Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
121
अध्याय 121 / 232

Adhyaya 121

26 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ26 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२१

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कम्बुकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम विंशत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय १२१ मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेन्महीपाल चन्द्रहासमतः परम् ।यत्र सिद्धिं परां प्राप्तः सोमराजः सुरोत्तमः

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe kambukeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma viṃśatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 121 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchenmahīpāla candrahāsamataḥ param / yatra siddhiṃ parāṃ prāptaḥ somarājaḥ surottamaḥ

हिन्दी अर्थ

देवदानवगन्धर्वा: पिशाचोरगराक्षसा: । कन्यासु जाता दिड्नागर्नानासत्त्वास्ततों गजाः

English

Various kinds of blue flies are born of trees in due course. The creatures Putrikas (white ants?) are born of drying and withering things.

अध्याय १२१

श्लोक 2

युधिष्ठिर उवाच: कथं सिद्धिं परां प्राप्तः सोमनाथो जगत्पतिः ।तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व ममानघ

yudhiṣṭhira uvāca: kathaṃ siddhiṃ parāṃ prāptaḥ somanātho jagatpatiḥ / tatsarvaṃ śrotumicchāmi kathayasva mamānagha

हिन्दी अर्थ

संभृतिश्च प्रभुतिश्व नामनिवंचनं तथा । एतदुगजातनां विज्ञेयं येषां राजा विभावसुः फोशिकाद्या: समुद्रत्त गड्गायास्तदवन्तरम् । अज्जनस्थेकमुलस्प प्राच्यान्नागवन तु तत्ु

English

Everywhere serpents are born seasonally from Satikas (?). Scorpions and sweat-born creatures are produced from dry cow-dung.

अध्याय १२१

श्लोक 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच: पुरा शप्तो मुनीन्द्रेण दक्षेण किल भारत ।असेवनाद्धि दाराणां क्षयरोगी भविष्यसि

śrīmārkaṇḍeya uvāca: purā śapto munīndreṇa dakṣeṇa kila bhārata / asevanāddhi dārāṇāṃ kṣayarogī bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

उत्तरा तस्य विन्ध्यस्थ गदगाया दक्षिणं च यत् । गदगो:द्वदात्करूष भय: सुप्रतीकस्य तद्वनम् २३९ अपरेणोत्कलाच्चेव ह्ावेदिभ्यश्च पश्चमम् । एकभूतात्मजस्थैतद्वामनस्थ न स्मृतम्

English

Different types of leeches are born of eggs such as Caivtrikas and Gajas and many other subtle creatures too.

अध्याय १२१

श्लोक 4

उद्वाहितानां पत्नीनां ये न कुर्वन्ति सेवनम् ।या निष्ठा जायते नृणां तां शृणुष्व नराधिप

udvāhitānāṃ patnīnāṃ ye na kurvanti sevanam / yā niṣṭhā jāyate nṛṇāṃ tāṃ śṛṇuṣva narādhipa

हिन्दी अर्थ

से विरोध करने के कारण नाग, मतज़ से उत्पन्न होने के कारण मातंग, दोनों (मुख और शुण्ड) से पान करने के कारण द्विप तथा सामवेद के गान् से उत्पन्न होने के कारण थे सामज नाम से स्मरण क्रिये जाते हैं पह इनको निरुक्ति का क्रम है ।२२६-२३४। इन हस्तियों की जिद्ठा जो पीछे की ओर लौटी रहती है, और बोलने की शक्ति इनमें नहीं पायी जातो, वह अग्नि के शाथ के कारण है। और हस्तियों के जो बल की अनूतनता (स्फूति का अभाव) तथा इनके लिंग एवं अंडकोष का छिपा रहना--ये दोनों भी स्वयम्भू ब्रह्मा एवं सुरगणों के शाप के कारण हैं। देवता, दावन, गन्धव / पिशाच, सर्प एवं राक्षस--ये सब जिन कन्याओं में उत्पन्न हुये उन्हीं में दिग्गजों के संयोग से हृस्तियों की उत्पत्ति हुई जिससे वे विपुल पराक्रमी हुये । इन भजों की उत्पत्ति, प्रभाव, अनेक नाम पड़ने के कारण आदि की कथा यही जाननी चाहिए (जिसे ऊपर कह चुका) ।

English

Different types of flies etc. are born of eggs. These are laid generally on the leavings of food, water and sloughs.

अध्याय १२१

श्लोक 5

ऋतावृतौ हि नारीणां सेवनाज्जायते सुतः ।सुतात्स्वर्गश्च मोक्षश्च इत्येवं श्रुतिभाषितम्

ṛtāvṛtau hi nārīṇāṃ sevanājjāyate sutaḥ / sutātsvargaśca mokṣaśca ityevaṃ śrutibhāṣitam

हिन्दी अर्थ

इन सब का राजा विभावसु है । पूर्व दिशा में कौशकी से लेकर समुद्र पयन्त एवं उसके उपरान्त समुद्र तट से गंगा तक जो जंगल है; वह एक मात्र अठ्जन नामक हस्ती एवं उसके वह में उत्पन्न होनेवाले का है

English

Different types of mosquitoes and black bees are also born of eggs. The creatures known as nits {Putrikas and Putra- bhasakas) are produced from grass.

अध्याय १२१

श्लोक 6

तत्कालोचितधर्मेण वेष्टितो रौरवे पतेत् ।तस्यास्तद्रुधिरं पापः पिबते कालमीप्सितम्

tatkālocitadharmeṇa veṣṭito raurave patet / tasyāstadrudhiraṃ pāpaḥ pibate kālamīpsitam

हिन्दी अर्थ

विन्ध्य गरिरि के उत्तर से लेकर गज्जा के दक्षिण ओर तक; तथा गज्भा के उद्गम स्थल से लेकर करुष देश तक सुप्रतीक नामक गज का जंगल है । उत्कल (उड़ीसा) प्रान्त के पश्चिमी छोर से लेकर वेदि ३- आनन्दाश्रम की प्रति में 'मत्वा यातीति मातज्भः जिसके अनुसार यह अर्थ होगा कि मान कर चलता है, इसलिये मातंग नाम हैं, पर अन्य प्रतियों के “मतंगादिति मातंगः” पाठ से ऊपर का अथे निकलता , जो अन्य कथाओं से मिलती जुलती है। और इस संम्बन्ध से मातंग नाम की निरुक्ति भी समीचीन एवं सर्वंसम्मत होती है। अतः 'मतंगादिति मातंगः” पाठ युक्तियुक्त प्रतीत हो रहा है । ह

English

The insects Manicchedas and Vyalas are said to be produced from foetus with no enveloping membrane ( potajas ). Varieties of Salaveri (?) are born of dry cow-dung.

अध्याय १२१

श्लोक 7

ततो ऽवतीर्णः कालेन यां यां योनिं प्रयास्यति ।तस्यां तस्यां स दुष्टात्मा दुर्भगो जायते सदा

tato 'vatīrṇaḥ kālena yāṃ yāṃ yoniṃ prayāsyati / tasyāṃ tasyāṃ sa duṣṭātmā durbhago jāyate sadā

हिन्दी अर्थ

भूतिविजले भुतांश्च रुद्रस्यानुच रान्प्रभो । स्थूलान्कृशांश्च दीर्घाश्च वामनानन्‍ह्ृुस्वकान्ससान्ू

English

Thus innumerable groups of sweat-born creatures have been enumerated by me in brief. It is to be remembered that these are born as a result of their actions in a previous birth.

अध्याय १२१

श्लोक 8

नारीणां तु सदा कामो ऽभ्यधिकाः परिवर्तते ।विशेषेण ऋतौ काले पीड्यते कामसायकैः

nārīṇāṃ tu sadā kāmo 'bhyadhikāḥ parivartate / viśeṣeṇa ṛtau kāle pīḍyate kāmasāyakaiḥ

हिन्दी अर्थ

लम्बक्णास्प्रलम्बोष्ठात्लम्बजिह्वांस्तनो द रान् । एकरूपान्विरूपां श्र लम्बस्फिक्स्थुलपिण्डिकान् ॥ बच्चन न्‍वे शबलान्ध् स्रान्कदनराक्षसदारुणा न । मुझजकेशानहुषीकेशान्सपंयज्ञो पवीतिनः ॥

English

There are other beings of Nairfta nature (i.e. born of Nirpti). They are remembered as Upasargajas (born of paroxysm due to possession by devils). Some beings are born of womb {Tonijas) and some are Autpaltikas (born spontaneously). Generally all Devas are to be known as Autpaltikas. Some

अध्याय १२१

श्लोक 9

परिभूता हिता भर्त्रा ध्यायन्ते ऽन्यं पतिं स्त्रियः ।ततः पुत्रः समुत्पन्नो ह्यटते कुलमुत्तमम्

paribhūtā hitā bhartrā dhyāyante 'nyaṃ patiṃ striyaḥ / tataḥ putraḥ samutpanno hyaṭate kulamuttamam

हिन्दी अर्थ

सरोवरसमुद्रादिनदीपुलिनसेविनः । एककर्णान्महाकर्णाञ्शहक्कर्णानकर्णिकान् ।

English

The children of Sarama are the sons Tulalagha and

अध्याय १२१

श्लोक 10

स्वर्गस्थास्तेन पितरः पूर्वजास्ते पितामहाः ।पतन्ति जातमात्रेण कुलटस्तेन चोच्यते

svargasthāstena pitaraḥ pūrvajāste pitāmahāḥ / patanti jātamātreṇa kulaṭastena cocyate

हिन्दी अर्थ

दंष्ट्रिणो नखिनश्चेव निर्दन्तांश्व दिजिल्लकान् । एकहस्तान्द्िहस्तांश्च त्रिहस्तांश्चाष्यहस्तकान् । (?) देश पय॑न्‍्त, जो पाँचवा जंगल है, वह एक मात्र (?) वामन नामक हस्ती के बंशजो का जंगल कहा जाता है। लोहित्य, (त्रह्मपुत्र) के दूसरे तट से पश्चिम, समुद्र तट के पंत के समीप तक यम का वन कहा गया है ।२३९-२४१। है प्रभो ! भूति ने रुद्र के अनुचर भूतों को उत्पन्न किया जिनमें से कुछ बहुत मोटे, कुछ बहुत पतले, कुछ विशालकाय, कुछ बौने, कुछ बहुत ही छोटे, कुछ समान आकार वाले थे, इसी प्रकार लम्बे कान

English

TheKadrukas (?) are Sydma (dark-coloured), Sabala (ofvariegated colour), Arjuna (white), Harita (green-coloured), Krsna (black), Dhumraruna (smoke-coloured and pink-coloured— Aruna), Tulalagha (?).

अध्याय १२१

श्लोक 11

तेन कर्मविपाकेन क्षयरोग्यभवच्छशी ।त्यक्त्वा लोकं सुरेन्द्राणां मर्त्यलोकमुपागतः

tena karmavipākena kṣayarogyabhavacchaśī / tyaktvā lokaṃ surendrāṇāṃ martyalokamupāgataḥ

हिन्दी अर्थ

वाले, लम्बे होठों वाले, लम्बी जीभवाले, लम्बे स्तन और लम्बे पेटवाले थे कुछ एक ही तरह के रूपवाले थे तो कुछ एकदम कुरूप थे, कुछ के स्फिक् (नितंब चुतड़) बहुत लम्बे थे, कुछ के मोटे पिण्डाकार पेट निकले हुये थे। ये भूत गया सरोवर, समुद्र, नदी आदि जलाशयों के तट पर निवास करने बाले थे। इनमें से कुछ काले वर्ण के कुछ गोरे वर्ण के कुछ नीले वर्ण के, कुछ रवेत वर्ण के, कुछ लोहित और अरुण वर्ण के

English

Surasa gave birth to a hundred (serpents) with nectar in their heads (Siro'm T tam). The king ofSarpas (serpents) is Taksaka and that of the snakes is Vasuki. Thus this group

अध्याय १२१

श्लोक 12

ततस्तीर्थान्यनेकानि पुण्यान्यायतनानि च ।भ्रमन्वै नर्मदां प्राप्तः सर्वपापप्रणाशनीम्

tatastīrthānyanekāni puṇyānyāyatanāni ca / bhramanvai narmadāṃ prāptaḥ sarvapāpapraṇāśanīm

हिन्दी अर्थ

थे ।२४२-२४४। इसी प्रकार कुछ गहरे पीले वर्ण के; कुछ चितकबरे रंग के, कुछ धुएँ के वर्ण के, तथा कुछ हल्के पीले रंग के थे, ये सभी भूत गण दारुण दाक्षसों के समान उम्र स्वभाव वाले थे। इनमें से कोई मंजकेश;१ कोई हृषीकेश तथा कोई सप॑ का यज्ञोपवीत धारण करनेवाले थे । किसी की आँखें फूटी हुई थीं, क्रिसी की आँखें अतिशय कुरूप थीं, किसी की आँखें बहुत बेठी हुई थीं तथा किसी की एक आँख ही फूटी हुई थी । कोई अनेक शिरवाले थे, कोई शिरोविहीन थे, कोई एक शिरवाले थे, किसी के शिर था ही नहीं । कोई अतिशय उम्र स्वभाव वाले थे, कोई अत्यन्त विक्रट स्वभाववाले थे, कोई रोमावली विहोन थे, कोई बहुत रोमवाले थे, कोई अन्ध थे कोई लंबी-लंबी जटाओंवाले थे, कोई कुबड़े थे, कोई चिग्घाड़नेवाले तथा बौने थे। ये सब के सब सरोवर, समुद्र, नदी तट पर निवास करते थे ।२४५-२४७१। इनमें किसी-२ के एक कान था, कोई-२ बहुत बड़े कानवाले'

English

Now understand the bosom creation of Pulaha from Tamra. Many well-known daughters were born of Tamra.

अध्याय १२१

श्लोक 13

उपवासं च दानानि व्रतानि नियमांस् तथा ।चचार द्वादशाब्दानि ततो मुक्तः स किल्बिषैः

upavāsaṃ ca dānāni vratāni niyamāṃs tathā / cacāra dvādaśābdāni tato muktaḥ sa kilbiṣaiḥ

हिन्दी अर्थ

थे, किसी-किसी के कान शांकु (खूँटे) के समान थे, कोई-कोई कान विहीन थे । किसी-किसी के दाँत बहुत बड़े थे, किसी-किसी के नख बढ़े हुये थे, किसी किसी के एक भी दाँत नहों थे, कोई-कोई दो जिह्दावाले थे ।

English

Sampati procreated one son and one daughter. Crows, vultures and ASvakarnins (a variety of vultures?) were the sons of Jatayu.

अध्याय १२१

श्लोक 14

स्नापयित्वा महादेवं सर्वपातकनाशनम् ।जगाम प्रभया पूर्णः स च लोकमनुत्तमम्

snāpayitvā mahādevaṃ sarvapātakanāśanam / jagāma prabhayā pūrṇaḥ sa ca lokamanuttamam

हिन्दी अर्थ

१. मूंज के समान केद्ववाले । एकपादान्द्रिपादांश्व त्रिपादाल्बहुपादकान । महायोगान्महासत्त्वान्सुतपक्वान्महाबलान् २५०

English

The wives of Garutman (Garuda) were Bhasi, Kraunci, Sukl, Dhrtarastri and Bhadra. Their sons are being enumerated.

अध्याय १२१

श्लोक 15

येनैव स्थापितो देवः पूज्यते वर्षसंख्यया ।तावद्वर्षसहस्राणि रुद्रलोके स पूज्यते

yenaiva sthāpito devaḥ pūjyate varṣasaṃkhyayā / tāvadvarṣasahasrāṇi rudraloke sa pūjyate

हिन्दी अर्थ

सर्वत्रगानप्रतिधान्ब्रह्मजान्कामरूपिण: । धोरान्क्ूरांश्च मेध्यांश्च शिवान्पुण्यान्सबादिनः २५१ कुशहस्तान्महाजिद्वान्महाक्णन्महाननानु् । हस्तादांश्व सुखादांश्च शिरोदांश्च कपालिन:

English

Suki bore six well known sons to Garutman, viz. the sweet-faced Tris'ira, Bala, Pr?tha of great strength,* Trisahkhanetra, Susukha of good form and Surasa the power¬ ful. The sons and grandsons of these ruthless descendants of Garuda, the noble-souled serpent-eaters, numbering fourteen thousand. By procreation of sons and grandsons their family became extensive.

अध्याय १२१

श्लोक 16

तेन देवान्विधानोक्तान्स्थापयन्ति नरा भुवि ।अक्षयं चाव्ययं यस्मात्कालं भुञ्जन्ति मानवाः

tena devānvidhānoktānsthāpayanti narā bhuvi / akṣayaṃ cāvyayaṃ yasmātkālaṃ bhuñjanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

अन्नादान्पिशितादांश्च बहुरूपान्सुरूपकान् । राधत्रिसंध्याचरान्धो रान्कांश्चित्सौम्यान्दिवाच रानु परत्वे व् भवं देव॑ सर्वे ते गतमानसाः। नेषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ते ह्मध्वेरेतसः ७२५५

English

I shall mention in due order the lands where they spread themselves—the whole of Salmall Dvipa, the mountain Devakuta, the leading mountains Maniman, Sahasra-sikhara, Parnamala, Sukesa, Satasniga, Kauraja, Pancasikhara and Hemakuta—all these mountains were occupied by the noble- souled descendants of Garuda. They were brightened with ruby stones and (while flying) they produced gusts of violent winds.

अध्याय १२१

श्लोक 17

सोमतीर्थे नरः स्नात्वा पूजयेद्देवमीश्वरम् ।स भ्राजते नरो लोके सोमवत् प्रियदर्शनः

somatīrthe naraḥ snātvā pūjayeddevamīśvaram / sa bhrājate naro loke somavat priyadarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

शत तानि सहरस्नाणि भृतानागात्मयोगिनाम् । एते सर्वे महात्मानों भृत्याः पुत्राः प्रकोतिता:ः

English

Garutfa's children have been enumerated. Listen to the progeny of Ira. Ira gave birth to three daughters with eyes

अध्याय १२१

श्लोक 18

चन्द्रहासे तु यो गत्वा ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।स्नानं समाचरेद् भक्त्या मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

candrahāse tu yo gatvā grahaṇe candrasūryayoḥ / snānaṃ samācared bhaktyā mucyate sarvakilbiṣaiḥ

हिन्दी अर्थ

किसी-किसी के एक हाथ थे तो कोई कोई दो हाथोंवाले थे, किसी-किसी के तीन ह्वाथ थे, और ऐसे भी थे, जिन्हें एक हाथ भी नहीं था । इसी प्रकार कोई-कोई एक पादवाले, कोई-कोई दो पादवाले, कोई-कोई तीन पादवाले तथा कोई-कोई इससे भी अधिक अनेक पादोंवाले थे। उनमें से कितने महान् पराक्रमी थे, कितने महान् घोगाम्यासी थे, कितने सुतपक्व (?) थे, कितने महाबलवान् थे। कितने ऐसे थे, जो सबंत्र जा सकते थे, कितने निष्कोधी थे, कितने इच्छानुसार विविध स्वरूप धारण करनेवाले थे ।२४८-२५० ?१ै। और ऐसे भी कितने थ जो परम घोर, तथा क्र स्वभाववाले थे, कितने परम पवित्र, कल्याणकारी, पुण्यकर्त्ता एवं प्रिय बोलनेवाले थे । कुछ हाथों में कुश लिये रहते थे, किसी की जिह्वाएँ बहुत बड़ी भीं, किसी के कान बहुत लम्बे थे, किसी के मुख बहुत भीषण थे । कोई हाथों से खानेवाले थे, कोई मुख से खानेवाले थे, कोई शिर से खानेवाले थे,

English

They were Lata, Valll and Vlrudha. They are the mothers of all types of plants, trees and creepers.

अध्याय १२१

श्लोक 19

तत्र स्नानं च दानं च चन्द्रहासे शुभाशुभम् ।कृतं नृपवरश्रेष्ठ सर्वं भवति चाक्षयम्

tatra snānaṃ ca dānaṃ ca candrahāse śubhāśubham / kṛtaṃ nṛpavaraśreṣṭha sarvaṃ bhavati cākṣayam

हिन्दी अर्थ

कोई- कोई मृण्डमाला पहिने हुये थे । कोई-कोई हाथों में धनुष घारण किये हुये थे, कोई-कोई मुद्गर धारण किये थे, कोई-कोई तलवार तथ्य शुल धारण किये थे, कितनों के नेत्र उद्दीप्त हो रहे थे, कितनों के मुख उद्दीप्त हो रहे थे, कितने विचित्र ढंग की मालाएँ घारण किये थे तो कितने विचित्र चन्दतादि का लेप किये थे । उनमें से कुछ अन्नाहार करनेवाले थे, कुछ मांसाहारी थे, कितने अनेक स्वरूप धारण करनेवाले थे;

English

Lata gave birth to Vanaspalis i.e. the non-flowering plants growing on the banks of rivers etc. She herself gave birth to Vfksas or trees with flowers and fruits.

अध्याय १२१

श्लोक 20

ते धन्यास्ते महात्मानस् तेषां जन्म सुजीवितम् ।चन्द्रहासे तु ये स्नात्वा पश्यन्ति ग्रहणं नराः

te dhanyāste mahātmānas teṣāṃ janma sujīvitam / candrahāse tu ye snātvā paśyanti grahaṇaṃ narāḥ

हिन्दी अर्थ

कितने अति सुन्दर स्वरूपवाले थे । उनमें से कितने रात्रि तथा संध्या में गसम करनेवाले थे कितने अति घोर दिखाई पडलेवाले थे, कितने अति सौम्य दिखाई पड़नेवाले थे । कितने केवल दिन को चलनेवाले थे, कितने रात्रि को चलनेवाले थे, कितने अति कठिनाई से देखे जानेवाले थे (अर्थात् इतने घोर स्वरूपवाले थे कि लोगों का उनकी ओर देखने का साहस ही नहीं होता था)। इस प्रकार उन निशिचरों को भूति ने उत्पन्न किया वे सब भूति के पुत्रगण एकमात्र महादेव में चित्त लगानेवाले थे । इन सबों के न तो स्त्री थी न पुत्र थे, सब के

English

Valli gave birth to hedges, grasses and bamboo etc. of the-same species. Vlrudha gave birth to Virudhas i.e. creepers spreading all round. The description of the race is concluded

अध्याय १२१

श्लोक 21

वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यत्पुराकृतम् ।स्नानमात्रेण राजेन्द्र तत्र तीर्थे प्रणश्यति

vācikaṃ mānasaṃ pāpaṃ karmajaṃ yatpurākṛtam / snānamātreṇa rājendra tatra tīrthe praṇaśyati

हिन्दी अर्थ

सब ब्रह्मचारी थे । इन आत्मयोगी भूतों की संख्या एक लाख थी, भूति के इन सब महात्मा पुत्रों की चर्चा कर

English

Thus the mobile and the immobile progeny of Kas- yapa have been enumerated. The whole Universe is filled with their sons and grandsons.

अध्याय १२१

श्लोक 22

बहवस्तं न जानन्ति महामोहसमन्विताः ।देहस्थमिव सर्वेषां परमानन्दरूपिणम्

bahavastaṃ na jānanti mahāmohasamanvitāḥ / dehasthamiva sarveṣāṃ paramānandarūpiṇam

हिन्दी अर्थ

१. संख्या पनद्रह ही होती है । अनफंश्व अनर्का च कखण्डश्र कुखण्डिका पाणिपात्रा पाणिपात्री पांशुः पांशुमती तथा २६९१ नितुण्डश्य नितुण्डी च निपुणा निपुणस्तथा छलादोच्छेषणा चव प्रस्करद: स्कन्दिका तथा ॥।

English

Thus a portion of the entire creation has been enumerat¬ ed. The Prajasarga of Marica (KaSyapa) has been succinctly narrated. O Brahmanas, it cannot be explained (in details) even in hundreds of years.

अध्याय १२१

श्लोक 23

पश्चिमे सागरे गत्वा सोमतीर्थे तु यत्फलम् ।तत्समग्रम् अवाप्नोति चन्द्रहासे न संशयः

paścime sāgare gatvā somatīrthe tu yatphalam / tatsamagram avāpnoti candrahāse na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अजामुखा बकमुखाः पुरिण: स्कन्दिनस्तथा । धिषादाड्भरअरिकाश्व॑व कुम्भपान्नाः प्रकुन्दका:

English

Aditi was of righteous, pious temperament. Diti is -re¬ membered as strong-minded. Surabhi was inclined towards the performance of penance. Danu was of a deceitful nature. Kadru was of ruthless mind. KrauncI was disposed towards learning. Ira had the receptive capacity. Danayu was interested in taking food.

अध्याय १२१

श्लोक 24

संक्रान्तौ च व्यतीपाते अयने विषुवे तथा ।चन्द्रहासे नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

saṃkrāntau ca vyatīpāte ayane viṣuve tathā / candrahāse naraḥ snātvā sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

उपचारोलखलिका ह्मनकश्नवि कुखण्डिका: पाणिपात्राश्व नेतुण्डा ऊर्णाशा निपुणास्तथा. ॥ सूची मुखोच्छेषणादा: क्लान्येतानि षोडश । इत्येता ह्यभिजातास्तु कृष्माण्डानां प्रकीतिता:

English

Vinata was capable of bearing burdens. Tamra was habituated to use nooses and strings. These are the natures and temperaments of the mothers of the worlds.

अध्याय १२१

श्लोक 25

ते मूढास्ते दुराचारास्तेषां जन्म निरर्थकम् ।चन्द्रहासं न जानन्ति ये रेवायां व्यवस्थितम्

te mūḍhāste durācārāsteṣāṃ janma nirarthakam / candrahāsaṃ na jānanti ye revāyāṃ vyavasthitam

हिन्दी अर्थ

-«-४-------२.९०७० ( नल... अमममान»मऊ»मन+ नननम»मम-म-म-म «न 3 + “पनननाप मनन“ “7-7 “पर जट कल्पना केक

English

The bosom-born progeny of Kasyapa were born with Since these were born of the daughters of Daksa who were human beings, hence human beings are the most excellent in all the Manvantaras.

अध्याय १२१

श्लोक 26

चन्द्रहासे तु यः कश्चित्संन्यासं कुरुते द्विजः ।अनिवर्तिका गतिस्तस्य सोमलोकान्न संशयः

candrahāse tu yaḥ kaścitsaṃnyāsaṃ kurute dvijaḥ / anivartikā gatistasya somalokānna saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

चुका । २५१-२५६। कपिशा कुष्माण्डी ने कुष्माण्ड के संयोग से पिशाच दम्पतियों को जन्म दिया जो सब कपिश (भूरे या मटमैले) रंग के थे । कपिश वर्ण होने के कारण वे पिशाच्र कहलाये । ये सब मांसाह.री थे । अन्य सोलह पिशाच दम्पति हैं, जिनके वंशज वतंमान हैं। उनके वंशधरों का नाम बतला रहा हूँ, वे सब मनुष्य का भक्षण करभैवाले थे । छगल और छगली, वक्त और वक्रमुखी, सूचीमुख और सूची, कुम्मपात्र और कुम्भी, वजद॑ष्ट्र और दृन्दभि, उपचार और अपचार उलखल और उलूखली, अनके ओर अनर्का, कुखण्ड और कुखण्डिका, पाणिपात्र और पाणिपाज्री, पांझु और पांशुमती, नितुण्ड और नितुण्डी, निपुण और निपुणा छलाद और उच्छेषणा तथा पुस्कन्द और स्कन्दिका-ये सोलह (?) पिशाच दम्पतियों के गण कहे गये हैं

English

Human beings are the aspirants of Dharma (Virtue) Artha(Wealth), Kama (Love) and Moksa (Salvation). There- fore, Suras and Asuras are born as Adhah-srotas (downward flow).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 121
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.