Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
148
अध्याय 148 / 232

Adhyaya 148

26 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ26 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १४८

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय १४८ श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थमङ्गारकं शिवम् ।उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयंकरम्

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe siddheśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma saptacatvāriṃśadadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 148 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchenmahīpāla tīrthamaṅgārakaṃ śivam / uttare narmadākūle sarvapāpakṣayaṃkaram

हिन्दी अर्थ

विद्वान हैं, वे भी पंक्तिपावन हैं--इस प्रकार ये उपर्युक्त ब्राह्मण पंक्तिपावन कहे गये हैं ।५८। जो ब्राह्मण किसी' के श्राउ्धकर्म में आमंत्रित होकर स्त्री के साथ समागम करता है, उसके पितरगण उसी मांस को खाते हैं, और उनके वीय॑ पर शयन करते हैं।५६। श्राद्ध देकर तथा श्राद्ध में भोजन कर जो ब्राह्मण मैथुन कम करते हैं, उसके पितरगण उसी मांस को खाते हैं, और उसी बीय॑ पर अवस्थित होते हैं--इसमें सन्देह नहीं ६०। इसी लिये श्राउकर्ता को चाहिए कि, श्राद्धादि में दान अतिथि को दे, भोजन बह्याचारी ब्राह्मण को कराये, इसके अतिरिक्त जो ध्यान परायण (योगाभ्यासी) तथा दयालु हो उसे धर्म की मर्यादा रक्षा के लिये दान करे ।६१। श्राद्धकर्म में वीतराग संन्‍्यासियों को अथवा बालखिल्यों (जो नये अन्े के प्राप्त कर लेने पर पूर्व संचित का स्याग कर देते हैं, अर्थात् जिन्हें जिविका आदि के लिये कोई चिन्ता नहीं रहती) को खिलाना चाहिए ।

English

Since the days of Grhya Sutras, there was insistence on the antecedents learning, character of the invitees (Brahmanas) for rites nertainim* in

अध्याय १४८

श्लोक 2

चतुर्थ्यङ्गारकदिने संकल्प्य कृतनिश्चयः ।स्नायादस्तं गते सूर्ये सन्ध्योपासनतत्परः

caturthyaṅgārakadine saṃkalpya kṛtaniścayaḥ / snāyādastaṃ gate sūrye sandhyopāsanatatparaḥ

हिन्दी अर्थ

वानप्रस्थ में रहमेवाला केवल पूजा मात्र से सस्तुष्ट और उपकृत होता है ।६२। जो श्राद्धकर्म में किसी गृहस्थ आश्रम में रहनेवाले ब्राह्मण को भोजन कराता हैं, उसने मानो विश्वेदेवों की पूजा की है । इसी प्रकार वानप्रस्थ में रहनेवाले के सन्तुष्ट होने पर ऋषियों को सन्तुष्ट समझना चाहिए । बालखिल्यों के सन्तृष्ट होने पर इन्द्र को सन्तृष्ट समझना चाहिए ।६३' यतियों के पूजित होने पर तो मानो साक्षात् भगवान् बचह्मां पूजित होते हैं । अपनी

English

Cf. Visnu Dh.S. 82-1-2.

अध्याय १४८

श्लोक 3

पूजयेल्लोहितं भक्त्या गन्धमाल्यविभूषणैः ।संस्थाप्यस्थण्डिले देवं रक्तचन्दनचर्चितम्

pūjayellohitaṃ bhaktyā gandhamālyavibhūṣaṇaiḥ / saṃsthāpyasthaṇḍile devaṃ raktacandanacarcitam

हिन्दी अर्थ

अपनी उपाधियों से पाँच आश्रम पवित्र माने गये हैं, इनके अतिरिबत कोई अन्य आश्रम नहीं हैं ।६४। पितरों ७२ . वायुपुराणम्

English

Devas and the masters of Yoga roam about the ocean-girt earth in various guises, virtuously protecting the subjects. A man should worship and offer a Brahmana guest different types of food and vegetable dishes and fruits as well. 1

अध्याय १४८

श्लोक 4

अङ्गारकायेति नमः कर्णिकायां प्रपूजयेत् ।कुजाय भूमिपुत्राय रक्ताङ्गाय सुवाससे

aṅgārakāyeti namaḥ karṇikāyāṃ prapūjayet / kujāya bhūmiputrāya raktāṅgāya suvāsase

हिन्दी अर्थ

स तिष्ठेद्ा बुभुक्षुस्तु चतुराशमबाह्मतः । अयतिर्मोक्षवादी च उभौ तौ पडक्तिदृषको ६६ वृथामुण्डाश्च जठिला: सर्वे कार्पटिकास्तथा । नि णान्मिन्नवत्तांश्व सवभक्षान्विवजयेत् ॥

English

A devout person who feeds Brahmanas faithfully, offering them all desired objects, obtains the fruit thereof. He who offers all his possessions to all guests and Brahmanas enjoys for ever the fruit of Sarvamedha sacrifice.

अध्याय १४८

श्लोक 5

हरकोपोद्भवायेति स्वेदजायातिबाहवे ।सर्वकामप्रदायेति पूर्वादिषु दलेषु च

harakopodbhavāyeti svedajāyātibāhave / sarvakāmapradāyeti pūrvādiṣu daleṣu ca

हिन्दी अर्थ

कारुकादीननाचारान्सवंवेदबहिष्कृतान् । गायनान्देववत्तांश्व हब्यकव्येष वर्जयेत् ६८ द्विजेष्वपि कृत नित्य श्राद्धकर्माणि वर्जयेत् । एतेषु वर्तते यश्व कृष्णवर्ण स गच्छति ॥ योइश्नाति सह शूद्रेण सर्वे ते पद्िक्तदूषका: ६६ व्यापादनं शक्तिनिबहुंणं कृषिवाणिज्यकार्य पशुपालन च । शुश्रृषणं वाष्प्यगुरोरहो वा कार्य नतद्विद्यते ब्रह्मणस्प ।

English

He who slights a guest after his coming at the time of Sraddha or in a rite for Devas, is shunned by Devas in the manner a Hotr disregards another man's wealth.

अध्याय १४८

श्लोक 6

एवं सम्पूज्य विधिवद्दद्यादर्घ्यं विधानतः ।भूमिपुत्र महावीर्य स्वेदोद्भव पिनाकिनः

evaṃ sampūjya vidhivaddadyādarghyaṃ vidhānataḥ / bhūmiputra mahāvīrya svedodbhava pinākinaḥ

हिन्दी अर्थ

मिथ्यातत्त्वविदो बर्ज्यस्तथा दास्भिकसुचका: । उपपातकसंयुक्ता: पातकेश्न विशेषतः

English

For the purpose of blessing the worlds Devas, Pitys and Fire-god enter those Brahmanas and take food.

अध्याय १४८

श्लोक 7

अङ्गारक महातेजा लोहिताङ्ग नमो ऽस्तु ते ।करकं वारिसंयुक्तं शालितंदुलपूरितम्

aṅgāraka mahātejā lohitāṅga namo 'stu te / karakaṃ vārisaṃyuktaṃ śālitaṃdulapūritam

हिन्दी अर्थ

के श्राद्ध काय में तथा देवकारयों में केवल चार आध्रमों की पूजा होतो है। इन चारों आश्रमों से बहिभंत जो हों उन्हें क्राद्गादि में कुछ भी नहीं देना चाहिए ।६५। जो इन चारों अशश्रमों से बहिष्कृत हो, वह भले भरत से मरे

English

If they are not worshipped, they burn; if they are worshipped, they grant all desires. Hence one should always worship guests by offeringone's entire possession.

अध्याय १४८

श्लोक 8

सहिरण्यं सवस्त्रं च मोदकोपरि संस्थितम् ।ब्राह्मणाय निवेद्यं तत्कुजो मे प्रीयतामिति

sahiraṇyaṃ savastraṃ ca modakopari saṃsthitam / brāhmaṇāya nivedyaṃ tatkujo me prīyatāmiti

हिन्दी अर्थ

किस्तु श्राद्धादि कर्मों से बाहर ही रहे । जो यति नहीं है, और जो केवल मोक्ष की चर्चा करता है, वे दोनों पंक्ति- दूषक हैं ।६६। व्यथं में लोगों को भ्रम में डालने के लिये जटा. रखाने वाले, भाँति भांति के चिथड़े-गुदड़ी आदि लपेट कर साधुता प्रदर्शित करने वाले, निर्मम, भिन्न-भिन्न आचार विचारवाले, तथा सर्वभ्क्षी (भक्ष्या- सक्ष्य में कोई विवेक न रखमेवाले)--इन सब को श्राद्धादि में वजित रखना चाहिए ।६७। शिल्पकर्म (कारीगरी)

English

A forest-dweller, a householder, a person who visits the house, children, distressed persons and an ascetic—all there are to be known as Alithis (guests).

अध्याय १४८

श्लोक 9

अर्घं दत्त्वा विधानेन रक्तचन्दनवारिणा ।रक्तपुष्पसमाकीर्णं तिलतंदुलमिश्रितम्

arghaṃ dattvā vidhānena raktacandanavāriṇā / raktapuṣpasamākīrṇaṃ tilataṃdulamiśritam

हिन्दी अर्थ

भादि नीच वृत्ति द्वारा जीविका निर्वासित करनेवाले, अनाचारी (आचार विहीन) सभी वेदों से बहिष्कृत, गायम वादन भ्रादि द्वारा जीविका चलानेवाले, देवताओं के चरित्र का अनुकरण (रामलीला आदि में राम लक्ष्मण आदि का अभिनय) करनेवाले ब्राक्षणों को हवन एवं श्राद्ध आदि में विवर्जित रखता चाहिए। द्विजों में भी नित्य श्राद्ध आदि में भोजन करने वाले को भी--श्राद्ध में वरजित रखना चाहिए । जो नित्य श्राद्धादि में भोजन कर के ही जीविका चलाता है वह श्यामल वर्ण का हो जाता है; इसी प्रद्वार जो शूद्र के साथ भोजन करता है वह नीच है--ये ऊपर कहे गये ब्राह्मण पंक्तिदूषक हैं ।६८-६६। जीवहिसा, बलवान् होकर केवल जीव मारने आदि में अपनी शक्ति का दुरुपयोग करता, कृषिकर्म, वाणिज्य, पशुपालन, विना गुरु के किसी अन्य की शुभ््षा आदि करना-ये सब काये ब्राह्मण के लिये नहीं हैं ।9०। जो नित्य ज्ञान एवं ध्यान में रहकर अपने जीवन

English

An Abhydgata is the guest who begs for something. An Atithi will not beg. An Atithi is the most excellent because he

अध्याय १४८

श्लोक 10

कृत्वा ताम्रमये पात्रे मण्डले वर्तुले शुभे ।कृत्वा शिरसि तत्पात्रं जानुभ्यां धरणीं गतः

kṛtvā tāmramaye pātre maṇḍale vartule śubhe / kṛtvā śirasi tatpātraṃ jānubhyāṃ dharaṇīṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

बिताते हैं वे हो ब्राह्मण हैं। इनके विपरीत जो सिथ्या संकल्प करनेवाले, दुव्यंवहार करनेवाले, मिथ्या तत्त्वों के जाननेवाले, दम्भी, चुगुलखोर, छोटेमोटे पापकर्मों में लगे रहनेवाले अथवा महान् पातकी ब्राह्मण हैं, वे श्राद्धादि

English

Such cheap promises of getting the fruits of sacrifices like Agnisjoma or Atiratra by offering ordinary things like milk or ghee to Brahmanas have adversely affected the Vedic institution of sacrifice. For the distinction between Atithi and Abhydgata vide w. 16-18 below.

अध्याय १४८

श्लोक 11

मन्त्रपूतं महाभाग दद्याद् अर्घ्यं विचक्षणः ।ततो भुञ्जीत मौनेन क्षारतिलाम्लवर्जितम्

mantrapūtaṃ mahābhāga dadyād arghyaṃ vicakṣaṇaḥ / tato bhuñjīta maunena kṣāratilāmlavarjitam

हिन्दी अर्थ

“इद्मधं नास्ति ख. घ. पुस्तकेष । बेदे नियोगदातारों लोभभोहफलाथिनः । ब्रह्मविक्रयिणश्रेव श्राद्धकरमणि बजिता: ७३ ने नियोगो5स्ति वेदानां यो नियुदुक्ते स पापक्ृत् । भोक्ता वेदफलादुअश्येद्याता दानफलात्तथा

English

A real guest is neither terrible nor of a mixed caste, neither devoid oflearning nor a very learned specialist, neither has he too many children nor is he servile. He is of good conduct.

अध्याय १४८

श्लोक 12

स्निग्धं मृदुसमधुरम् आत्मनः श्रेय इच्छता ।एवं चतुर्थे सम्प्राप्ते चतुर्थ्यङ्गारके नृप

snigdhaṃ mṛdusamadhuram ātmanaḥ śreya icchatā / evaṃ caturthe samprāpte caturthyaṅgārake nṛpa

हिन्दी अर्थ

भृतो5ध्यापयते यस्तु भृतकाध्यापितस्तु यः। नाहँतस्तावपि क्षाद्ध ब्राह्मगः क्यविक्यी ७५

English

A person who wishes (the fruit of) the performance of a Yajna should hospitably receive and give (food etc.) to a guest who has wandered a lot, is thirsty, tired and extremely hungry.

अध्याय १४८

श्लोक 13

सौवर्णं कारयेद्देवं यथाशक्ति सुरूपिणम् ।स्थापयेत् ताम्रके पात्रे गुडपीठसमन्विते

sauvarṇaṃ kārayeddevaṃ yathāśakti surūpiṇam / sthāpayet tāmrake pātre guḍapīṭhasamanvite

हिन्दी अर्थ

प्राहुवेंदान्वेदविदों वेदान्यभ्रोषजोबति । उभौ तो नाहँतः श्राद्ध पुत्रिकापतिरेव च ७७ आत्मार्थ यः पचचेदन्न॑ न देवातिथिका रकम् । नाहुतस्ताबपि श्राद्ध पतितौ ब्रह्मराक्षसों १७६ स्त्रियों नक्तपरा येषां परदाररताभ्र ये । अर्थकामरताश्वेव न ताञ्श्राद्धेषु भोजयेत् ८० वर्णाश्रमाणां धर्मेषु विरुद्धा: श्राद्धकर्माणि । स्तेत्रश्व सर्वयाजी भर सर्वे ते पहिक्तदृूषकाः ८ १

English

A woman in menses in all the castes becomes pure in three nights. It is laid down that by touching a woman in her menses, a woman lying-in-chamber, a dog, a Gandala, a nudist like a Digambara Jaina and similar people and those who have borne a dead body, one gets polluted. He must take bath along with his clothes and smear clay twelve times on himself. Then he becomes pure.

अध्याय १४८

श्लोक 14

गन्धपुष्पादिभिर्देवं पूजयेद् गुडसंस्थितम् ।ईशान्यां स्थापयेद्देवं गुडतोयसमन्वितम्

gandhapuṣpādibhirdevaṃ pūjayed guḍasaṃsthitam / īśānyāṃ sthāpayeddevaṃ guḍatoyasamanvitam

हिन्दी अर्थ

में बजित हैं ।७१-७२। वेदवाक्यों में अपनी आज्ञा देनेवाले, अर्थात् वेद वाक्‍यों में मनमानी करनेवाले, लोभ और अज्ञानवश फल की आशा करनेवाले, ब्रह्म (विद्या) का विक्रय करनेवाले जो ब्राह्मण हैं, वे भी भ्राद्धकर्म में वजित हैं ।७३। वेदवाक्यों में किसी को दखल देने का अधिकार नहीं है, जो उनमें अपनी आज्ञा लगाता है, वह पातकी है। ऐसे लोगों को श्राद्धकमें में जो दान करता है वह दान के फल से भ्रष्ट (बंचित) रहता है । और जो भोजन

English

The same purificatory rite should be followed in the case of sexual intercourse. Clay is to be applied nine times. After washing hands with clay (and water), a person shall perform the purificatory rite. After washing the hands with water and taking bath, a sensible man shall apply clay to the private parts twice.

अध्याय १४८

श्लोक 15

कासारेण तथाग्नेय्यां स्थापयेत् करकं परम् ।रक्ततन्दुलसंमिश्रं नैरृत्यां वायुगोचरे

kāsāreṇa tathāgneyyāṃ sthāpayet karakaṃ param / raktatandulasaṃmiśraṃ nairṛtyāṃ vāyugocare

हिन्दी अर्थ

करता है वह वेदाध्ययन के फल से भ्रष्ट (वंचित) रहता है । जो जीविका(रुपया आदि) लेकर किसी को पढ़ाता है और जो जीविका आदि लेकर पढ़ानेवाले अध्यापक से पढ़ता है--ये दोनों भी श्राद्धादि कर्म भें प्रवेश पाने के अधिकारी नहीं हैं, क्योंकि ये दोतों ही विद्या के क्रय और विक्रय करने रूप अपराध के अपराधी हैं । जीविका के लिए विद्या का क्रप विक्रय करना गदित है, यह वेश्यों की बृत्ति है, ब्राह्मण के लिए तो यह पातक है । जो सामान्य कथाओं की भाँति वेदवाक्यों को कहता है और जो वेदों का जाननेवाला, जीविका के लिए वेदों का पाठ आदि करता है--वे दोनों ही श्राद्धकर्म के योग्य नहीं हैं, इसी प्रकार पुत्री का पति अर्थात् जामाता भी श्रायकर्म में नियुक्त करने योग्य नहीं हैं ॥७७। जो व्यर्थ में स्‍त्री के साथ समागम करता है, और जो व्यर्थ में ही यज्ञ में हवन करता है, वे दोनों भी श्राद्ध के योग्य नहों हैं, इसी प्रकार नास्तिक द्विज भी श्राद्ध का अधिकारी

English

This is themode of purification to be observed by all the castes for ever. One should smear hands and feet three times and sprinkle them with water.

अध्याय १४८

श्लोक 16

स्थापयेन्मोदकैः सार्धं चतुर्थं करकं बुधः ।सूत्रेण वेष्टितग्रीवं गन्धमाल्यैर् अलंकृतम्

sthāpayenmodakaiḥ sārdhaṃ caturthaṃ karakaṃ budhaḥ / sūtreṇa veṣṭitagrīvaṃ gandhamālyair alaṃkṛtam

हिन्दी अर्थ

नहीं हैं ।४»८। जो केवल अपने लिये अन्न पकाता है, और जो देवताओं और अतिथियों के लिये कुछ भी नहीं रखता, वे दोनों ही श्राद्ध के लिये अनृपयुक्त हैं, ऐसे ब्राह्मण पतित और ब्रह्माराक्षस हैं। जिनकी स्त्रियाँ रात्रि में पर पुरुषों के साथ व्यभिचार (करती हैं, अथवा जो दूसरे की स्त्रियों के साथ व्यभिचार करते हैं, जो अर्थ एवं काम में सर्वेधा लोलुप रहते हैं, ऐसे ब्राह्मणों को श्राद्धकर्म में भोजन नहीं कराना चाहिए ।७६९। वर्णाश्रम्त की

English

Verses 226-30 deal with personal purification

अध्याय १४८

श्लोक 17

शङ्खतूर्यनिनादेन जयशब्दादिमङ्गलैः ।रक्ताम्बरधरं विप्रं रक्तमाल्यानुलेपनम्

śaṅkhatūryaninādena jayaśabdādimaṅgalaiḥ / raktāmbaradharaṃ vipraṃ raktamālyānulepanam

हिन्दी अर्थ

मर्यादा, धर्म एवं श्राद्धकर्म के विरोधी, चोरी करनेवाले, सब किसी से यज्ञ करानेवाले, या विना विचार के सब कुछ यज्ञ में करनेवाले ब्राह्मण पंक्तिदूषक हैं ।७०-८१। जो ब्राह्मण सुअर की तरह भोजन करता है, हथेली पर यश्न शुकरवद्भुद्क्ते यश्च॒ पाणितले द्विज: । न तदश्तन्ति पितरो यश्व वाम॑ समश्नुते ८२

English

Clay shall be applied fifteen times to the hands and other unclean parts. Clay shall be applied to the uncleaned parts and it shall be washed with water.

अध्याय १४८

श्लोक 18

वेदिमध्यगतं वापि महदासनसंस्थितम् ।सुरूपं सुभगं शान्तं सर्वभूतहिते रतम्

vedimadhyagataṃ vāpi mahadāsanasaṃsthitam / surūpaṃ subhagaṃ śāntaṃ sarvabhūtahite ratam

हिन्दी अर्थ

तस्मान्न देयमुच्छिष्टमन्तायं श्राद्धकर्मणि । अन्यन्न दधिसपिर्भ्या शिष्ये पुत्नाय नान्यथा

English

After tying a cloth round the neck or the head, if any- one walks on foot along the street, he shall wash the feet. With¬ out washing the feet, even if he performs Acamana, he shall be unclean.

अध्याय १४८

श्लोक 19

वेदविद्याव्रतस्नातं सर्वशास्त्रविशारदम् ।पूजयित्वा यथान्यायं वाचयेत्पाण्डुनन्दन

vedavidyāvratasnātaṃ sarvaśāstraviśāradam / pūjayitvā yathānyāyaṃ vācayetpāṇḍunandana

हिन्दी अर्थ

दान प्रतिप्रहो होमो भोजन बलिरेब च ॥ साडूगुष्ठेन तथा कार्य नासुरेम्यो यथा भवेत् मुण्डाउजटिलकाषायाब्श्राद्धकालेडपि बर्जयेत् । शिखिभ्यो वा जिदण्डिभ्यः भ्राद्ध यत्नात्प्रदापयेत्

English

After washing the feet and setting the waterpot down, he should perform Acamana and then sprinkle it with water. The materials of Sraddha etc. shall be sprinkled again.

अध्याय १४८

श्लोक 20

रक्तां गां च ततो दद्याद् रक्तेनानडुहा सह ।प्रीयतां भूमिजो देवः सर्वदैवतपूजितः

raktāṃ gāṃ ca tato dadyād raktenānaḍuhā saha / prīyatāṃ bhūmijo devaḥ sarvadaivatapūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

ये तु ब्रते स्थिता नित्य ज्ञानिनों ध्यानिनस्तथा। देवभक्ता महात्मानः पुनीयुदंर्शनादपि (९० सर्वे योगेश्वरव्र्याप्तं त्रेलोक्‍्यं वे निरन्तरम् । तस्मात्पश्यन्ति ते सर्व यत्किचिज्जगतीगतमु ॥६ १

English

Sprinkling is recommended on flowers etc., grass and Havis. Objects brought by others should be placed down and sprinkled with water.

अध्याय १४८

श्लोक 21

विप्रं प्रदक्षिणीकृत्य पत्नीपुत्रसमन्वितः ।पितृमातृसुहृत्सार्द्धं क्षमाप्य च विसर्जयेत्

vipraṃ pradakṣiṇīkṛtya patnīputrasamanvitaḥ / pitṛmātṛsuhṛtsārddhaṃ kṣamāpya ca visarjayet

हिन्दी अर्थ

खाता है, अथवा बाएं हाथ से खाता है; उसका दिया हुआ पितरगण नहीं खाते । श्राद्ध से बची हुई भोजनादि वस्तुएं स्त्री को तथा ऐसे शूद्र को, जो अनुचर न हो, नहीं देनी चाहिए । जो अज्ञान वश इन्हें दे देता है, उसका दिया हुआ श्षाद्ध पित्तरों को नहीं प्राप्त होता । इसलिये श्राद्धकर्म में जूठझे बचे हुए अन्नादि पदार्थों को किप्ती को नहीं देना चाहिए दूसरे कार्यों में दही और घत को मिश्वित कर शिष्य और पुत्र को देना चाहिए अन्यथा नहीं ।5२-८४। विशेषतया बिता जूठे हुए अन्‍न्नादि को देता चाहिए पुष्प, मुल और फलों से जिसप्रकार पितर गण तृप्त होते हैं उसी प्रकार अन्न से भी तृप्त होते हैं। जब तक अन्न उष्ण रहता है, तभी तक बह पवित्र रहता है अर्थात् ठंढा हो जाने पर अपवितन्र हो जाता है । ब्राह्मण लोग जब तक तृुपच्राप इन्द्रियों को वद्य में रखकर भोजन करते हैं तभी तक पितर गण भोजन करते हैं, अर्थात् ब्राह्मणों को चुपचाप सावधानी पृथषेक

English

In a Sraddha and rites for Devas only, those articles that are sprinkled with water should be used. Whatever is brought to the altar should be brought at the northern end and taken away from the southern end.

अध्याय १४८

श्लोक 22

एवं कृतस्य तस्याथ तस्मिंस्तीर्थे विशेषतः ।यत्पुण्यं फलमुद्दिष्टं तत्ते सर्वं वदाम्यहम्

evaṃ kṛtasya tasyātha tasmiṃstīrthe viśeṣataḥ / yatpuṇyaṃ phalamuddiṣṭaṃ tatte sarvaṃ vadāmyaham

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियों को वश में रखकर भोजन करना चाहिए ।५५-८६॥ दात, दान का अंग्रीकार, हवन, भोजन, बलि-- इन सबको अंगूठे के साथ सम्पन्न करना चाहिए, जिससे असुरों के लिये वहु न हो जाय । श्राद्ध क्रम में विशेष- तया ये उर्पेयुक्त दानादि करने चाहिए। साधारणतया घुटनों के भीतर हाथ करके आचमन करना चाहिप ।53-55। श्राद्ध काल में भी मुण्डित शिरवाले, जटा रखनेवाले काषायवस्त्रधारी को वर्जित रखता चाहिए।

English

If the procedure is altered in the rites pertaining to Devas or Pitrs, it (the rite) becomes fruitless. With the right hand, one should touch the southern altar*.

अध्याय १४८

श्लोक 23

सप्त जन्मानि राजेन्द्र सुरूपः सुभगो भवेत् ।तीर्थस्यास्य प्रभावेन नात्र कार्या विचारणा

sapta janmāni rājendra surūpaḥ subhago bhavet / tīrthasyāsya prabhāvena nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

यलपूवंक शिखारी और त्रिदण्डी (मत, वचन और शरीर के दंड को घारण करने वाला, एक प्रकार का संन्‍्यासी) को श्राद्ध प्रदान करना चाहिए । जो ब्राह्मण नित्य ब्रतपरायण रहते हैं, ज्ञानाजन में प्रवत्त रहकर योगामभ्यास में निरत रहते हैं, देवता में भक्त रखते हैं, आत्मा से महान् होते हैं--वे दर्शन मात्र से पवित्र करते हैं हूं समस्त चराचर जगत योगपरायण महात्माओं से निरन्तर व्याप्त रहता है, इसीलिये वे इस जग्रतीतल में जो

English

when one spits; after taking food; when feet are not washed; after conversing with a person excommunicated (by others); after working in unclean places (?); in all doubtful acts such as when the tuft of hair is untied and/or one is with¬ out the sacred thread; when the lips touch the teeth; when one He should perform Marjana (cleansing with water) twice and then Abhyuksana (sprinkling with water) once over the sense organs, head, hands and feet as well.

अध्याय १४८

श्लोक 24

अकामो वा सकामो वा तत्र तीर्थे मृतो नरः ।अङ्गारकपुरं याति देवगन्धर्वपूजितः

akāmo vā sakāmo vā tatra tīrthe mṛto naraḥ / aṅgārakapuraṃ yāti devagandharvapūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वज्ञानानि दृष्टानि मोक्षादीनि सहात्मनाम् । तस्मात्तेषु सदा सक्तः प्राप्तोत्यनृपमं शुभभ्॒.

English

Anything not considered properly, shall besprinkled with water. In tin's manner his Acamana, Vedas (Vedic Study) Yajnas, penance, charitable gifts and vow of celibacy become fruitful. If an atheist performs holy rites without performing Acamana out of delusion, all those rites shall undoubtedly be futile. All these following should be known pure—that which is pure in words, that which is cleaned, that which is undefiled and that which is not censured. The opposite of these is impure. A hungry Brahmana should never be told—"There is nothing". If anything is given to him after duly honouring him, it is called a sacrifice without erecting a sacrificial post. During Sraddhas, an indigent but non-begging, solitary and shy Brahmana should always be fed with food neither over-cooked nor watery. He who offers food to the low castes only, is a wicked soul, a Brahmana-slayer.

अध्याय १४८

श्लोक 25

उपभुज्य यथान्यायं दिव्यान्भोगाननुत्तमान् ।इह मानुष्यलोके वै राजा भवति धार्मिकः

upabhujya yathānyāyaṃ divyānbhogānanuttamān / iha mānuṣyaloke vai rājā bhavati dhārmikaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋतचो हि यो वेद स बेद वेदान्यजंधि यो बेद स वेद यज्ञम् । सामानि यो बेद स वेद ब्रह्म यो मानस वेद स बेद सर्वम॒ ६६४

English

Even if he takes a hundred births, he does not be¬ come free from that sin. A Brahmana who feeds the nobler and less dignified Brahman as in the same row, whether urged by others or not, incurs sin immediately. Even his merit resulting from digging wells and tanks becomes destroyed. In a festival, an ascedc is the leader of all Brah- manas. 1 An excellent Brahmana who reads all the Vedas with Itihasa constituting their fifth (Veda), should be kept next

अध्याय १४८

श्लोक 26

सुरूपः सुभगश्चैव सर्वव्याधिविवर्जितः ।जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वलोकनमस्कृतः

surūpaḥ subhagaścaiva sarvavyādhivivarjitaḥ / jīvedvarṣaśataṃ sāgraṃ sarvalokanamaskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहापुराणे बायुप्रोक्ते श्राद्धकल्पे ब्रह्मणपरीक्षणं नाम नवसप्ततितमो5्ध्याय; ॥७दे।।

English

Then a man of a single Veda and after him comes a per¬ son who studies the Nyaya System. For the purity of the row, I am mentioning them. Understand. I shall mention those who sanctify the row (?).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 148
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.