Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
132
अध्याय 132 / 232

Adhyaya 132

13 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ13 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३२

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नागेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय १३२ श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र उत्तरे नर्मदातटे ।सर्वपापहरं तीर्थं वाराहं नाम नामतः

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe nāgeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikatriṃśadadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 132 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchettu rājendra uttare narmadātaṭe / sarvapāpaharaṃ tīrthaṃ vārāhaṃ nāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

बात सुन कर शंयु ने ब्रह्मश्ञानियों में श्रंष्ठ, सवंदा ब्रत आदि सदनुष्ठानों में प्रवृत्त रहनेवाले सभी प्रकार के ज्ञानियों में श्रेष्ठ अपने पिता बृहस्पति से फिर पूछा--पिता जी ! ऐसी परिस्थिति में सभी भूतों के स्वामी प्रजापति ब्रह्मा किस प्रकार तपस्या में प्रवत्त थे ? पुत्र के ऐसा पूछने पर परम तेजस्वी बृहस्पति ने उससे कहा ।४५-४९। पुत्र ! सब प्रकार की तपस्याओं में योग श्रेष्ठ है। उस समय भगवान् ब्रह्मा ने उसी का आश्रय

English

When that blessed son (Kumara) of Jahnavl (Ganga) was born, the sky was covered (crowded) with aerial cars, as if by birds.

अध्याय १३२

श्लोक 2

तत्र देवो जगद्धाता वाराहं रूपम् आस्थितः ।स्थितो लोकहितार्थाय संसारार्णवतारकः

tatra devo jagaddhātā vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ / sthito lokahitārthāya saṃsārārṇavatārakaḥ

हिन्दी अर्थ

लेकर ध्यान मग्न हो समस्त लोकों की सृष्टि की थी योगाभ्यासी प्रजापति ब्रह्मा ने अपनी योम दृष्टि से, सभी अतीत एवं अनागत काल में होने वाली ज्ञान राशि, समस्त लोक, एवं सम्पूर्ण वेदों की रचना उसी योग का अवलम्बन लेकर ही की है। जहाँ पर परम भास्वर (कान्तिमान्) सांतानिक नामक लोकों की स्थिति है उसी स्वर्ग लोक में वे देवताओं के भी देवता वेराज नाम से विख्यात पितर गण निवास करते हैं ।५०-५२। सृष्टि के आदि काल में सनातन योग एवं तपस्या में निरत रहकर भगवान पितामह ने उन देवताओं को सृष्टि की थी वे

English

Celestial drums produced sweet sound in the sky. Siddhas and Caranas moving about in the sky discharged sho¬ wers of flowers.

अध्याय १३२

श्लोक 3

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद् धरणीधरम् ।गन्धमाल्यविशेषैश्च जयशब्दादिमङ्गलैः

tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayed dharaṇīdharam / gandhamālyaviśeṣaiśca jayaśabdādimaṅgalaiḥ

हिन्दी अर्थ

दृश्य “+ ऑयुपुराणिय 5

English

The chief Gandharvas, Yaksas, Vidyadharas and all the Siddhas and Kinnaras sang (laudatory songs) everywhere.

अध्याय १३२

श्लोक 4

उपवासपरो भूत्वा द्वादश्यां नृपसत्तम ।वृषलाः पापकर्माणस् तथैवान्धपिशाचिनः

upavāsaparo bhūtvā dvādaśyāṃ nṛpasattama / vṛṣalāḥ pāpakarmāṇas tathaivāndhapiśācinaḥ

हिन्दी अर्थ

आदिदेवा इति ख्याता महासत्त्वा महोजसः॥ सर्वेकासप्रदाः पुज्या देवदानवमानवं: तेषां सप्त समाख्याता गणास्त्रलोक्यपूजिता:। असूतंयस्त्रयस्तेपां चत्वारस्तु सुमुतं4बः - :... ४४४

English

Thousands of great serpents and excellent birds approached with reverence the son of Sankara born through Agni. Daityas, Danavas and Raksasas were struck (down) by him by means of his prowess.

अध्याय १३२

श्लोक 5

आलापाद् गात्रसंपर्कान् निःश्वासात् सहभोजनात् ।पापं संक्रमते यस्मात् तस्मात् तान् परिवर्जयेत्

ālāpād gātrasaṃparkān niḥśvāsāt sahabhojanāt / pāpaṃ saṃkramate yasmāt tasmāt tān parivarjayet

हिन्दी अर्थ

ततो देवास्ततो भूमिरेषा लोकपरम्परा लोक वर्तन्ति ते ह्यस्मिस्तेम्य: प्रज॑ंन्यसंभवः ॥॥ .

English

Even at the very outset, the son of Agni was observed by the wives of the Seven Sages (excepting Arundhati) who had come there for their ablutions.

अध्याय १३२

श्लोक 6

ब्राह्मणान् पूजयेद् भक्त्या यथाशक्त्या यथाविधि ।रात्रौ जागरणं कार्यं कथायां तत्र भारत

brāhmaṇān pūjayed bhaktyā yathāśaktyā yathāvidhi / rātrau jāgaraṇaṃ kāryaṃ kathāyāṃ tatra bhārata

हिन्दी अर्थ

आप्य;ययन्ति ते यस्मात्सोम चान्नं च योगतः ऊचुस्तान्व पितुस्तस्माल्लोकानां लोकसत्तमाः सनोजवा: स्वधाभक्षा: सर्वकामपरिच्छदाः । लोभमोहभ्यापेता निश्चिता: शोकबजिता: ..

English

The lordly on of Rudra, resembling the rising sun, was surrounded by those ladies who were very affectionate (towards him), as though they were his.real mothers.

अध्याय १३२

श्लोक 7

प्रभाते विमले स्नात्वा तत्र तीर्थे जगद्गुरुम् ।ये पश्यन्ति जितक्रोधास्ते मुक्ताः सर्वपातकैः

prabhāte vimale snātvā tatra tīrthe jagadgurum / ye paśyanti jitakrodhāste muktāḥ sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

एते योग परित्यज़्य प्राप्ता लोकान्सुदशंनान् । दिव्या: पुण्या महात्मानों विपाप्सानों भवन्त्युत

English

Desirous of seeing all those ladies simultaneously, out of affection for them, the extremely lustrous son of Jahnavi created six faces and he was very glorious. 1

अध्याय १३२

श्लोक 8

यथा तु दृष्ट्वा भुजगाः सुपर्णं नश्यन्ति मुक्त्वा विषमुग्रतेजः ।नश्यन्ति पापानि तथैव शीघ्रं दृष्ट्वा मुखं शूकररूपिणस्तु

yathā tu dṛṣṭvā bhujagāḥ suparṇaṃ naśyanti muktvā viṣamugratejaḥ / naśyanti pāpāni tathaiva śīghraṃ dṛṣṭvā mukhaṃ śūkararūpiṇastu

हिन्दी अर्थ

ततो युगसहख्रान्ते जायन्ते ब्रह्मवादिन: ॥ प्रतिलभ्य पुनर्योग मोक्ष गच्छनत्यमुतंय: .- ऐ व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्म महायोगबलेन वा । नश्यन्त्युल्केव गगने क्षीणविद्युत्)्रभेव च् ,...

English

He was glorious and he resembled the midday sun He had eyes like the petals of lotus. When he was born, the lustre of all the worlds was bedimmed.

अध्याय १३२

श्लोक 9

नभोगतं नश्यति चान्धकारं दृष्ट्वा रविं देववरं तथैव ।नश्यन्ति पापानि सुदुस्तराणि दृष्ट्वा मुखं पार्थ धराधरस्य

nabhogataṃ naśyati cāndhakāraṃ dṛṣṭvā raviṃ devavaraṃ tathaiva / naśyanti pāpāni sudustarāṇi dṛṣṭvā mukhaṃ pārtha dharādharasya

हिन्दी अर्थ

देवगण आदि देव के नाम से विख्यात हैं ?' महान्पराक्रम. शील. एवं परम तेजस्वी हैं, देवताओं, दानवों एवं मनुष्यों-सथ के पूज्य तथा तभी मनोरथों को पूर्ण करने वाले हैं। उन त्रलोक्य पूजित देवताओं के सात गण विख्यात हैं, जिनमें तीन गण निराक र तथा चार सुन्दर्र आक तिवाले हैं। वे भाव॑ मूतिं (निराकार) तोन देवगण संब से ऊपर निवास करते हैं, उनके नीचे वे चार गण निवास कंरंते हैं, जो सूक्ष्म मूर्तियों वाले हैं। उनके वाद सामान्य

English

The groups of Danavas who could not brook Devas, had a purge ( Skandita ) when that great (deity) was born and (hence) that valorous (deity) became known as 'Skanda.' 2

अध्याय १३२

श्लोक 10

किं तस्य बहुभिर् मन्त्रैर् भक्तिर् यस्य जनार्दने ।नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः

kiṃ tasya bahubhir mantrair bhaktir yasya janārdane / namo nārāyaṇāyeti mantraḥ sarvārthasādhakaḥ

हिन्दी अर्थ

इसी लोक में निवास करने वाले हैं, उन्ही से बादलों की उत्पत्ति होती है। उन्हीं बांदलों से वृष्टि होती है, वृष्टि से सभी लोकों (वस्तुओं) की पुनः उत्पत्ति होती हैं ।१३-५७। यतः बे (पितर) लोग अपने ' योगबल से सोम एवं अन्न दोनों को सन्तुष्ट एवं प्रफूल्लित रखते हैं, अतः श्रेष्ठजन उन्हें समस्त लोकों का पितर कहंते हैं। ये पितर गण मन के समान वेगशाली स्वधा का भक्षण करनें वाले, सभी इच्छाओं एंव सुर्वित्राओं को: देने वाले, लोभ॑, मोह तथा भय से विमुक्त एवं निश्चय ही जोक विहीन हैं ।५८-५६। ये योगाभ्यास को छोड़कर सुन्दर दिखाई पड़ने वाले लोकों को प्राप्त हुए हैं । ये दिव्यगुण युक्त, पुषण्यशाली, महात्मा तथा निथ्पाप हैं एके सहस्न युग के उपरान्त ये ब्रह्मवादी हो जाते हैं, और पुनः योग की प्राप्ति कर शरीर को छोड़ मोह के अधि- कारी होते हैं महान योगबल का आश्रय लेकर वे व्यक्त एवं अव्यक्त शरीर को छोड़कर आकाश में उल्की

English

Because the ancient (deity), the slayer of Asuras, had been nourished (breast-fed and) nurtured by the Krttikas, he became famous as Karttikeya.

अध्याय १३२

श्लोक 11

एको ऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः ।दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय

eko 'pi kṛṣṇasya kṛtaḥ praṇāmo daśāśvamedhāvabhṛthena tulyaḥ / daśāśvamedhī punareti janma kṛṣṇapraṇāmī na punarbhavāya

हिन्दी अर्थ

एवं क्षीण विद्युत् प्रभा की तरह विनाश को प्राप्त हीते हैं, महान् योगबल से देह प्रभृति ऐहिक उपादानों को छोड़कर वे समुद्र में मिलने वाली सरिताओं की भाँति भाझुया (संज्ञा नाम) रहित हो जाते हैं । वे

English

While that enemy of Daityas was yawning, his (we¬ apon) Sakti (spear) called Aparajita (unvanquished) came out of his mouth, blazing with flames of fire.

अध्याय १३२

श्लोक 12

ध्यायमाना महात्मानो रूपं नारायणं हरेः ।ये त्यजन्ति स्वकं देहं तत्र तीर्थे जितेन्द्रियाः

dhyāyamānā mahātmāno rūpaṃ nārāyaṇaṃ hareḥ / ye tyajanti svakaṃ dehaṃ tatra tīrthe jitendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्धे प्रीता: पुनः सोम पितरो ग्रोगमास्थिता:। आप्याययन्ति योगेत्न त्रलोक्यं येन जीवति .. कल्पितानां सहस्नेण स्तातकानां शतेन च ७ योगाचार्येण यदूभुकतं त्रायते महतो भयात् ...

English

For the purpose of Skanda's play, two birds named Prabhadrakas, a peacock and a cock, were created out of Garutfa by Visnu, the powerful god. A banner was given by Vayu (Wind-god). A great Vina (lute) of loud sound was presented by Sarasvati. A goat was given by the self-born (deity) (i.e. Brahma) and a ram was given by Sambhu. O Brahmanas, when the (mountain) Kraunca was felled down in his sport out of Maya (his illusive power), when the rising leader of Asuras, Taraka was also struck down, the lordly son of Agni, the valorous enemy of Daityas was crowned as commander-in-chief (of their army) by the blessed Devas including Indra and Upendra.

अध्याय १३२

श्लोक 13

ते गच्छन्त्यमलं स्थानं यत्सुरैर् अपि दुर्लभम् ।क्षराक्षरविनिर्मुक्तं तद्विष्णोः परमं पदम्

te gacchantyamalaṃ sthānaṃ yatsurair api durlabham / kṣarākṣaravinirmuktaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

महस्थानां सहत्नण वानप्रस्थशतेन च-। ब्रह्मचारिसहस्रण योगी छोको विशिष्यते ३६६ नास्तिको वा विकर्मा, व संकीर्णस्तस्करोडपि वा.। नन्‍्यत्र कारण दान योगेष्वाह प्रजापति: (७० पितरस्तस्य तुष्यन्ति सुवृष्टेनेव कर्षकाः । पुत्रो वाध्प्यथ वा पौत्रो ध्यानिनं भोजयिष्यति

English

Mbh. AnuS&sana chs. 85 & 86 give a different version of Skanda'i birth and the cause of his six faces.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 132
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.