुर्ब्रह्मन् भार्यायै विनिवेदितः

evaṃ gatāyaṃ rākṣasyāṃ brāhmaṇena mahātmanā / sa rābhasaśiśurbrahman bhāryāyai viniveditaḥ

हिन्दी अर्थ

दमन करनेवाले गरुडध्वज विष्णु शार्ङ्गधनुषको चढ़ाकर चारों ओर बाणोंकी वर्षा करने लगे। श्रीविष्णुद्वार लोहेके मुँहवाले बाणोंसे मारे जा रहे हैत्य कालनेमि नामके महान् असुरकी शरणमें गये। ब्रह्मन्! उन्हें (हैत्योंको) अभय दान देकर और माधव (विष्णु)- को अजेय जानकर भी (वह) उपेक्षित व्याधिके सदृश (घमण्डमें) बढ़ने लगा। बलवान् वह कालनेमि जिस

English

When that exhalted self was contemplating a deep meditation, I was bom, proficient in all the scriptures and attended by a row of bees.

अध्याय ६४

श्लोक 43

स चात्मतनयः पित्रा कपिलायाः सवत्सयाः ।दध्ना संयोजितो ऽत्यर्थं क्षीरेणेक्षुरसेन च

sa cātmatanayaḥ pitrā kapilāyāḥ savatsayāḥ / dadhnā saṃyojito 'tyarthaṃ kṣīreṇekṣurasena ca

हिन्दी अर्थ

उसे लेकर अपने फैले मुँहमें झोंक देता था॥ ३४--३७॥ वह हैत्येन्द्र कालनेमि बिना अस्त्रका था; फिर भी दानवोंके साथ मिलकर क्रोध करके हाथ, पैर और नखके प्रहारसे ही इन्र, सूर्य और चद्रमाके साथ देवसेनाको

English

Ml Hmdcffrildl 4fR$RI ^JRRffl

अध्याय ६४

श्लोक 44

द्वावेव वर्धितौ बालौ संजातौ सप्तवार्षिकौ ।पित्रा च कृतनामानौ निशाकरदिवाकरौ

dvāveva vardhitau bālau saṃjātau saptavārṣikau / pitrā ca kṛtanāmānau niśākaradivākarau

हिन्दी अर्थ

तेजीसे मारने लगा। वह आगके समान चक्रोंसे आकाश एवं पृथ्वीपर नीचे-ऊपर चारों ओर वार करे लगा। उस समय उसका रूप प्रलय-कालमें समस्त जगत्को दग्ध करनेवाली आग (प्रलयाग्नि)-के समान था। देवगन्धर्वमुख्या:

English

O good complexion virgin! My father addressed me as Jabali and listen to what he was said to me.

अध्याय ६४

श्लोक 45

नैशाचरिर्दिवाकीर्तिर्निशाकीर्तिः स्वपुत्रकः ।तयोश्चकार विप्रो ऽसौ व्रतबन्धक्रियां क्रमात्

naiśācarirdivākīrtirniśākīrtiḥ svaputrakaḥ / tayoścakāra vipro 'sau vratabandhakriyāṃ kramāt

हिन्दी अर्थ

पोप्लूयन्तश्च हैत्या हरिममरगणै-

English

qs)ct4tigaitu i Ret RfamRf l ^VI^RffEtlfu i giMRr^ qRqfiu ijoll

अध्याय ६४

श्लोक 46

व्रतबन्धे कृते वेदं पपाठासौ दिवाकरः ।निशाकरो जडतया न पपाठेति नः श्रुतम्

vratabandhe kṛte vedaṃ papāṭhāsau divākaraḥ / niśākaro jaḍatayā na papāṭheti naḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

तानित्थं प्रेक्ष्य हैत्यान् मयबलिपुरगान् 'कालनेमिप्रधानान् 'कोपादारक्तदृष्टिः 'सरथगजहयान्

English

He said- you shall remain a boy for five thousand years and Kumara (youth) for ten thousand years thereafter.

अध्याय ६४

श्लोक 47

तं बान्धवाश्च पितरौ माता भ्राता गुरुस्तथा ।पर्यनिन्दंस्तथा ये च जना मलयवासिनः

taṃ bāndhavāśca pitarau mātā bhrātā gurustathā / paryanindaṃstathā ye ca janā malayavāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

छादयामास विष्णुः

English

You will enjoy manhood for twenty thousand years and shall pass old age just double to that period. Five hundred years of your childhood shall pass in firm bondage.

अध्याय ६४

श्लोक 48

ततः स पित्रा क्रुद्धेन क्षिप्तः कूपे निरूदके ।महाशिलां चोपरि वै पिधानमवरोपयत्

tataḥ sa pitrā kruddhena kṣiptaḥ kūpe nirūdake / mahāśilāṃ copari vai pidhānamavaropayat

हिन्दी अर्थ

तैबाणैश्छाद्यमाना हरिकरनुदितैः 'कालदण्डप्रकाशै- प्रेषयन् कालनेमिं

English

qyicrfyiriRto qnqiftsMH ) tfeff RTRFf ^nffS^RTOI^II ^11

अध्याय ६४

श्लोक 49

एवं क्षिप्तस्तदा कूपे समतीतेषु भार्गव ।तस्य मातागमत् कूपं तमन्धं शिलयाचितम्

evaṃ kṣiptastadā kūpe samatīteṣu bhārgava / tasya mātāgamat kūpaṃ tamandhaṃ śilayācitam

हिन्दी अर्थ

स प्रायाद् देवसैन्यप्रभुममितबलं केशवं 'लोकनाथम्

English

You shall suffer from physical pains during teenage upto ten thousand years and you will enjoy the supreme pleasures upto two thousand years during manhood.

अध्याय ६४

श्लोक 50

ततो दशसु वर्षेषु समतीतेषु भार्गव ।तस्य मातागमत् कूपं तमन्धं शिलयाचितम्

tato daśasu varṣeṣu samatīteṣu bhārgava / tasya mātāgamat kūpaṃ tamandhaṃ śilayācitam

हिन्दी अर्थ

विष्णुः शार्ड्रमपास्य सत्वरमथो जग्राह चक्रं करे। सोऽप्येनं प्रसमीक्ष्य हैत्यवरिटपप्रच्छेदनं मानिनं

English

During forty thousand years of old age, you shall have to suffer severe pains. You shall be compelled to lie on ground and eat coarse

अध्याय ६४

श्लोक 51

सा दृष्टावा निचितं कूपं शिलया गिरिकल्पया ।उच्चैः प्रोवाच केनेयं कूपोपरि शिला कृता

sā dṛṣṭāvā nicitaṃ kūpaṃ śilayā girikalpayā / uccaiḥ provāca keneyaṃ kūpopari śilā kṛtā

हिन्दी अर्थ

परमकोपितः स मधोर्विघातकृत्।

English

When the statement of my father was over, I was at the age of five years walking on earth to see and bath at the river

अध्याय ६४

श्लोक 52

कूपान्तस्थः स तां वाणीं श्रुत्वा मातुर्निशाकरः ।प्राह प्रदत्ता पित्रा मे कूपोपरि शिला त्वियम्

kūpāntasthaḥ sa tāṃ vāṇīṃ śrutvā māturniśākaraḥ / prāha pradattā pitrā me kūpopari śilā tviyam

हिन्दी अर्थ

बलि, मय-प्रभृति हैत्योंका देवताओंके साथ युद्ध और कालनेमिका वध उस बलिष्ठ शत्रुको बढ़ते देखकर देवता, गन्धर्व, सिद्ध, साध्य, अश्विनीकुमार आदि भयसे इधर-उधर (देखते हुए घबड़ाकर) चारों ओर भागने लगे। उछलते-कूदते हुए हैत्य अत्यन्त घमण्डके साथ

English

I saw a monkey on the way. He said to me- O foolish fellow! “Where are you going with Devavatl, kept by me in this great

अध्याय ६४

श्लोक 53

सातिभीताब्रवीत् को ऽसि कूपान्तस्थो ऽद्भुतस्वरः ।सो ऽप्याह तव पुत्रो ऽस्मि निशाकरेति विश्रुतः

sātibhītābravīt ko 'si kūpāntastho 'dbhutasvaraḥ / so 'pyāha tava putro 'smi niśākareti viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

देवोंसे पूजित सुन्दर मुकुटवाले विष्णुभगवान्के सामने जाकर अनेक प्रकारके श्त्रास्त्रोंके आघातसे उनके (अजेयत्ववाले) यशको समाप्त करने लगे-विष्णुकी पराजय मानने लगे। इस प्रकार प्रहार कर रहे मय,

English

Then, O beautiful lady! He caught me and tied me to the top of this banyan tree by my matted hair. I was shivering that time with

अध्याय ६४

श्लोक 54

साब्रवीत् तनयो मह्यं नाम्ना ख्यातो दिवाकरः ।निशाकरेति नाम्नाहो न कश्चित् तनयो ऽस्ति मे

sābravīt tanayo mahyaṃ nāmnā khyāto divākaraḥ / niśākareti nāmnāho na kaścit tanayo 'sti me

हिन्दी अर्थ

बलि एवं कालनेमि आदि हैत्योंको देखकर विष्णुके नेत्र क्रोधसे लाल हो गये। फिर तो उन्होंने अपनी दृष्टिसे ही रथ, हाथी और घोड़ोंको शक्ति और पराक्रमसे रहित कर दिया तथा उसी तरह सुन्दर पंखोंबाले लोहेके बने अरद्धचन्द्रके समान 'नाराच' बाणोंसे पर्वतको ढक दिया, जैसे मेघ पर्वतको ढक देते हैं। विष्णुके हाथोंसे छोड़े गये कालदण्डके समान अर्धचन्द्राकार उन लोहेके बने 'नाराच' बाणोंसे ढके हुए बलि एवं मय आदिं

English

That wicked monkey made a cage by using several creepers as cord, kept me beneath and restrained me continuously. That cage made up of creepers was very strong from four sides and cannot be pierced even from up or down side.

अध्याय ६४

श्लोक 55

स चाह पूर्वचरितं मातुर्निरवशेषतः ।सा श्रुत्वा तां शिलांसुभ्रः समुत्क्षिप्यान्तयो ऽश्रिपत्

sa cāha pūrvacaritaṃ māturniravaśeṣataḥ / sā śrutvā tāṃ śilāṃsubhraḥ samutkṣipyāntayo 'śripat

हिन्दी अर्थ

हैत्योंने डरकर तुरंत पहले दानवेन्द्र शतमुख कालनेमिको प्रेषित किया। वह अति बलवान् देव सेनापति लोकनाथ केशवके सामने उपस्थित हुआ

English

W1 «l TfT <*PjcH: «RfgtSMFl 4 dHJ

अध्याय ६४

श्लोक 56

सोत्तीर्य कूपात् भगवन् मातुः पादाववन्दत ।सा स्वानुरूपं तनयं दृष्ट्वा स्वसुतस्य च

sottīrya kūpāt bhagavan mātuḥ pādāvavandata / sā svānurūpaṃ tanayaṃ dṛṣṭvā svasutasya ca

हिन्दी अर्थ

गदा उठाये हुए सौ सिरवाले पर्वतशृंगके समान कालनेमिको देखकर विष्णुने (अपने) शारङ्गधनुषको छोड़कर हाथमें जल्दीसे चक्रको ले लिया। इनको देखकर बहुत देरतक जोरसे हँसते हुए मेघके समान बोलनेवाले उस कालनेमि दानवने हैत्यरूपी वृक्षोंके 'काटनेवाले सुख-दुःखकी परवाह न करनेवाले मनस्वी हरिसे कहा-यही दानव-सेनाको डरानेवाला शत्रु, अत्यन्त क्रोधी, मधुको मारनेवाला, हिरण्याक्षका वध करनेवाला

English

That monkey thereafter voluntarily went at Amara mountain and I am here so fastened. O lady! I have told all that seen by me.

अध्याय ६४

श्लोक 57

ततस्तमादाय सुतं धर्मिष्ठा पतिमेत्य च ।कथयामास तत्सर्वं चेष्टितं स्वसुतस्य च

tatastamādāya sutaṃ dharmiṣṭhā patimetya ca / kathayāmāsa tatsarvaṃ ceṣṭitaṃ svasutasya ca

हिन्दी अर्थ

और फूलोंसे की गयी पूजासे प्रसन्न होनेवाला है। यह खल मेरी आँखोंके सामने आकर अब कहाँ जा सकता है। यह कमलनयन यदि इस समय मेरे साथ युद्ध करे तो अपने घर नहीं जा सकेगा और तब देवतालोग मेरी

English

O beautiful virgin! Tell me that who are you and have come with whom in this dreadful forest?

अध्याय ६४

श्लोक 58

ततो।न्वपृच्छद् विप्रो ऽसौ किमिदं तात कारणम् ।नोक्तवान् यद्भवान् पूर्वं महत्कौतूहलं मम

tato/nvapṛcchad vipro 'sau kimidaṃ tāta kāraṇam / noktavān yadbhavān pūrvaṃ mahatkautūhalaṃ mama

हिन्दी अर्थ

मुट्रीमें पिसनेसे शिथिल अङ्गोंवाले इस (विष्णु)- संद्रक्ष्वते सुरजनो भयकातराक्षः॥ ४४ को भयसे कातर नेत्रोंसे धूलिधूसरित हुआ देखेंगे।

English

She replied! "Anjana, the lord of Yaksas is my father. My name is Nandayantu My mother is Pramloca.

अध्याय ६४

श्लोक 59

तच्छ्रुत्वा वचनं धीमान् कोशकारं द्विजोत्तमम् ।प्राह पुत्रो ऽद्भुतं वाक्यं मातरं पितरं तथा

tacchrutvā vacanaṃ dhīmān kośakāraṃ dvijottamam / prāha putro 'dbhutaṃ vākyaṃ mātaraṃ pitaraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

स कालनेमिः स्फुरिताधरोष्ठः। खगेन्द्रोपरि जातकोपो मुमोच शैले कुलिशं यथेन्द्रः

English

RR ^ Vl^fMUrt VftrR % I

अध्याय ६४

श्लोक 60

श्रूयतां कारणं तात येन मूकत्वमाश्रितम् ।मया जडत्वमनघ तथान्धत्वं स्वचक्षुषः

śrūyatāṃ kāraṇaṃ tāta yena mūkatvamāśritam / mayā jaḍatvamanagha tathāndhatvaṃ svacakṣuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

तामापतन्तीं प्रसमीक्ष्य विष्णु- भुजाभ्यां कृत्ताभ्यां दग्धशैलप्रकाशः संदृश्येताप्यपर: 'कालनेमि:

English

Mudgala, a great sage had predicted that this girl shall undoubtedly become a queen.

अध्याय ६४

श्लोक 61

पूर्वमासमहं विप्र कुले वृन्दारकस्य तु ।वृषाकपेश्च तनयो मालागर्भसमुद्भवः

pūrvamāsamahaṃ vipra kule vṛndārakasya tu / vṛṣākapeśca tanayo mālāgarbhasamudbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

ततोऽस्य माधव: कोपाच्छिरश्चक्रेण भूतले। छित्त्वा निपातयामास पक्कं तालफलं यथा

English

Celestial drums in heaven were piped just then and auspicious as well as inauspicious

अध्याय ६४

श्लोक 62

ततः पिता पाठयन्मां शास्त्रं धर्मार्थकामदम् ।मोक्षशास्त्रं परं तात सेतिहासश्रुतिं तथा

tataḥ pitā pāṭhayanmāṃ śāstraṃ dharmārthakāmadam / mokṣaśāstraṃ paraṃ tāta setihāsaśrutiṃ tathā

हिन्दी अर्थ

सम्पीड्यमानास्त्रिदशैस्तु हैत्याः । मधुसूदन भगवान् विष्णुसे ऐसा कहकर क्रोधसे अधरोष्ठको 'फड्काते हुए कालनेमिने, गरुड़पर अपनी गदा इस प्रकार फेंकी जैसे इन्द्र पर्वतपर बज्र फेंकते हैं। भगवान् विष्णुने दानवके हाथसे छूटी हुई उस भयदायिनी

English

The sage again had declared

अध्याय ६४

श्लोक 63

सो ऽहं तात महाज्ञानी परावरविशारदः ।जातो मदान्धस्तेनाहं दुष्कर्माभिरतो ऽभवम्

so 'haṃ tāta mahājñānī parāvaraviśāradaḥ / jāto madāndhastenāhaṃ duṣkarmābhirato 'bhavam

हिन्दी अर्थ

गदाको आते देखकर चक्रसे उसे ऐसे नष्ट कर दिया जैसे पूर्वकृत कर्म भाग्यहीन मनुष्यके मनोरथको नष्ट कर देता है॥ ४२--४६॥

English

There is no scope of doubt that this virgin will become the queen of a king. However, she will remain in a precarius condition during her maidenhood. The sage left that place with such wonderful statement.

अध्याय ६४

श्लोक 64

मदात् समभवल्लेभस्तेन नष्टा प्रगल्भता ।विवेको नाशमगमत् मूर्खभावमुपागतः

madāt samabhavallebhastena naṣṭā pragalbhatā / viveko nāśamagamat mūrkhabhāvamupāgataḥ

हिन्दी अर्थ

गदाको काटकर विष्णुभगवान् दानवके निकट चले गये और उन्होंने शीघ्रतासे उसकी मोटी-मोटी बाहुओंको काट डाला। भुजाओंके कट जानेपर कालनेमि दूसरे दग्ध पर्वतके समान दिखलायी पड़ने लगा। उसके बाद माधव (लक्ष्मीपति) -ने क्रोधपूर्वक चक्रसे उसके सिरको काटकर पके हुए ताड़के फलके समान धरतीपर गिरा दिया। बनमें दूँठे तरकुलके समान बाहुओं एवं सिरसे हीन कबन्ध अचल पर्वतराज मेरुके

English

My father then wished once to visit at holy place with me. When we were on the way, a monkey sprang up from the bank of

अध्याय ६४

श्लोक 65

मूढ भावतया चाथ जातः पापरतो ऽस्म्भहम् ।परदारपरार्थेषु मतिर्मे च सदाभवत्

mūḍha bhāvatayā cātha jātaḥ pāparato 'smbhaham / paradāraparārtheṣu matirme ca sadābhavat

हिन्दी अर्थ

समान खड़ा रहा। मुने! जैसे महेन्द्रने बञ्रसे बाह और सिररहित बलको पृथिवीपर गिराया था, उसी प्रकार पक्षिश्रेष्ठ गरुड्ने अपनी छातीसे धक्का देकर उस (कबन्ध)-को पृथ्वीपर गिरा दिया। उस दानव-

English

Due to fear I rushed but suddenly fell into the river. The river has carried me to this deserted land.

अध्याय ६४

श्लोक 66

परदाराभिमर्शित्वात् परार्थहरणादपि ।मृतो ऽस्म्युद्ब्न्धनेनाहं नरकं रौरवं गतः

paradārābhimarśitvāt parārthaharaṇādapi / mṛto 'smyudbndhanenāhaṃ narakaṃ rauravaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

सेनापति (कालनेमि)-के मारे जानेपर बाणासुरके सिवा देवोंसे अत्यन्त पीड़ित सभी हैत्य शस्त्र, पट्टा, ढाल और वस्त्रको छोड़कर भाग गये॥ ४७ --५१॥ बलि-बाणका देवताओंसे युद्ध, बलिकी विजय, प्रह्मादका स्वर्गमें आना, बलिको प्रह्मदका उपदेश

English

Jabali heard this report and said- O nice lady! Go at Srikantha situated on the bank of Yamuna river.

अध्याय ६४

श्लोक 67

तस्माद् वर्षसहस्रान्ते भुक्तशिष्टे तदागसि ।अरण्ये मृगहा पापः संजातो ऽहं मृगाधिपः

tasmād varṣasahasrānte bhuktaśiṣṭe tadāgasi / araṇye mṛgahā pāpaḥ saṃjāto 'haṃ mṛgādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

निवृत्ता देवतानां च सशस्त्रा युद्धलालसाः

English

rsttI; rrf^rgr f?raRf%gi

अध्याय ६४

श्लोक 68

व्याघ्रत्वे संस्थितस्तात बद्धः पञ्जरगः कृतः ।नराधिपेन विभुना नीतश्च नगरं निजम्

vyāghratve saṃsthitastāta baddhaḥ pañjaragaḥ kṛtaḥ / narādhipena vibhunā nītaśca nagaraṃ nijam

हिन्दी अर्थ

विष्णुरप्यमितौजास्तं ज्ञात्वाऽजेयं बलेः सुतम्। प्राहामनतय सुरान् सर्वान् युध्यध्वं विगतज्वराः पुलस्त्यजी बोले--उसके बाद बाणासुरके लौट आनेपर फिर दानव तुरंत शस्त्र लेकर देवताओंसे युद्ध करनेकी इच्छासे लौट पड़े। अत्यधिक तेजस्वी विष्णुने

English

My father comes there to worship Sankara exactly at noon. Report to him about you. You shall definitely receive bliss from him.

अध्याय ६४

श्लोक 69

बद्धस्य पिञ्जरस्थस्य व्याघ्रत्वे ऽधिष्ठितस्य ह ।धर्मार्थकामशास्त्राणि प्रत्यभासन्त सर्वशः

baddhasya piñjarasthasya vyāghratve 'dhiṣṭhitasya ha / dharmārthakāmaśāstrāṇi pratyabhāsanta sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

'बलिके पुत्र बाणको अजेय जान करके देवताओंको बुलाकर कहा-आपलोग निर्भय होकर (सतर्कतासे)

English

qfe|U|HiSq>TqfeR|^4RRi Rafail *<? II

अध्याय ६४

श्लोक 70

ततो नृपतिशार्दूलो गदापाणिः कदाचन ।एकवस्त्रपरीधानो नगरान्निर्ययौ बहिः

tato nṛpatiśārdūlo gadāpāṇiḥ kadācana / ekavastraparīdhāno nagarānniryayau bahiḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुनाऽथ समादिष्टा देवाः शक्रपुरोगमा: । युयुधुर्दानवैः सार्धं विष्णुस्त्वन्तरधीयत गदामादाय तेजस्वी देवसैन्यमभिद्रुतः

English

Rtadhvaja, a holy place situated on the bank of Yamuna river in the Himadri for her defence.

अध्याय ६४

श्लोक 71

तस्य भार्या जिता नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि ।सा निर्गते तु रमणे ममान्तिकमुपागता

tasya bhāryā jitā nāma rūpeṇāpratimā bhuvi / sā nirgate tu ramaṇe mamāntikamupāgatā

हिन्दी अर्थ

देवसैन्यमभिद्रुत्य निजघान सहस्त्रशः

English

She took the wild fruits and roots on the way and reached at that place of Sankara

अध्याय ६४

श्लोक 72

तां दृष्ट्वा ववृधे मह्यं पूर्वाभ्यासान्मनोभवः ।यथैव धर्मशास्त्राणि तथाहमवदं च ताम्

tāṃ dṛṣṭvā vavṛdhe mahyaṃ pūrvābhyāsānmanobhavaḥ / yathaiva dharmaśāstrāṇi tathāhamavadaṃ ca tām

हिन्दी अर्थ

विपाको विक्षरः सैन्यं तेऽपि देवानृपाद्रवन् ते हन्यमाना दितिजैर्देवाः शक्रपुरोगमाः। गते जनार्दने देवे प्रायशो विमुखाऽभवन्

English

where the ascetics used to visit daily in the

अध्याय ६४

श्लोक 73

राजपुत्रि सुकल्याणि नवयौवनशालिनि ।चित्तं हरसि मे भीरु कोकिला ध्वनिना यथा

rājaputri sukalyāṇi navayauvanaśālini / cittaṃ harasi me bhīru kokilā dhvaninā yathā

हिन्दी अर्थ

पृष्ठतश्चाद्रवन् सर्वे त्रैलोक्यविजिगीषवः

English

O great sage! She then worshipped the god of gods Srlkantha and looked at the words inscribed there.

अध्याय ६४

श्लोक 74

सा मद्वचनमाकर्ण्य प्रोवाच तनुमध्यमा ।कथमेवावयोर्व्याघ्र रतियोगमुपेष्यति

sā madvacanamākarṇya provāca tanumadhyamā / kathamevāvayorvyāghra ratiyogamupeṣyati

हिन्दी अर्थ

सम्बाध्यमाना हैतेयैर्देवाः सेन्द्रा भयातुराः। त्रिविष्टपं परित्यज्य ब्रह्मलोकमुपागताः ब्रह्मलोकं गतेष्वित्थं सेन्द्रेष्वपि सुरेषु वै। स्वर्गभोक्ता बलिर्जातः सपुत्रश्रातृबान्धवः

English

Having understood the meaning of that hymn, that virgin inscribed the words spoken by and one more hymn relating to her.

अध्याय ६४

श्लोक 75

ततो ऽहमब्रुवं तात राजपुत्रीं सुमध्यमाम् ।द्वारमुद्घाटयस्वाद्य निर्गमिष्यामि सत्वरम्

tato 'hamabruvaṃ tāta rājaputrīṃ sumadhyamām / dvāramudghāṭayasvādya nirgamiṣyāmi satvaram

हिन्दी अर्थ

शक्रोऽभूद् भगवान् ब्रह्मन् बलिबाणो यमोऽभवत्। वरुणोऽभून्मयः सोमो राहुरह्णादो हुताशनः

English

{jfrrldlfol T rf^cTT tMMrfl

अध्याय ६४

श्लोक 76

साप्ययब्रवीद् दिवा व्याघ्र लोको ऽयं परिपश्यति ।रात्रावुद्घाटयिष्याम ततो रंस्याव स्वेच्छया

sāpyayabravīd divā vyāghra loko 'yaṃ paripaśyati / rātrāvudghāṭayiṣyāma tato raṃsyāva svecchayā

हिन्दी अर्थ

येऽन्येऽप्यधिकृता देवास्तेषु जाताः सुरारयः देवासुरोऽभूत् संग्रामो यत्र शक्रोऽप्यभूद् बलिः

English

The hermit Mudgala had once declared that I will become queen. But I am passing these days in such piteous condition. Whether there is any lord who could defend me?

अध्याय ६४

श्लोक 77

तामेवाहमवोचं वै कालक्षेपे ऽहमक्षमः ।तस्मादुद्घाटय द्वारं मां बन्धाच्च विमोचय

tāmevāhamavocaṃ vai kālakṣepe 'hamakṣamaḥ / tasmādudghāṭaya dvāraṃ māṃ bandhācca vimocaya

हिन्दी अर्थ

पातालाः सप्त तस्यासन् वशे लोकत्रयं तथा। भूर्भुवःस्वरिति ख्यातं दशलोकाधिपो बलिः

English

She wrote this on a slab of stone and then descended in Yamuna for bath. She discovered there an attractive hermitage resonant with the sweet songs of cuckoo.

अध्याय ६४

श्लोक 78

ततः सा पीवरश्रेणी द्वारमुद्घाटयन्मुने ।उद्घाटिते ततो द्वारे निर्गतो ऽहं बहिः श्रणात्

tataḥ sā pīvaraśreṇī dvāramudghāṭayanmune / udghāṭite tato dvāre nirgato 'haṃ bahiḥ śraṇāt

हिन्दी अर्थ

बलि-बाणका देवताओंसे युद्ध, बलिकी विजय, प्रह्मादका स्वर्गमें आना युद्ध कीजिये। विष्णुसे आदेश पाकर इन्द्र आदि देवता दानवोंके साथ युद्ध करने लगे। किंतु विष्णु अदृश्य हो गये। विष्णुको वहाँसे चला गया जानकर शुक्रने बलिसे कहा-बले! विष्णुने देवताओंको अकेले युद्धके लिये

English

She then fencied that the hermit definitely lives here. Guessing this in mind, she entered in that sacred asrama.

अध्याय ६४

श्लोक 79

पाशानि निगडादीनि छिन्नानि हि बलान्मया ।सा गृहीता च नृपतेर्भार्या रमितुमिच्छता

pāśāni nigaḍādīni chinnāni hi balānmayā / sā gṛhītā ca nṛpaterbhāryā ramitumicchatā

हिन्दी अर्थ

छोड़ दिया है। अब तुम जय प्राप्त करो

English

dirt ^ ^mt fwi ^pngi

अध्याय ६४

श्लोक 80

ततो दृष्टो ऽस्मि नृपतेर्भृत्यैरतुलविक्रमैः ।शस्त्रहस्तैः सर्वतश्च तैरहं परिवेष्टितः

tato dṛṣṭo 'smi nṛpaterbhṛtyairatulavikramaiḥ / śastrahastaiḥ sarvataśca tairahaṃ pariveṣṭitaḥ

हिन्दी अर्थ

दुष्टजनोंको ताडना देनेवाले भगवान् विष्णुके चले जानेपर तेजस्वी बलि पुरोहित (शुक्राचार्य)-के वाक्यसे हर्षित हो गदा लेकर देवसेनाकी ओर दौड़ा। बाणासुरने हजार हाथोंमें अस्त्र-शस्त्र लेकर देवसेनापर चढ़ाई कर दी और हजारोंका वध कर दिया। मुने! बलवान् मय दानव भी मायाके द्वारा विभिन्न रूपोंको धारणकर अमरोंकी सेनाके साथ युद्ध करने लगा। विद्युज्जिह,

English

She then saw the virtuous Devavati of divine lustre, with face emaciated and eyes moving like a withered lotus.

अध्याय ६४

श्लोक 81

महापाशैः शृङ्खलाभिः समाहत्य च मुद्गरैः ।वध्यमानो ऽब्रुवमहं मा मा हिंसध्वमाकुलाः

mahāpāśaiḥ śṛṅkhalābhiḥ samāhatya ca mudgaraiḥ / vadhyamāno 'bruvamahaṃ mā mā hiṃsadhvamākulāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके चले जानेपर इन्द्र आदि देवता हैत्योंके द्वारा मारे जानेपर युद्धसे पराङ्मुख हो गये। तीनों लोकोंपर विजय पानेकी इच्छावाले बलि एवं बाण आदि सभी (हैत्य) भागते हुए देवताओंके पीछे दौड़

English

Devavati saw the Yaksa's daughter approaching her. She stood up thinking that "who is she."

अध्याय ६४

श्लोक 82

ते मद्वचनमाकर्ण्य मत्वैव रजनीचरम् ।दृढं वृक्षे समुद्ब्ध्य घातयन्त तपोधन

te madvacanamākarṇya matvaiva rajanīcaram / dṛḍhaṃ vṛkṣe samudbdhya ghātayanta tapodhana

हिन्दी अर्थ

पड़े। हैत्योंके द्वारा पीड़ित इन्द्र आदि देवता डरकर और स्वर्गको छोड़कर ब्रह्मलोक चले गये। फिर तो इन्द्रके साथ ही देवताओंके ब्रह्मलोक चले जानेपर बलि अपने पुत्र, भाई और बान्धवोंके साथ स्वर्गका भोक्ता ब्रह्मन्! भाग्यशाली बलि इन्द्र हुआ और बाण

English

ttttTs^H ■'ire -m ■prran ^?RmTBTfTTT^TII q 6 II

अध्याय ६४

श्लोक 83

भयो गतश्च नरकं परदारनिषेवणात् ।मुक्तो वर्षसहस्रान्ते जातो ऽहं श्वेतगर्दभः

bhayo gataśca narakaṃ paradāraniṣevaṇāt / mukto varṣasahasrānte jāto 'haṃ śvetagardabhaḥ

हिन्दी अर्थ

और हाद अग्नि बन गया। केतु सूर्य बना और शुक्राचार्यं बृहस्पति बन गये। इसी प्रकार अन्य विभिन्न अधिकार-प्राप्त देवताओंके पदोंपर असुरोंने अधिकार जमा लिया। पाँचवें कलियुगके प्रारम्भ और

English

Then both of them embrace one another friendly and began enquiring and talking each

अध्याय ६४

श्लोक 84

ब्राह्मणस्याग्निवेश्यस्य गेहे बहुकलत्रिणः ।तत्रापि सर्वविज्ञानं प्रत्यभासत् ततो मम

brāhmaṇasyāgniveśyasya gehe bahukalatriṇaḥ / tatrāpi sarvavijñānaṃ pratyabhāsat tato mama

हिन्दी अर्थ

द्वापरयुगके आखिरी भागमें देवताओं और हैत्योंका भयङ्कर युद्ध हुआ, जब कि बलि इन्द्र बन गया। सातों पाताल और भूः, भुवः, स्वः नामके प्रसिद्ध तीनों लोक उसके बशमें हो गये थे। इस प्रकार बलि दस लोकोंका शासक बन गया था

English

Both these virgins transacted the true events which took place in their lives and began to say stories in order to get recreation.

अध्याय ६४

श्लोक 85

उपवनाह्यः कृतश्चास्मि द्विजयोषिद्भिरादरात् ।एकदा नवराष्ट्रीया भार्या तस्याग्रजन्मनः

upavanāhyaḥ kṛtaścāsmi dvijayoṣidbhirādarāt / ekadā navarāṣṭrīyā bhāryā tasyāgrajanmanaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्र बना हुआ बलि अत्यन्त दुर्लभ भोगोंको स्वयं भोगता हुआ स्वर्गमें रहने लगा। वहाँ विश्वावसु आदि

English

IJdfwit-d^ WT: ^T|WTT.I

अध्याय ६४

श्लोक 86

विमतिर्नामतः ख्याता गन्तुमैच्छद् गृहं पितुः ।तामुवाच पतिर्गच्छ आरुह्यं श्वेतगर्दभम्

vimatirnāmataḥ khyātā gantumaicchad gṛhaṃ pituḥ / tāmuvāca patirgaccha āruhyaṃ śvetagardabham

हिन्दी अर्थ

विविधानपि भोगांश्च भुञ्जन् हैत्येश्वरो बलिः। सस्मार मनसा ब्रह्मन् प्रह्मादं स्वपितामहम् त्रैलोक्यराज्यं भुङ्क्ष्व त्वं मयि भृत्ये पुरःस्थिते

English

II In the intervening time, that learned sage came near Srlkantha for bath and saw the words inscribed on a the slab.

अध्याय ६४

श्लोक 87

मासेनागमनं कार्यं न स्थेयं परतस्ततः ।इत्येवमुक्ता सा भर्त्रा तन्वी मामधिरुह्य च

māsenāgamanaṃ kāryaṃ na stheyaṃ paratastataḥ / ityevamuktā sā bhartrā tanvī māmadhiruhya ca

हिन्दी अर्थ

प्रह्मादः प्राह वचनं धर्मकामार्थसाधनम्

English

^ e[gT cii’cifarcti rT ddsfafiPTWT «TI

अध्याय ६४

श्लोक 88

बन्धनादवमुच्याथ जगाम त्वरिता मुने ।ततोर्ऽधपथि सा तन्वी मत्पृष्ठादवरुह्य वै

bandhanādavamucyātha jagāma tvaritā mune / tator'dhapathi sā tanvī matpṛṣṭhādavaruhya vai

हिन्दी अर्थ

इत्येवमुक्त्वा वचनं करे त्वादाय दक्षिणे। शाक्रे सिंहासने ब्रह्मन् बलिं तूर्ण न्यवेशयत् सिंहासने हैत्यपतिः शुशुभे मघवानिव

English

He watched, read and understood the meaning. A concentration for second, gave him the exact knowledge on the matter.

अध्याय ६४

श्लोक 89

अवतीर्णा नदीं स्नातुं स्वरूपा चार्द्रवाससा ।साङ्गोपाङ्गां रूपवतीं दृष्ट्वा तामहमाद्रवम्

avatīrṇā nadīṃ snātuṃ svarūpā cārdravāsasā / sāṅgopāṅgāṃ rūpavatīṃ dṛṣṭvā tāmahamādravam

हिन्दी अर्थ

गन्धर्व उसकी सेवा करने लगे। देवर्षे! तिलोत्तमा आदि अप्सराएँ (उसे प्रसन्न करनेके लिये) नृत्य किया करती

English

cTW: TTORT ^T t^PEfT ^ ^VfSoRT: I

अध्याय ६४

श्लोक 90

मया चाभिद्रुता तूर्णं पतिता पृथिवीतले ।तस्यामुपरि भो तात पतितो ऽहं भृशातुरः

mayā cābhidrutā tūrṇaṃ patitā pṛthivītale / tasyāmupari bho tāta patito 'haṃ bhṛśāturaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन्! विविध भोगोंका भोग करते हुए हैत्येश्वर बलिने अपने पितामह प्रह्मदका मनसे स्मरण किया। पौत्र (बलि)-के स्मरण करते ही वे महान् भागवत (विष्णुके परम भक्त) असुर प्रह्मादजी पातालसे अक्षय स्वर्गलोकमें उन्हें आया हुआ देखते ही बलिने सिंहासन छोड़कर और हाथ जोड़कर उनके चरणोंकी वन्दना की। प्रह्लाद चरणोंमें पड़े हुए वीर बलिको जल्दीसे उठाकर और गले लगाकर उचित सुन्दर आसनपर बैठ

English

The hermit Rtadhvaja then worshipped the god of gods and went Ayodhya to see the king

अध्याय ६४

श्लोक 91

हृष्टो भर्त्रानुसृष्टेन नृणा तदनुसारिणा ।प्रोत्क्षिप्य यष्टिं मां ब्रह्मन् समाधावत् त्वरान्वितः

hṛṣṭo bhartrānusṛṣṭena nṛṇā tadanusāriṇā / protkṣipya yaṣṭiṃ māṃ brahman samādhāvat tvarānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

गये। बलिने उनसे कहा--अये तात! मैंने आपके पुण्य- प्रसादसे (प्राप्त) पराक्रम और बलसे देवताओंको जीत लिया और इनद्रके राज्यको छीन लिया है। तात! आप मेरे पराक्रमसे जीते गये देवोंवाले इन उत्तम तीनों

English

WTETT H<Vll{H dlfell II

अध्याय ६४

श्लोक 92

तद् भयात् तां परित्यज्य प्रद्रुतो दक्षिणामुखः ।ततो ऽभिद्रवतस्तूर्ण खलीनरसना मुने

tad bhayāt tāṃ parityajya pradruto dakṣiṇāmukhaḥ / tato 'bhidravatastūrṇa khalīnarasanā mune

हिन्दी अर्थ

लोकोंके राज्यका भोग करें और मैं आपके सामने नौकर बनकर रहूँ तात! इस प्रकार आपके चरणोंकी पूजासे और आपके जूठे अन्नका भोजन करनेसे मैं पुण्यवान् हो जाऊँगा। सत्तम! विभो! राज्यका पालन करनेवाले शासकमें वह धीरता नहीं होती, जो धीरता गुरुकी सेवा

English

The ascetic met to the chief of kings and said- O king!, the bravest of men, listen to my gift

अध्याय ६४

श्लोक 93

ममासक्ता वंशगुल्मे दुर्मोक्षे प्राणनाशने ।तत्रासक्तस्य षड्रात्रान्ममाभूज्जीवितक्षयः

mamāsaktā vaṃśagulme durmokṣe prāṇanāśane / tatrāsaktasya ṣaḍrātrānmamābhūjjīvitakṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवालोंमें होती है। द्विजोत्तम! उसके बाद प्रह्मादने बलिके कहे वचनको सुनकर धर्म, अर्थ और कामका साधक वचन कहा। बलिराज! मैंने पहले शत्रुओंकी विन्न-बाधासे रहित राज्य किया है। (मैं) पृथ्वीका

English

O king! A monkey has tied up my meritorious and learned son in the border of

अध्याय ६४

श्लोक 94

गतो ऽस्मि नरकं भूयस्तस्मान्मुक्तो ऽभवं शुकः ।महारण्ये तथा बद्धः शबरेण दुरात्मना

gato 'smi narakaṃ bhūyastasmānmukto 'bhavaṃ śukaḥ / mahāraṇye tathā baddhaḥ śabareṇa durātmanā

हिन्दी अर्थ

शासन और मित्रोंका सत्कार कर चुका हूँ, इच्छानुसार दान दे चुका हूँ। (गृहस्थ-धर्मके नाते) मैंने पुत्रोंको भी उत्पन्न किया है। किंतु (इन सबसे शान्ति न पाकर) इस समय मैं योगसाधक बन गया हूँ पुत्र! मैने तुम्हारे दिये (राज्य)-को विधिपूर्वक ग्रहणकर पुनः तुमको दे दिया। तुम गुरुओंकी सेवामें इसी प्रकार सदा लगे रहो। (पुलस्त्यजी कहते हैं-) ब्रह्मन्! ऐसा वचन कहकर (प्रह्णादने बलिका) दाहिना

English

it % RMfalf ^TRT: IW^tH^ I TI^TTi reT^ t i nTR3T:ll^mi

अध्याय ६४

श्लोक 95

पञ्जरे क्षिप्य विक्रीतो वणिक्पुत्राय शालिने ।तेनाप्यन्तः पुरवरे युवतीनां समीपतः

pañjare kṣipya vikrīto vaṇikputrāya śāline / tenāpyantaḥ puravare yuvatīnāṃ samīpataḥ

हिन्दी अर्थ

हाथ पकड़कर उसे तुरंत इन्द्रके सिंहासनपर आसीन करा दिया। महेन्द्रके सभी रत्नोंसे बने शुभ सिंहासनपर बैठा हुआ वह हैत्यपति बलि इन्द्रके समान शोभित

English

O king! Nobody else but only your expert archer son Sakuni can make him free from the

अध्याय ६४

श्लोक 96

शब्दशास्त्रविदित्येव दोषघ्नश्चेत्यवस्थितः ।तत्रासतस्तरुण्यस्ता ओदनाम्बुफलादिभिः

śabdaśāstravidityeva doṣaghnaścetyavasthitaḥ / tatrāsatastaruṇyastā odanāmbuphalādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

यन्मया तात कर्तव्यं त्रैलोक्यं परिरक्षता। धर्मार्थकाममोक्षेभ्यस्तदादिशतु मे भवान् तद्वाक्यसमकालं च शुक्रः प्रह्लादमन्रवीत्। यद्युक्तं तन्महाबाहो वदस्वाद्योत्तरं वचः

English

Sakuni to go in company with the ascetic. IT

अध्याय ६४

श्लोक 97

भक्ष्यैश्च दाडिमफलैः पुष्णन्त्यहरहः पितः ।कदाचित् पद्मपत्राक्षी श्यामा पीनपयोधरा

bhakṣyaiśca dāḍimaphalaiḥ puṣṇantyaharahaḥ pitaḥ / kadācit padmapatrākṣī śyāmā pīnapayodharā

हिन्दी अर्थ

प्राह धर्मार्थसंयुक्तं प्रह्लादो वाक्यमुत्तमम्

English

Tfafft rtff f| TpTfffaffTII^VSIl

अध्याय ६४

श्लोक 98

सुश्रोणी तनुमध्या च वणिक्पुत्रप्रिया शुभा ।नाम्ना चन्द्रावली नाम समुद्घाट्याथ पञ्जरम्

suśroṇī tanumadhyā ca vaṇikputrapriyā śubhā / nāmnā candrāvalī nāma samudghāṭyātha pañjaram

हिन्दी अर्थ

अविरोधेन धर्मस्य अर्थस्योपार्जनं च यत् सर्वसत्त्वानुगमनं कामवर्गफलं च यत्। परत्रेह च यच्छ्रेयः पुत्र तत्कर्म आचर

English

My brother in compliance with the order of his father then reached at the place where the son of sage was fastened in his company. He observed the son of sage tied at the top of that huge and tall banyan tree. It was covered with the dense aerial roots from all

अध्याय ६४

श्लोक 99

मां जग्राह सुचार्वङ्गी कराभ्यां चारुहासिनी ।चकारोपरि पीनाभ्यां कराभ्यां चारुहासिनी ।चकारोपरि पीनाभ्यां स्तनाभ्यां सा हि मां ततः

māṃ jagrāha sucārvaṅgī karābhyāṃ cāruhāsinī / cakāropari pīnābhyāṃ karābhyāṃ cāruhāsinī / cakāropari pīnābhyāṃ stanābhyāṃ sā hi māṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

यथा श्लाघ्यं प्रयास्यद्य यथा कीर्तिर्भवेत्तव। यथा नायशसो योगस्तथा कुरु महामते

English

fraWtdlUISTFt <JgclRT 1TOI

अध्याय ६४

श्लोक 100

ततो ऽहं कृतवान् भावं तस्यां विलसितुं प्लवन् ।ततो ऽनुप्लपतस्तत्र हारे मर्कटबन्धनम्

tato 'haṃ kṛtavān bhāvaṃ tasyāṃ vilasituṃ plavan / tato 'nuplapatastatra hāre markaṭabandhanam

हिन्दी अर्थ

एतदर्थं श्रियं दीप्तां काङ्क्षन्ते पुरुषोत्तमाः। चेनैतानि गृहेऽस्माकं निवसन्ति सुनिर्वृताः वृद्धो ज्ञातिर्गुणी विप्रः कीर्तिश्च यशसा सह

English

^gT g 'gftp ft ^MdHiffft c^ll M sRTKiff dHciHfed rranr ?i

अध्याय ६४

श्लोक 101

बद्धो ऽहं पापसंयुक्तो मृश्च तदनन्तरम् ।भूयो ऽपि नरकं घोरं प्रपन्नो ऽस्मि सुदुर्मतिः

baddho 'haṃ pāpasaṃyukto mṛśca tadanantaram / bhūyo 'pi narakaṃ ghoraṃ prapanno 'smi sudurmatiḥ

हिन्दी अर्थ

यथा यशस्वी भविताऽसि लोके

English

He inspected properly those creepers from all sides, the position of sage's son tied by the roots, picked up the bow and began to cut the root very aptly so that the child could escape

अध्याय ६४

श्लोक 102

तस्माच्चाहं वृषत्वं वै गतश्चाण्डालपक्वणे ।स चैकदा मां शकटे नियोज्य स्वां विलासिनीम्

tasmāccāhaṃ vṛṣatvaṃ vai gataścāṇḍālapakvaṇe / sa caikadā māṃ śakaṭe niyojya svāṃ vilāsinīm

हिन्दी अर्थ

यज्ञाग्रिधूमेन नृपस्य शान्तिः बलि-बाणका देवताओंसे युद्ध, बलिकी विजय, प्रह्मादका स्वर्गमें आना

English

The grip of creepers made by that monkey could finally cut-off when as much as five hundred years passed.

अध्याय ६४

श्लोक 103

समारोप्य महातेजा गन्तुं कृतमतिर्वनम् ।ततो ऽग्रतः स चण्डालो गतस्त्वेवास्य पृष्ठतः

samāropya mahātejā gantuṃ kṛtamatirvanam / tato 'grataḥ sa caṇḍālo gatastvevāsya pṛṣṭhataḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ। उसपर बैठनेके बाद उसने विनयपूर्वक हाथ जोड़कर मेघके गर्जनके समान गम्भीर वाणीमें प्रह्मदसे कहा॥ २९--३२॥

English

fffft wfMdi ^gT ^TldlRd: TT^dtsfir TTT.IH3^II

अध्याय ६४

श्लोक 104

गायन्ती याति तच्छ्रुत्वा जातो ऽहं व्यथितेन्द्रियः ।पृष्ठस्तु समालोक्य विपर्यस्तस्तथोत्प्लुतः

gāyantī yāti tacchrutvā jāto 'haṃ vyathitendriyaḥ / pṛṣṭhastu samālokya viparyastastathotplutaḥ

हिन्दी अर्थ

तात! तीनों लोकोंकी रक्षा करते हुए जो मेरे धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष-(इन चारों पुरुषार्थो)-के लिये करणीय कार्य है, उसके लिये आप मुझे आदेश दें। उस (बलि)-के वाक्यके साथ ही शुक्रने (भी) प्रह्मदसे कहा-महाबाहो! जो उचित हो वह उत्तर दीजिये। विष्णुके भक्त प्रह्मदने बलि और शुक्रकी बात सुनकर धर्म और अर्थसे युक्त श्रेष्ठ वचन कहा--पुत्र! भविष्यके लिये जो उपयुक्त हो, संसारके लिये जो हितकारी हो

English

STR^Tlff fafT ffsft fddHu:l TfafaRq •g yPn|twftyiy -§ft M:ii\93ii

अध्याय ६४

श्लोक 105

पतितो भूमिमगमम् तदक्षे क्षणविक्रमात् ।योक्त्रे सुबद्ध एवास्मि पञ्चत्वमगमं ततः

patito bhūmimagamam tadakṣe kṣaṇavikramāt / yoktre subaddha evāsmi pañcatvamagamaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

और धर्मके अनुकूल जो अर्थका उपार्जन और सभी प्राणियोंके अनुकूल जो कामवर्गका फल है एवं इस लोक और परलोकमें जो कल्याणकारी कर्म हो उसका आचरण करो। महामते! तुम जैसे प्रशंसनीय बन सको

English

The sage Rtadhvaja then climbed up that huge tree surrounded by creepers. Jabali

अध्याय ६४

श्लोक 106

भूयो निमग्नो नरके दशवर्षशतान्यपि ।अतस्तव गृहे जातस्त्वहं जातिमनुस्मरन्

bhūyo nimagno narake daśavarṣaśatānyapi / atastava gṛhe jātastvahaṃ jātimanusmaran

हिन्दी अर्थ

तथा जैसे तुम्हें यश प्राप्त हो एवं अकीर्ति न हो वैसे ही कर्तव्यको किया करो॥ ३३--३८॥ उत्तम पुरुष उत्कृष्ट लक्ष्मीकी अभिलाषा इसीलिये करते हैं कि विपत्तिमें पड़ा हुआ अच्छे कुलका व्यक्ति,

English

That sage smelt his forehead and embraced him.

अध्याय ६४

श्लोक 107

तावन्त्येवाद्य जन्मानि स्मरामि चानुपूर्वशः ।पूर्वाभ्यासाच्च शास्त्राणि बन्धनं चागतं मम

tāvantyevādya janmāni smarāmi cānupūrvaśaḥ / pūrvābhyāsācca śāstrāṇi bandhanaṃ cāgataṃ mama

हिन्दी अर्थ

कीर्ति उनके गृहमें शान्तिपूर्वक निवास कर सकें। अतः हे पवित्र विचार एवं चेष्टावाले पुत्र! राज्यके स्थिर हो जानेपर जैसे (उपर्युक्त) कुलोत्पन्नादि (तुम्हारे गृहमें) रह सकें एवं जैसे तुम लोकमें यशस्वी हो सको वैसा

English

OTTfft? ge guf gzt faerfaj ff^Ti

अध्याय ६४

श्लोक 108

तदहं जातविज्ञानो नाचरिष्ये कथञ्चन ।पापानि घोररूपाणि मनसा कर्मणा गिरा

tadahaṃ jātavijñāno nācariṣye kathañcana / pāpāni ghorarūpāṇi manasā karmaṇā girā

हिन्दी अर्थ

ही प्रयत्न करो। पृथ्वीके सदा ब्राह्मणोंसे सुशोभित होने, क्षत्रियोंसे सनाथ होने, (वैश्योंद्वारा) भलीभाँति (जोते)- बोये जाने तथा सेवारत (शूद्रों)-से सम्पन्न होनेपर अच्छे राजाओंको समृद्धि प्राप्त होती है॥ ३९--४२॥ इसलिये (तुम्हारे शासनमें) वेद-शास्त्रसे सम्पन्न उत्तम ब्राह्मण राजाओंसे यज्ञ करवावें एवं श्रेष्ठ द्विजगण दिव्य यज्ञ किया करें। यज्ञकी अग्निके धूएँसे राजाको शान्ति मिलती है। बले! तपस्या और वेदाध्ययनसे संयुक्त

English

<Efaarfa ii He then started opening the tics but being these very strong, he failed. Mighty Sakuni then kept his bow and arrow on the ground and climbed up on banyan tree to open those knots. He himself failed to open those knots made by the monkey.

अध्याय ६४

श्लोक 109

शुभं वाप्यशुभं वापि स्वाध्यायं शास्त्रजीविका ।बन्धनं वा वधो वापि पूर्वाभ्यासेन जायते

śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi svādhyāyaṃ śāstrajīvikā / bandhanaṃ vā vadho vāpi pūrvābhyāsena jāyate

हिन्दी अर्थ

-यजन और अध्यापनमें लगे रहनेवाले ब्राह्मण तुम्हारी

English

'ffcff ytfadT far j 5RT: I

अध्याय ६४

श्लोक 110

जातिं यदा पौर्विकीं तु स्मरते तात मानवः ।तदा स तेभ्यः पापेभ्यो शुभवर्धनाय पापक्षयायाथ मुने ह्यरण्यम् ।भवान् दिवाकीर्तिमिमं सुपुत्रं गार्हस्थ्यधर्मे विनियोजयस्व

jātiṃ yadā paurvikīṃ tu smarate tāta mānavaḥ / tadā sa tebhyaḥ pāpebhyo śubhavardhanāya pāpakṣayāyātha mune hyaraṇyam / bhavān divākīrtimimaṃ suputraṃ gārhasthyadharme viniyojayasva

हिन्दी अर्थ

स्वाध्याययज्ञनिरता दातारः शस्त्रजीविनः। क्षत्रियाः सन्तु हैत्येन्द्र प्रजापालनधर्मिणः यज्ञाध्ययनसम्पन्ना दातारः कृषिकारिणः। पाशुपाल्यं प्रकुर्वन्तु वैश्या विपणिजीविनः

English

Tlffa When he was not able to disentangle the boy from his matted locks, Sakuni and the great sage together descended down on the

अध्याय ६४

श्लोक 111

तस्माद् गमिष्ये शुभवर्धनाय पापक्षयायाथ मुने ह्यरण्यम् ।भवान् दिवाकीर्तिमिमं सुपुत्रं गार्हस्थ्यधर्मे विनियोजयस्व

tasmād gamiṣye śubhavardhanāya pāpakṣayāyātha mune hyaraṇyam / bhavān divākīrtimimaṃ suputraṃ gārhasthyadharme viniyojayasva

हिन्दी अर्थ

शूद्राः सन्त्वसुरश्रेष्ठ तवाज्ञाकारिणः सदा

English

He then picked up bow and arrows and made a bower of arrows. Then he used half crescent arrows to cut that branch into three

अध्याय ६४

श्लोक 112

बलिरुवाच ।इत्येवमुक्त्वा स निशाकरस्तदा प्रणम्य मातापितरौ महर्षे ।जगाम पुण्यं सदनं मुरारेः ख्यातं बदर्याश्रममाद्यमीड्यम्

baliruvāca / ityevamuktvā sa niśākarastadā praṇamya mātāpitarau maharṣe / jagāma puṇyaṃ sadanaṃ murāreḥ khyātaṃ badaryāśramamādyamīḍyam

हिन्दी अर्थ

यदा वर्णाः स्वधर्मस्था भवन्ति दितिजेश्वर। धर्मवृद्धिस्तदा स्याद्वै धर्मवृद्धौ नृपोदयः तस्माद् वर्णाः स्वधर्मस्थास्त्वया कार्याः सदा बले। तदवृद्धौ भवतो वृद्धिस्तद्धानौ हानिरुच्यते

English

yiusiffi fTffffT graft srnyiift fffaffr: i yrrartamrafa srgfanfssr ii

अध्याय ६४

श्लोक 113

एवं पुराभ्यासरतस्य पुंसो भवन्ति दानाध्ययनादिकानि ।तस्माच्च पूर्वं द्विजवर्य वै मया अभ्यस्तमासीन्ननु ते ब्रवीमि

evaṃ purābhyāsaratasya puṃso bhavanti dānādhyayanādikāni / tasmācca pūrvaṃ dvijavarya vai mayā abhyastamāsīnnanu te bravīmi

हिन्दी अर्थ

यदाज्ञापयसे करिष्ये

English

The child (Jabali) came down from tree with the branch of tree so cut-off through the leaders made by Sakuni from his arrows.

अध्याय ६४

श्लोक 114

दानं तपो वाध्ययनं महर्षे स्तेयं महापातकमग्निदाहम् ।ज्ञानानि चैवाब्यसंतां हि पूर्वं भवन्ति धर्मार्थशांसि नाथ

dānaṃ tapo vādhyayanaṃ maharṣe steyaṃ mahāpātakamagnidāham / jñānāni caivābyasaṃtāṃ hi pūrvaṃ bhavanti dharmārthaśāṃsi nātha

हिन्दी अर्थ

अनुमति पाकर पूजित हों। हैत्येन्द्र! क्षत्रिय स्वाध्याय एवं यज्ञमें निरत, दान देनेवाले, शस्त्र-जीवी तथा प्रजा- पालन करनेवाले हों। वैश्यगण यज्ञाध्ययनसे सम्पन्न, दाता, कृषिकर्ता एवं वाणिज्यजीवी हों तथा पशुपालनका कर्म करें॥ ४३--४६॥

English

crfrarw ^ <rrar jsnsag- 'jffdlfrHI <rra ^ ft^r:

अध्याय ६४

श्लोक 115

पुलस्त्य उवाच ।इत्येवमुक्त्वा बलवान् स शुक्रं दैत्येश्वरः स्वः गुरुमीशितारम् ।ध्यायंस्तदास्ते मधुकैटभघ्नं नारायणं चक्रगदासिपाणिम्

pulastya uvāca / ityevamuktvā balavān sa śukraṃ daityeśvaraḥ svaḥ gurumīśitāram / dhyāyaṃstadāste madhukaiṭabhaghnaṃ nārāyaṇaṃ cakragadāsipāṇim

हिन्दी अर्थ

असुरश्रेष्ठ ! शूद्रगण ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्योंकी सेवामें सदा लगे रहें और तुम्हारे आदेशका सदा पालन करें। दितिजेश्वर! जब सभी वर्णके लोग अपने-अपने धर्ममें स्थित रहते हैं तब निश्चय ही धर्मकी वृद्धि होती

English

When his son was so liberated by the valorous son of the king, he took Jabali at the bank of the river Yamuna with him.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 64
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.