Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
18
अध्याय 18 / 232

Adhyaya 18

13 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ13 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १८

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे श्रीनर्मदामाहात्म्ये द्वादशादित्यरूपेण जगत्संहरणवर्णनं नाम सप्तदशो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय १८ श्रीमार्कण्डेय उवाच: निर्दग्धे ऽस्मिंस्ततो लोके सूर्यैरीश्वरसम्भवैः ।सप्तभिश्चार्णवैः शुष्कैर्द्वीपैः सप्तभिरेव च

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śrīnarmadāmāhātmye dvādaśādityarūpeṇa jagatsaṃharaṇavarṇanaṃ nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 18 śrīmārkaṇḍeya uvāca: nirdagdhe 'smiṃstato loke sūryairīśvarasambhavaiḥ / saptabhiścārṇavaiḥ śuṣkairdvīpaiḥ saptabhireva ca

हिन्दी अर्थ

एतान्दोषान्विनिश्वित्य प्रमादाद्यो युनक्ति वे । तस्य दोषाः प्रकुप्पन्ति शरीरे विध्नकारकाः

English

Henceforth I shall explain decisively the expiations pres¬ cribed for ascetics for their (evil) actions done by them ion- Vaikhanasa Sutra VIII. 9 prescribes this for a Paramahamsa. Bud¬ dhist and Jaina mendicants have similar instructions.

अध्याय १८

श्लोक 2

ततो मुखात् तस्य घना महोल्बणा निश्चेरुरिन्द्रायुधतुल्यरूपाः ।घोराः पयोदा जगदन्धकारं कुर्वन्त ईशानवरप्रयुक्ताः

tato mukhāt tasya ghanā maholbaṇā niścerurindrāyudhatulyarūpāḥ / ghorāḥ payodā jagadandhakāraṃ kurvanta īśānavaraprayuktāḥ

हिन्दी अर्थ

एतेन क्रमपोगेन (ण) वातगुल्मं प्रशाम्यति । (गु(उ) दावतंप्रतीकारमिदं कुर्याच्चिकित्सितम्

English

Sin is proclaimed as threefold, according as it is born of (results from) speech, mind and body both by day or night continuously. By this the whole world is bound. The great Sruti declares that no man can stay without activities. In life every moment has to be spent in activity 1 for its sustenance.

अध्याय १८

श्लोक 3

नीलोत्पलाभाः क्वचिदंजनाभा गोक्षीरकुन्देन्दुनिभाश्च केचित् ।मयूरचन्द्राकृतयस् तथा ऽन्ये केचिद्विधूमानलसप्रभाश्च

nīlotpalābhāḥ kvacidaṃjanābhā gokṣīrakundendunibhāśca kecit / mayūracandrākṛtayas tathā 'nye kecidvidhūmānalasaprabhāśca

हिन्दी अर्थ

भुक्‍त्वा दधि यवागूं वा वायुरूध्व॑ ततो ब्जेत् वायुग्रन्थि ततो भित्त्वा बायुदेशे प्रयोजयेत्ु.

English

One shall be self-possessed and un-erring. Yoga is the greatest strength. There is nothing seen to be greater than Yoga for men here. Hence, the wise who are endowed with piety praise Yoga. Intelligent and resolute men transcending ignorance through knowledge, attain excellent AiSvarya. Having discrim¬ inated between the greater and the lesser, they attain the highest region.

अध्याय १८

श्लोक 4

केचिन्महापर्वतकल्परूपाः केचिन्महामीनकुलोपमाश्च ।केचिद्गजेन्द्राकृतयः सुरूपाः केचिन्महाकूटनिभाः पयोदाः

kecinmahāparvatakalparūpāḥ kecinmahāmīnakulopamāśca / kecidgajendrākṛtayaḥ surūpāḥ kecinmahākūṭanibhāḥ payodāḥ

हिन्दी अर्थ

में सूखे पत्तों के ढेर पर, कीड़े-मकोड़ों वाली जगह में, श्मशान में, पुरानी गोशाला में, चौराहे पर, कोलाहल के स्थान पर डरावनी जगहों में, वक्ष के नीचे, दीमक की मिट्टी से बनी ऊंची भूमि, नदी और कुआँ आदि के समीप, भूखा रहकर, बे मन से और व्याकुल चित्त होकर योगी को ध्यान-योग में लीन नहीं होना चाहिए ।३३-३५। इन दोषों को बिना विचारे जो प्रमाद से योग साधने लगते हैं, उनके शरीर में बहुतेरे

English

Expiation is prescribed for the violation of any major or minor vow ordained for the mendicant. If he approaches a woman cut of lust, the expiation pres¬ cribed is that he shall perform the rite of Sdntapand 2 along with Pranayama.

अध्याय १८

श्लोक 5

चलत्तरङ्गोर्मिसमानरूपा महापुरोधाननिभाश्च केचित् ।सगोपुराट्टालकसंनिकाशाः सविद्युदुल्काशनिमण्डितान्ताः

calattaraṅgormisamānarūpā mahāpurodhānanibhāśca kecit / sagopurāṭṭālakasaṃnikāśāḥ savidyudulkāśanimaṇḍitāntāḥ

हिन्दी अर्थ

विध्नक्ारक दोष उत्पन्न हो जाते हैं ।३४। जड़ता, बहिरापन, मूकत्व, अन्धत्व, स्पृतिलोप, जरा प्रभूति नाना रोग उत्पन्न होकर योगी को सताने लगते हैं, जो अज्ञानवश योगकारय॑ में प्रवृत्त हो जाते हैं। इसलिये ज्ञान- पूर्वक शुद्ध चित्त से योगी योगसाधना करे ।३७-३८। जो सावधान रहते, उन्हें कोई दोष उत्पन्न नहीं होता । उन दोषों को भी हम यथाक्रम से कहते हैं ।३१६९। जिससे प्राणायाम-जनित दोष शान्त हो जाते हैं।

English

He shall follow the prescribed courses (of conduct) at the end of that expiation with mental purity. He should return to the hermitage and move about carefully as a mendicant. The wise people opine that words piercing the heart 3 do not kill (?) However this should not be indulged in. For this results in cruelty.

अध्याय १८

श्लोक 6

समावृताङ्गः स बभूव देवः संवर्तकोनाम गणः स रौद्रः ।प्रवर्षमाणो जगदप्रमाणमेकार्णवं सर्वमिदं चकार

samāvṛtāṅgaḥ sa babhūva devaḥ saṃvartakonāma gaṇaḥ sa raudraḥ / pravarṣamāṇo jagadapramāṇamekārṇavaṃ sarvamidaṃ cakāra

हिन्दी अर्थ

स्निग्ध-पदार्थ-मिश्रित गर्म यवागू को खाकर कुछ काल तक उस स्थान पर धारणा करे ।४०। इससे वातगुल्म नष्ट होता है। गरुदावर्त को दूर करने के लिये यह चिकित्सा करे कि दही अथवा यवागू का भोजन करे और वायुग्रन्थिका भेदन करके उसे ऊद्ध वदेश में परिचालित करे ।४१-४२। अगर इससे श्ञान्त न हो तो मस्तक में धारणा करे । योगरत सत्त्वस्थ योगी की देह में अगर गुदावर्त की पीड़ा हो तो वह यही उपचार करे।

English

Gf.BG III. 5 Santapana is generally prescribed for pollution or falling off from caste ( Jfati-bhramja-kara ). It lasts for two days. One has to take Panca-gavycL on the first day and observe fast on the second day.

अध्याय १८

श्लोक 7

ततो महामेघविवर्धमानम् ईशानम् इन्द्राशनिभिर् वृताङ्गम् ।ददर्श नाहं भयविह्वलाङ्गो गङ्गाजलौघैश्च समावृताङ्गः

tato mahāmeghavivardhamānam īśānam indrāśanibhir vṛtāṅgam / dadarśa nāhaṃ bhayavihvalāṅgo gaṅgājalaughaiśca samāvṛtāṅgaḥ

हिन्दी अर्थ

जिस योगी के सर्वाज्भ में कंप-कंपी प्रारम्भ हो जाय, वह इस प्रकार चिकित्सा करके सुखी हो सकता है। डारीए को स्थिर कर मन से किसी पंत की धारणा करे ।४३-४५॥ उरोदघात या वक्षोभ्रंश (छाती का रोग)

English

marmayukta is emended as narmayukta jocular remark* in A. The emenda¬ tion deserves consideration. Violence is the greatest of evil deeds created by Devas and sages. What is called wealth is the veritable external life- breath of a man. He who deprives any man of his wealth verily takes away his vital breath (life).

अध्याय १८

श्लोक 8

गजाः पुनश्चैव पुनः पिबन्तो जगत् समन्तात् परिदह्यमानम् ।आपूरितं चैव जगत् समन्तात् सर्वैश्च तैर्जग्मुरदर्शनं च ते

gajāḥ punaścaiva punaḥ pibanto jagat samantāt paridahyamānam / āpūritaṃ caiva jagat samantāt sarvaiśca tairjagmuradarśanaṃ ca te

हिन्दी अर्थ

एकादशो5ष्याय: 5५,

English

By committing theft a wicked person shatters off his good conduct. He falls off from his vow. After repenting for this sin, he should perform Candrayana vow for a year in accor¬ dance with the injunctions of the scriptures, says the Sruti. At the end of a year his sin will practically diminish. If he repents again he should vigilantly observe his vow of medicancy. If due to the weakness of his organ, a recluse emits semen on seeing a woman, he should perform sixteen Prana- yamas.

अध्याय १८

श्लोक 9

महार्णवाः सप्त सरांसि द्वीपा नद्यो ऽथ सर्वा अथ भूर्भुवश्च ।आपूर्यमाणाः सलिलौघजालैर् एकार्णवं सर्वमिदं बभूव

mahārṇavāḥ sapta sarāṃsi dvīpā nadyo 'tha sarvā atha bhūrbhuvaśca / āpūryamāṇāḥ salilaughajālair ekārṇavaṃ sarvamidaṃ babhūva

हिन्दी अर्थ

क्षये कुष्ठे सकीलासे धारयेत्सबंसास्विकीम् । यस्मिन्यस्मिन्त्रजोदेशे तस्मिन्युक्तो विनिदिशेत्

English

In the case of a Brahmana who emits semen during day the observance of fast for three nights and performance of a hundred Pranayamai are prescribed for its expiation.

अध्याय १८

श्लोक 10

न दृश्यते किंचिदहो चराचरं निरग्निचन्द्रार्कमये ऽपि लोके ।प्रणष्टनक्षत्रतमोऽन्धकारे प्रशान्तवातास्तमितैकनीडेः

na dṛśyate kiṃcidaho carācaraṃ niragnicandrārkamaye 'pi loke / praṇaṣṭanakṣatratamo'ndhakāre praśāntavātāstamitaikanīḍeḥ

हिन्दी अर्थ

योगोत्पन्नस्य विप्र(ध्न)स्य इदं कुर्याच्चिकित्सितम्। वंशकीलेन मूर्धानं धारयान(ण )स्य ताडयेत्।

English

If he has nocturnal emission of semen, he should take bath and perform twelve Dharanas. He becomes pure in soul and free from sin by performing the Pranayama. Daily eating at the same house, use of honey, flesh and salt as well as feasting at Sraddha are forbidden for the asce- tics.

अध्याय १८

श्लोक 11

महाजलौघे ऽस्य विशुद्धसत्त्वा स्तुतिर्मया भूप कृता तदानीम् ।ततोऽहमित्येव विचिन्तयानः शरण्यम् एकं क्व नु यामि शान्तम्

mahājalaughe 'sya viśuddhasattvā stutirmayā bhūpa kṛtā tadānīm / tato'hamityeva vicintayānaḥ śaraṇyam ekaṃ kva nu yāmi śāntam

हिन्दी अर्थ

मृध्नि कौलं प्रतिष्ठाप्य काष्ठ काष्ठेन ताडयेत् । भयभीतस्य सा संज्ञा ततः प्रत्यागमिष्यति

English

For the violation of each of these expiatory rite consist¬ ing of Prajapatya or Krcchra is prescribed. Then alone he becomes free from the sin.

अध्याय १८

श्लोक 12

स्मरामि देवं हृदि चिन्तयित्वा प्रभुं शरण्यं जलसंनिविष्टः ।नमामि देवं शरणं प्रपद्ये ध्यानं च तस्येति कृतं मया च

smarāmi devaṃ hṛdi cintayitvā prabhuṃ śaraṇyaṃ jalasaṃniviṣṭaḥ / namāmi devaṃ śaraṇaṃ prapadye dhyānaṃ ca tasyeti kṛtaṃ mayā ca

हिन्दी अर्थ

दिव्यं च पृथिवीं चेव वायुमग्नि च धारयेत् । प्रणायामेन तत्सवं दह्ममानं वशी भवेत् ५३ अथपि प्रविशेद्ेह॑ं ततस्त॑ प्रतिषेधयेत् । ततः संस्तभ्य योगेन धारयान(ण)स्य सुर्धनि

English

Krcchra or Prajapatya is a general term for several kinds of expiations. If there is any other violation, mental, physical

अध्याय १८

श्लोक 13

ध्यात्वा ततो ऽहं सलिलं ततार तस्य प्रसादादविमूढचेताः ।ग्लानिः श्रमश्चैव मम प्रणष्टौ देव्याः प्रसादेन नरेन्द्रपुत्र

dhyātvā tato 'haṃ salilaṃ tatāra tasya prasādādavimūḍhacetāḥ / glāniḥ śramaścaiva mama praṇaṣṭau devyāḥ prasādena narendraputra

हिन्दी अर्थ

प्राणायामाग्निना दग्धं तत्सवें विलय॑ ब्रजेत् । कृष्णसर्पापराध॑ तु धायरेद्धृदयोदरे ५५

English

A Yogin of pure intellect, looking upon a clod of earth and lump of gold alike, behaving with purity of mind toward all livings, attains the region of saintly people which is un¬ shakable, eternal and imperishable. After reaching there he ' not born again (is liberated from Samsara ).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 18
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.