Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
183
अध्याय 183 / 232

Adhyaya 183

17 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ17 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १८३

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे भृगुकच्छतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्व्यशीत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय १८३ श्रीमार्कण्डेय उवाच: अतः परं महाराज गच्छेत् केदारसंज्ञकम् ।यत्र गत्वा महाराज श्राद्धं कृत्वा पिबेज्जलम् ।सम्पूज्य देवदेवेशं केदारोत्थं फलं लभेत्

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe bhṛgukacchatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma dvyaśītyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 183 śrīmārkaṇḍeya uvāca: ataḥ paraṃ mahārāja gacchet kedārasaṃjñakam / yatra gatvā mahārāja śrāddhaṃ kṛtvā pibejjalam / sampūjya devadeveśaṃ kedārotthaṃ phalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

न होगा तब वह निष्काम भाव से तपस्या में निरत हो यस्मात्प्रव॒यत्तश्वास्य न कामानभिसंधिताः । तस्मादजेन प्रीतेन दत्त सावर्णिकेइन्तरे ४४

English

To Kapardin (having matted hair), to Ordhvaroman (having hair standing up erect), to Haya (the horse), to Kararia (the instrument), to Snmskrta (the consecrated), to Sulirlha (the holy centre), to Deva-deva (Lord of Devas), to Ravihas (velocity personified).

अध्याय १८३

श्लोक 2

युधिष्ठिर उवाच: कथम् अत्र सुरश्रेष्ठ केदाराख्यः स्थितः स्वयम् ।उत्तरे नर्मदाकूले एतद्विस्तरतो वद

yudhiṣṭhira uvāca: katham atra suraśreṣṭha kedārākhyaḥ sthitaḥ svayam / uttare narmadākūle etadvistarato vada

हिन्दी अर्थ

बेवराज्यं बलेभाव्यमिति मामीश्वरोउब्रवीत् । तस्माददृश्यों भुतानां कालकाइक्षी स तिष्ठति

English

To Usnisin (one with a turban or turban-wearer), to Suvnktra (one with a charming face), to Siihasrak$a (god with a thousand eyes), to Mijhvan (bountiful), to Vasureta (distributer

अध्याय १८३

श्लोक 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच: पुरा कृतयुगस्यादौ शङ्करस् तु महेश्वरः ।भृगुणाराधितः शप्तः श्रिया च भृगुकच्छके

śrīmārkaṇḍeya uvāca: purā kṛtayugasyādau śaṅkaras tu maheśvaraḥ / bhṛguṇārādhitaḥ śaptaḥ śriyā ca bhṛgukacchake

हिन्दी अर्थ

न च शकयं ममा तुभ्य॑ पुरस्तादे विसर्षितुम् । ब्रह्मणा प्रतिषिद्धोस्मि भविष्यं जानता प्रभो इमौ च शिष्यौ द्ौ महां तुल्याबेतो बृहस्पतेः । देवतेः सह संरब्धास्सर्वान्चों धारयिष्यतः ५८

English

Praising deity by giving him/her various attributes is found common

अध्याय १८३

श्लोक 4

अपवित्रमिदं क्षेत्रं सर्ववेदविवर्जितम् ।भविष्यति नृपश्रेष्ठ गतेत्युक्त्वा हरिप्रिया

apavitramidaṃ kṣetraṃ sarvavedavivarjitam / bhaviṣyati nṛpaśreṣṭha gatetyuktvā haripriyā

हिन्दी अर्थ

एवपुक्तास्तु देतेया: कव्येनाक्लिष्टकर्मणा । ततस्ताभ्यां ययुः साथ प्रह्लादप्रमुखास्तदा ३५६

English

To Saliasrabdhu (one with a thousand i.e. infinite arms), to Sahasr&malacaksus (one with a thousand clean eyes), to Sahasra- kuksi (one with a thousand bellies), to Sahasracarana (one with a thousand feet).

अध्याय १८३

श्लोक 5

तपश्चचार विपुलं भृगुर्वर्षसहस्रकम् ।वायुभक्षो निराहारश्चिरं धमनिसंततः

tapaścacāra vipulaṃ bhṛgurvarṣasahasrakam / vāyubhakṣo nirāhāraściraṃ dhamanisaṃtataḥ

हिन्दी अर्थ

अवश्यंभावमर्थत्वं (? ) श्रुत्वा शुक्राच्च दानवाः । सकृदाशंसमानास्ते जय॑ काव्येन भाषितम्ू ॥ दंशिताः सायुधाः सर्वे ततो देवान्समाह्ययन् । अथ देवाशसुरान्दृष्ट्वा सहःग्रामे समुपस्थितानू

English

To SahasraSiras (one with a thousand heads), to Bahurupa (multi-formed), to Vitoarupa (immanent in the universe), to $ vc ta (the white one), to Purusa (primordial man).

अध्याय १८३

श्लोक 6

ततः प्रत्यक्षतामागाल् लिङ्गीभूतो महेश्वरः ।प्रादुर्भूतस्तु सहसा भित्त्वा पातालसप्तकम्

tataḥ pratyakṣatāmāgāl liṅgībhūto maheśvaraḥ / prādurbhūtastu sahasā bhittvā pātālasaptakam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा प्रसन्न होकर सावणिक मध्वन्तर में उसे अमरत्व प्रदान करेंगे ।६३-५४। देवताओं का समस्त वेभव एवं साम्राज्य बलि को प्राप्त होगा--ऐसा ब्रह्मा ने मुझसे कहा है। इसलिए सभी प्राणधारियों से अदृष्य होकण उपयुक्त समय की प्रतीक्षा करते हुए वह कालपायन करता है । इस समय किसी प्रकार की उत्सुकता एवं व्याकुलता के बिना काल के इस चक्र का सहन करो मैं तुम्हारी इस समय के आने के पूर्व किसी प्रकार रक्षा

English

To Nisangin (one with a quiver), to ICavacin (one wearing a coat of mail), to Sukfma (the subtle one), to Ksapana (the destroyer), to Tamra (the copper-coloured), to Siva (the

अध्याय १८३

श्लोक 7

ददर्शाथ भृगुर्देवम् औत्पलीं केलिकामिव ।स्तुतिं चक्रे स देवाय स्थाणवे त्र्यम्बकेति च

dadarśātha bhṛgurdevam autpalīṃ kelikāmiva / stutiṃ cakre sa devāya sthāṇave tryambaketi ca

हिन्दी अर्थ

नही कर सकता है सबंसमर्थ ! भविष्य की सब बातों को जाननेवाले स्वयं ब्रह्मा जी ने इस विषय में मुझे कुछ कहने से रोका है । बृहस्पति के शिष्य देवमण, और हमारे शिष्य तुम लोग--दोनों ही हमारे लिए यद्यपि समान हो, तथापि देवताओं के साथ युद्धभूमि में विरद्ध लड़नेवाले तुम सब की हम ओर देवताओं की बृहस्पति रक्षा करेंगे खूत बोले--ऋषिवृन्द ! अपने यजमानों के उपकार में सबंदा निरत रहने वाले शुक्राचार्य के इस प्रकार कहने पर प्रह्लाद प्रमुब देत्यमण उस दोनों के साथ गये अवश्य घटित होनेवाली घटना तो घटकर ही रहेगी --ऐसी शुक्रचार्य की बातें सुनकर दानवों ने यह वितंक किया कि शुक्राचायं ने तो हम लोगों कौ एक बार विजय प्राप्ति की बात बतलायी ही है अतः युद्ध ही

English

To Bubhru (the tawny-coloured), to Pisanga (reddish brown), to Pingola (yellowsih brown), to Atuiio, ( the pink coloured), to Mahddeva (the great god), to Sana (the des¬ troyer), to Visoanlpasiva* (the auspicious omnipresent god).

अध्याय १८३

श्लोक 8

एवं स्तुतः स भगवान् प्रोवाच प्रहसन्निव ।पुनः पुनर्भृगुं मत्तः किंतु प्रार्थयसे मुने

evaṃ stutaḥ sa bhagavān provāca prahasanniva / punaḥ punarbhṛguṃ mattaḥ kiṃtu prārthayase mune

हिन्दी अर्थ

क्‍यों त किया जाय ? ऐसा निशचय कर उन सबों ने अस्त्र-शस्त्रादि धारण कर युद्ध के लिये देवताओं का आह्वान किया । देवताओं ने संग्राम के लिए असुरों को जब तैयार देखा तो कवच आदि धारण कर युद्ध करते के लिये आ गये ओर घोर युद्ध करने लगे। वह घोर देवासुर संग्राम सौ वर्षों तक चलता

English

To Hiranya (the golden one), to Sista (the self-con¬ trolled one), to Srestha (the excellent one), to Madhyama (the middling), to Pinakin (wielding the bow Pinaka), to I$uman (possessing arrows), to Citra (the miraculous one or one of variegated colours), to Rohila (reddish-tinged).

अध्याय १८३

श्लोक 9

भृगुरुवाच: पञ्चक्रोशमिदं क्षेत्रं पद्मया शापितं विभो ।उपवित्रम् इदं क्षेत्रं सर्ववेदविवर्जितम् ।भविष्यतीति च प्रोच्य गता देवी विदं प्रति

bhṛguruvāca: pañcakrośamidaṃ kṣetraṃ padmayā śāpitaṃ vibho / upavitram idaṃ kṣetraṃ sarvavedavivarjitam / bhaviṣyatīti ca procya gatā devī vidaṃ prati

हिन्दी अर्थ

पे२ द वायुपुराणम् ततः संवत्तसंनाहा देवास्तान्समयोधयन् । देत्यासुरे ततस्तस्मिन्वतेंमाने शत समाः ॥।

English

To Dundnbhya (worthy of being honoured with the sound of war-drums), to Ekapada (single-footed), to Arha (the deserving), to Buddhi (the intellect), to Mrgavyadha (one who has assumed the form of a hunter of deer in Daksa's sacrifice), to Sarpa (the serpent), to Sthdnu (motionless like a tree-trunk in meditation), to Bhisana (the terrible).

अध्याय १८३

श्लोक 10

पुनः पवित्रतां याति यथेदं क्षेत्रमुत्तमम् ।तथा कुरु महेशान प्रसन्नो यदि शङ्कर

punaḥ pavitratāṃ yāti yathedaṃ kṣetramuttamam / tathā kuru maheśāna prasanno yadi śaṅkara

हिन्दी अर्थ

अजयच्नसुरा देवान्भग्ना देवा अमन्त्रयन्

English

To Bahurupa (the multiformed), to Ugra (the fierce), to Trinetra (the three-eyed), to livara (the supreme ruler), to Kapila (tawny-coloured or identical with Kapila), to Ekavira (the single hero), to Mrlyu (the death), to Tryambaka (tlie three- eyed).

अध्याय १८३

श्लोक 11

ईश्वर उवाच: केदाराख्यमिदं ब्रह्मंल् लिङ्गमाद्यं भविष्यति ।कृत्वेदमादिलिङ्गानि भविष्यन्ति दशैव हि

īśvara uvāca: kedārākhyamidaṃ brahmaṃl liṅgamādyaṃ bhaviṣyati / kṛtvedamādiliṅgāni bhaviṣyanti daśaiva hi

हिन्दी अर्थ

षण्डामर्कप्रभाव॑ न जानीमस्त्वसुरेवंयम् । तस्मादज्ञं समुद्दिश्य कार्य चाउ5त्महितं च यत् ६३ तज्ज्ञानापहुतावेतौ कृत्वा जेष्यामहेइसुरान् । अथोपामन्त्रयन्देवा: षण्डामकों तु ताबुभौ ६४

English

To Vdstospali (the protective deity presiding over the foundation of a house), to Vinaka (one beyond heaven), to Sankara (the benefactor), to Siva (the auspicious one), to Aranya (the forest-dweller), to Grhastha (the householder), to the Brahmacarin (the religious student observing celibacy).

अध्याय १८३

श्लोक 12

एकादशम् अदृश्यं हि क्षेत्रमध्ये भविष्यति ।पावयिष्यति तत्क्षेत्रमेकादशः स्वयं विभुः

ekādaśam adṛśyaṃ hi kṣetramadhye bhaviṣyati / pāvayiṣyati tatkṣetramekādaśaḥ svayaṃ vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञ समाह्मयिष्यामस्त्यजतमसुरान्द्रिजो । ग्रह तं वा ग्रहीष्यामों ह्यनुजित्य तु दानवान् ३६५

English

To the Sdnkhya (one accessible through the Sdnkhya system of philosophy), to Toga (one realizable through the Yoga system), to Dhydnin (the meditating one), to Diksila (the initia¬ ted), to Antarhita (unmanifest, hidden), to Sarva (destroyer of the world), to Mdnya (the honourable), to Malin (one wearing garland).

अध्याय १८३

श्लोक 13

तथा वै द्वादशादित्या मत्प्रसादात्तु मूर्तितः ।वसिष्यन्ति भृगुक्षेत्रे रोगदुःखनिबर्हणाः

tathā vai dvādaśādityā matprasādāttu mūrtitaḥ / vasiṣyanti bhṛgukṣetre rogaduḥkhanibarhaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

एवं तत्यजतुस्तो तु षण्डामकों तदाउसुरान् ततो देवा जय॑ प्राप्ता दानवाश्य पराभवन् + देवाइसु रान्पराभाव्य षण्डामकाविपागसन् । काव्यशापाभिभृताभ्य अनाधाराश्र ते पुनः ६७

English

To Buddha (the enlightened one), to Suddha (the pure), to Mukta (the liberated one), to Kcvala (the sole one without a second), to Rodhas (staying on the mountain slope), to Cekitdna (the sentient), to Brahmisfha (merged in Brahman), to Maharfi (the great sage).

अध्याय १८३

श्लोक 14

दुर्गाः ह्यष्टादश तथा क्षेत्रपालास्तु षोडश ।भृगुक्षेत्रे भविष्यन्ति वीरभद्राश्च मातरः

durgāḥ hyaṣṭādaśa tathā kṣetrapālāstu ṣoḍaśa / bhṛgukṣetre bhaviṣyanti vīrabhadrāśca mātaraḥ

हिन्दी अर्थ

बध्यमानास्तदा देवेविवशुस्ते रसातले । एवं निरुच्ममास्ते वे कृता: शक्रेण दानवाः ॥

English

To Caluspada (one having four feet), to Medhya (one worthy of sacrifice), to Dharmin (the virtuous), to wearer of an armour ( Varmin as in Bd.P. v. 178), to Sighraga{ one goingfast), to S ikhantjUn (one with tuft of hair), to Kapala (one holding the human skull), to Damsfrin (one with curved fangs), to VUvamedhas (of universal intellect).

अध्याय १८३

श्लोक 15

पवित्रीकृतमेतद्धि नित्यं क्षेत्रं भविष्यति ।नाघमासे ह्युषःकाले स्नात्वा मासं जितेन्द्रियः

pavitrīkṛtametaddhi nityaṃ kṣetraṃ bhaviṣyati / nāghamāse hyuṣaḥkāle snātvā māsaṃ jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः प्रश्नुति शापेन मृगुनेमित्तकेन च रहा अस्त में अपुरों में देवताओं पर विजय प्राप्त की। पराजित देवताओं ने आपस में सम्मति

English

To Apratighata (the unimpeded), to Dipta (the illumi¬ nated), to Bhdskara (the creator of lustre), to Sumedhas (of excellent intellect), to Krura (the cruel one), to Vikrta (the deformed), to Bibhatsa (the hideous), to Siva (auspicious).

अध्याय १८३

श्लोक 16

यः पूजयति केदारं स गच्छेच्छिवमन्दिरम् ।तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पित्ःनुद्दिश्य भारत ।श्राद्धं ददाति विधिवत् तस्य प्रीताः पितामहाः

yaḥ pūjayati kedāraṃ sa gacchecchivamandiram / tasmiṃstīrthe naraḥ snātvā pitḥnuddiśya bhārata / śrāddhaṃ dadāti vidhivat tasya prītāḥ pitāmahāḥ

हिन्दी अर्थ

देवगण बोले--हम लोग असुरों के सहायक षण्ड और अमक के प्रभाव को नहीं जानते अतः अपने कल्याण के लिये हमें इस समय एक यज्ञ का अनुष्ठान करना चाहिए । उसमें इन्हें बुलाना चाहिए । उस यज्ञ में इनको बहका कर हम असुरों को जीत लेंगें। देवताओं ने एकान्त में इस प्रकार की मंत्रणा कर एक यज्ञ का अनुष्ठान प्रारम्भ किया और उसमें षण्ड और अमक का आवाहन किया।

English

To Saumya (the gentle one), to Pwiya (the meritorious) to Dhdimika (the righteous), to Subha (the auspicious), to Avadhya (one who cannot be killed), to Mrtahga (one whose body is dead?), to jVitya (the eternal one), to Satvata (the perpe¬ tual one). To Sddya (one with a beginning), to Sarabha (the eight¬ footed fabulous animal), to &ulin (the trident-bearing god), to Tricaksus (the three-eyed god), to Somapa (the imbiber of Soma

अध्याय १८३

श्लोक 17

इति ते कथितं सम्यक्केदाराख्यं सविस्तरम् ।सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखप्रणाशनम्

iti te kathitaṃ samyakkedārākhyaṃ savistaram / sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ sarvaduḥkhapraṇāśanam

हिन्दी अर्थ

यज्ञ में आने पर उनसे निवेदन किया--द्विजवर्य हम इसी प्रकार बराबर यज्ञादि शुभकार्यो में आप को बुलाते रहेंगे, आप असुरों की संगति छोड़ दीजिये, दानवों को पराजित कर लेने के उपराग्त हम उन्हें फिर ग्रहण कर सकते हैं ।६३-६६। देवताओं ने जब इस प्रकार अनुरोध किया तो षण्ड और अमके ने दानवों का संग छोड़ दिया, परिणाम स्वरूप देवता लोग जीत गये, दानवों की पराजय हो गई । देबतागण असुरों को पराजित कर लेने के उपरान्त पुनः षण्ड और अमक के पास आये। शुक्राचार्ये के शाप से पराजित एवं निराश्चित दानव जब देवताओं द्वारा पीड़ित होकर रसातल को चले गये। इन्द्र ने इस प्रकार उन दानवों को अपनी बुद्धिमत्ता से अकमंण्य बना दिया । तभी से महषि भृगु के उसी नेमित्तिक शाप के कारण जब जब यज्ञादि का हास होने लगता है धर्म की शियिलता होने लगती है, तब तब

English

To Vyafrita (having no dependent), to Sravisfha (the most famous), to Dharata (one engaged in brilliant light), to Antariksa (the firmament), to Ksama (the competent), to Sahamana (the enduring), to Satya (the truthful), to Tnpana (the blazing one).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 183
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.