Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
184
अध्याय 184 / 232

Adhyaya 184

31 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ31 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १८४

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे केदारेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्र्यशीत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय १८४ श्रीमार्कण्डेय उवाच: धौतपापं ततो गच्छेद्भृगुतीर्थसमीपतः ।वृषेण तु भृगुस्तत्र भूयोभूयो धुतस्ततः

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe kedāreśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma tryaśītyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 184 śrīmārkaṇḍeya uvāca: dhautapāpaṃ tato gacchedbhṛgutīrthasamīpataḥ / vṛṣeṇa tu bhṛgustatra bhūyobhūyo dhutastataḥ

हिन्दी अर्थ

जले पुनः पुनर्विष्णुयं् च शिथिले प्रभुः। कतु धर्मव्यवस्थानमधमंस्थ च नाशनमू... ॥६€६ प्र्दादस्य निदेशे तु येइसुरा न व्यवस्थिताः । सनुष्यवध्यांस्तान्सवॉन्ग्रिह्ाध्नुव्याहरत्प्रभुः ॥

English

To Tripuraghna (the destroyer of the three cities), to Difita (the illuminated), to the Cakra (the discus), to Romasa (the hairy one), to Tigmayudho. (having shaip weapons), to Medhya (the cleanest), to Siddha, to Pulasti.

अध्याय १८४

श्लोक 2

धौतपापं तु तत्तेन नाम्ना लोकेषु विश्रुतम् ।तत्र स्थितो महादेवस्तुष्ट्यर्थं भृगुसत्तमे

dhautapāpaṃ tu tattena nāmnā lokeṣu viśrutam / tatra sthito mahādevastuṣṭyarthaṃ bhṛgusattame

हिन्दी अर्थ

धर्मान्नारायणस्तस्मात्संभृतश्राक्षुषेबन्तरे । यज्ञ प्रवतंयामास चत्ये वेबस्वतेःन्तरे प्रादुर्भावे तदाउन्यस्य ब्रह्म वाधसी त्पु रोहित: । चतुर्थ्यां तु युगार्यायामापश्नेष्वसुरेष्वथ

English

loRocamana (one who is appealing), to Khantfa, to Sphita (the flourishing), to Rsabha (the bull, the chief one), to Bhogin (the enjoyer), to Yunjamana (the united one), to Santa (the quiescent one), to Ordhoarctas (of sublimated sexuality).

अध्याय १८४

श्लोक 3

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा शाठ्येनापि नरेश्वर ।मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा

tatra tīrthe tu yaḥ snātvā śāṭhyenāpi nareśvara / mucyate sarvapāpebhyo nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

बलिसंस्थेषु लोकेषु त्रेतायां सप्तमे युगे। देत्यस्त्रलोक्य आक्वान्ते तुतीयों वामनो5भवत् ७४

English

To Aghaghna (the destroyer of sins), to Makhaghna (destroyer of Daksa's sacrifice), to Mnyu (god of death), to Yajhiya (one belonging to sacrifice), to KrSdnu (fire), to Praceia, to Vahni (thefire, bearer of offerings), to Kifala(l)

अध्याय १८४

श्लोक 4

यस्तु सम्यग्विधानेन तत्र स्नात्वार्चयेच्छिवम् ।देवान्पित्ःन्समभ्यर्च्य मुच्यते सर्वपातकैः

yastu samyagvidhānena tatra snātvārcayecchivam / devānpitḥnsamabhyarcya mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

ह्विजो भृत्वा शुभे काले बलि वेरोचनं पुरा ७५ त्रेलोक्यस्य भवानराजा त्वयि सर्व प्रतिष्ठितम् । दातुमहँसि मे राजन्विक्रमांस्त्रीनिति प्रभु: ददामीत्येव त॑ राजा बलिबेरोचनो5ब्रवीत् । वामनं तं च विज्ञाय ततोष्नुमुदितः स्वयम् ७७

English

To Sikatya (belonging to sand?), to Prasanna (the delighted), to Varcnya (the most excellent), to Caksus (the eye), to Ksipragu (having a fast bull), to Pramedhya (the excessively pure), to Piva (the corpulent one?)

अध्याय १८४

श्लोक 5

ब्रह्महत्या गवां वध्या तत्र तीर्थे युधिष्ठिर ।प्रविशेन्न सदा भीता प्रविष्टापि क्षयं व्रजेत्

brahmahatyā gavāṃ vadhyā tatra tīrthe yudhiṣṭhira / praviśenna sadā bhītā praviṣṭāpi kṣayaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णु धर्म की व्यवस्था एवं अधघममं के नाश के लिये जन्म धारण करते हैं ।६७-६६९। चालश्षुष

English

To Rafaoghna (the destroyer of Raksasas), to PaSughna (destroyer of animals), to Vighna (the obstacle), to Sayana (the lying one), to Vibhranta (the revolving one), to Mahanta. (having great end), to Anti (the nearest one), to Durgaina (difficult to attain).

अध्याय १८४

श्लोक 6

युधिष्ठिर उवाच: आश्चर्यभूतं लोके ऽस्मिन्कथयस्व द्विजोत्तम ।प्रविशेन्न ब्रह्महत्या यथा वै धौतपाप्मनि

yudhiṣṭhira uvāca: āścaryabhūtaṃ loke 'sminkathayasva dvijottama / praviśenna brahmahatyā yathā vai dhautapāpmani

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तर में असुर गण प्रक्लाद की आज्ञा में स्थित नहीं थे। मनुष्यों द्वारा मारे जा सकते थे, उन सब का विनाश करने के लिये भगवान् ब्रह्मा ने इस प्रकार बतलाया है कि उनके विनाश एवं धम की रक्षा के लिये नारायण का जन्म हो जाता है। वेवस्वत मन्वस्तर में इसी प्रकार यज्ञों का प्रवर्तत हुआ। उनके उस प्रा्दुभाव में स्वयं ब्रह्मा पुरोहित थे । चौथे युग में जब कि असुर मण बहुत अत्याचारी हो गये थे, वे समुद्र के मध्य भाग में प्रादुभूत हुए थे । तदनन्तर हिरण्यकर्शिपु के वध के लिये देवगणों के साथ भीषण नरसिंह रूप धारण कर उन्होंने द्वितीय अवतार घारण किया ७०-७३। तदनन्तर सातवें त्रेता युग में, जिस समय देद्यराज बलि समस्त लोकों का एक मात्र अधीक्वर था, तोनों लोक अछुरों के भय से आतंकित थे, ऐश्वयंशाली भगवान् विष्णु ने वामन अवतार धारण किया । यह उनका तृतीय अवतार था।

English

To Dak$a (the dexterous), to jaghanya (the last one), to the lord of the worlds, to Andmaya (the non-ailing), to Ordhva (the topmost one), to Samhatya Adhisthita (to one established in masses).

अध्याय १८४

श्लोक 7

ब्रह्महत्यासमं पापं भविता नेह किंचन ।कथं वा धौतपापे तु प्रविष्टं नश्यते द्विज ।एतद्विस्तरतः सर्वं पृच्छामि वद कौतुकात्

brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ bhavitā neha kiṃcana / kathaṃ vā dhautapāpe tu praviṣṭaṃ naśyate dvija / etadvistarataḥ sarvaṃ pṛcchāmi vada kautukāt

हिन्दी अर्थ

उस समय भगवान् ने अपने को अंगों में समेट कर छोटा बना लिया था । बृहस्पति को आगे कर अदिति के कुल को आनन्दित करनेवाले भगवान् यज्ञ के अनुष्ठान में निरत दंत्येन्द्र विरोचन के पुत्र बलि की यज्ञशाला में ब्राह्मण वेश धारण कर पहुंचे थे ।७४-७५। उपयुक्त शुभ समय देखकर उन्होंने निवेदन किया कि हे राजन ! आप इस समस्त त्ैलोक्य के राजा हैं, आपमें संसार की समस्त सिद्धियाँ विद्यमानः हैं, आप सब्वे-

English

To Hiranyabdhu (of golden arms), to Satya (the truth¬ ful), to §amana (the tranquiliser)to Asikalpa (one like a

अध्याय १८४

श्लोक 8

मार्कण्डेय उवाच: आदिसर्गे पुरा शम्भुर्ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।विकारं पञ्चमं दृष्ट्वा शिरो ऽश्वमुखसन्निभम्

mārkaṇḍeya uvāca: ādisarge purā śambhurbrahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / vikāraṃ pañcamaṃ dṛṣṭvā śiro 'śvamukhasannibham

हिन्दी अर्थ

समर्थ एवं प्रजाओं के मन को आनन्दित करनेवाले हैं, अत मुझे तीन पं भूमि का दान करें। भगवान् की ऐसी बातें सुनकर विरोचनपुत्र बलि ने उत्तर दिया कि आपको तीन पग भूमि मैं अवश्य दूंगा। उसने ब्राह्मणवेशधारी भगवान् को आकृति में अत्यन्त छोटा समझकर ऐसा कहा था, उसे इस दान में बड़ी दे ४ वायुपुराणम्

English

To Sresfha (the excellent one), to Vdmadeoa, to liana (supreme ruler), to Dhimati (the intelligent one), to Mahdkalpa toDipla (the illuminated), to Rodana (the crying), to Hasa (the laughing).

अध्याय १८४

श्लोक 9

अङ्गुष्ठाङ्गुलियोगेन तच्छिरस्तेन कृन्तितम् ।कृत्तमात्रे तु शिरसि ब्रह्महत्याभक्तदा

aṅguṣṭhāṅguliyogena tacchirastena kṛntitam / kṛttamātre tu śirasi brahmahatyābhaktadā

हिन्दी अर्थ

अत्यरिच्यत भृतात्मा भास्करं स्वेन तेजसा। प्रकाशयन्दिशः सर्वा: प्रदिशश्व महायशा: ७६ शुशुभे स महाबाहुः सर्वलोकान्प्रकाशयन् । आसुरीं श्रीयमाहत्य त्रील्लो कांश्व जनादनः ॥

English

To Vrtadhanoan (Drtfhadhanvan — having firm bow), to Kavacin (one wearing a coat of mail), to Rathin (having a chariot), to Varuthin (having a host of army), to Bhrgundlha (the lord of Bhrgu), to Sukra, to Vahniriffa (?), to Dhimdn (the intelligent).

अध्याय १८४

श्लोक 10

ब्रह्महत्यायुतश्चासीद् उत्तरे नर्मदातटे ।धुनितं तु यतो राजन्वृषेण धर्ममूर्तिना

brahmahatyāyutaścāsīd uttare narmadātaṭe / dhunitaṃ tu yato rājanvṛṣeṇa dharmamūrtinā

हिन्दी अर्थ

नमुचिः शम्बरश्चेव प्रह्नादश्चेव विष्णुना। क़्रा हता विनिधूंता दिशा संप्रतिप्रेदिरे महाभूतानि भूतात्मा सविशेषाणि साधवः । काल च सकल विप्रांस्तत्नादृभुतमदर्शयत्

English

To Ag/ia (the sin), to Agha§a7hsa (the despiser of sin), to Vipriya (having no beloved), to Priya (the beloved). O Digvdsas( having the quarters as garments), obeisance be to you, the wearer of elephant hide and destroyer of Bhaga.

अध्याय १८४

श्लोक 11

तत्र धौतेश्वरीं देवीं स्थापितां वृषभेण तु ।ददर्श भगवाञ्छम्भुः सर्वदैवतपूजिताम्

tatra dhauteśvarīṃ devīṃ sthāpitāṃ vṛṣabheṇa tu / dadarśa bhagavāñchambhuḥ sarvadaivatapūjitām

हिन्दी अर्थ

तस्य गात्रे जगत्सवंमात्मानमनृपश्यति । न किचिदस्ति लोकेशु यदव्याप्तं महात्मना ८ ३ तह रूपमुपेन्द्रस्य देवदानवमानवा: । दृष्ट्वा संमुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोविभोहिताः विद

English

Obeisance to the lord of Pahis (individual souls), to the lord of living beings. Obeisance to Pranava, the Rk, the Yajus and the Saman, to Svadha and Sudha (nectar).

अध्याय १८४

श्लोक 12

दृष्ट्वा धौतेश्वरीं दुर्गां ब्रह्महत्याविनाशिनीम् ।तत्र विश्रममाणश्च शङ्करस्त्रिपुरान्तकः

dṛṣṭvā dhauteśvarīṃ durgāṃ brahmahatyāvināśinīm / tatra viśramamāṇaśca śaṅkarastripurāntakaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नता हो रही थी ऋषिवन्द ! किन्तु उस वामन रूपघारी भगवान् ने अपने तीन पगों से स्व, आकाह एवं प्रथ्वी-तीनों लोकों को नाप लिया, स्वंसमथ प्रभु ने केवल तीन पगों में इस समस्त जगत् को आतक्रान्त कर लिया ।७६-०८। समस्त जीवों के पालक भृतात्मा भगवान् बे उस समय अपने तेजोबल से भास्कर का भी अतिरेक कर दिया था। अपने भहान् प्रखरतेज से महान यशस्वी भगवात् ने समस्त दिशाओों एवं विदिज्ञाओं को प्रभासित कर दिया था समस्त लोकों को प्रकाशित करनेवाले भगवान् की उस समय अपूब श्योभा हुई थी । जनार्दन भगवान् ने इस प्रकार समस्त आसुरी सम्पत्ति एवं समृद्धि को छौनकर नमुचि, शम्बर, प्रह्लाद प्रभृति असुरों को पुत्र पोत्रादिकों समेत पाताल लोक को पहुंचा दिया था ७६-८०८। क्रूर प्रकृति देत्यों को भगवान् विष्णु ने भार डाला था और कितनों को भय से कम्पित कर अन्यान्य दिशाओं में भगरा विया था। भूतात्मा,

English

Obeisance to you of the form of Vasafkara. Obeisance to you, O Antatmsn (soul of all ends). Obeisance to you, the creator, the sustainer, and the annihilator, to the Hotr and the destroyer.

अध्याय १८४

श्लोक 13

स शङ्करो ब्रह्महत्याविहीनं मेने आत्मानं तस्य तीर्थस्य भावात् ।सुविस्मितो देवदेवो वरेण्यो दृष्ट्वा दूरे ब्रह्महत्यां च तीर्थात्

sa śaṅkaro brahmahatyāvihīnaṃ mene ātmānaṃ tasya tīrthasya bhāvāt / suvismito devadevo vareṇyo dṛṣṭvā dūre brahmahatyāṃ ca tīrthāt

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मीपति भगवान् ने इस प्रकार समस्त जीवों एवं पृथ्वी आकाशादि महाभूतों को भी सुक्ती कर दिया था, उस समय उन्होंने समस्त कालों में वतंमान रहनेवाले अपने अद्भुत स्वरूप को ब्राह्मणों को दिश्लाया था। उन ब्राह्मणों ने जगदात्मा के उस शरीर में समस्त चराचर जगत् का दर्शन किया था, एवं अपने को भी उनमें स्थित देखा था। उस्होंने देखा कि जगत् में कोई ऐसी वस्तु की सत्ता नहीं है, जिसमें वह महान् आत्मा

English

Obeisance to you, of the form of Kala, past,

अध्याय १८४

श्लोक 14

विधौतपापं महितं धर्मशक्त्या विशेन्न हत्या देवीभयात् प्रभीता ।रक्ताम्बरा रक्तमाल्योपयुक्ता कृष्णा नारी रक्तदामप्रसक्ता

vidhautapāpaṃ mahitaṃ dharmaśaktyā viśenna hatyā devībhayāt prabhītā / raktāmbarā raktamālyopayuktā kṛṣṇā nārī raktadāmaprasaktā

हिन्दी अर्थ

व्याप्त न हो । उस समय भगवान् विष्णु के उस महान् तेज से विमोहित देवताओं, दानवो एवं मनुष्यों ने उपेस्द्र के उस अद्भुत रूप का दर्शन किया था और वे सब मोह को प्राप्त हो गये थे । सुदृद् एवं परिवार वर्ग के साथ बलि को पाश में बाँधकरय विरोचन के समस्त कुल को पाताल लोक में प्रविष्ट करा दिया ।८१-८६। तदनस्तर संसार के समस्त ऐश्वर्य को महात्मा इन्द्र को प्रदान किया। महाबाहु जनार्दन मनुष्य त्रेयायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बन्ूव ह। नष्टे धर्मे चतुश्व मार्कण्डेयपुरः सरः ८८

English

Obeisance to you, the Visva (Visvedevas), to

अध्याय १८४

श्लोक 15

मां वाञ्छन्ती स्कन्धदेशं रहस्ये दूरे स्थिता तीर्थवर्यप्रभावात् ।संचिन्त्य देवो मनसा स्मरारिर्वासाय बुद्धिं तत्र तीर्थे चकार

māṃ vāñchantī skandhadeśaṃ rahasye dūre sthitā tīrthavaryaprabhāvāt / saṃcintya devo manasā smarārirvāsāya buddhiṃ tatra tīrthe cakāra

हिन्दी अर्थ

एकोनरविशे विशे त्रतायां सर्वेक्षत्र सर्वेक्षत्रान्तको5भवत् । जामदग्न्यस्तथा षष्ठो विश्वामित्रपुरःसरः)

English

You are Daksina> Avabhrtha (sacred ablution of con¬ cluding rites), and the Tajna itself. You are Tapas (penance), Satya (truth), Tyaga (renunciation) and &ama (self-control).

अध्याय १८४

श्लोक 16

विमृश्य देवो बहुशः स्थितः स्वयं विधौतपापः प्रथितः पृथिव्याम् ।बभूव तत्रैव निवासकारी विधूतपापनिकटप्रदेशे

vimṛśya devo bahuśaḥ sthitaḥ svayaṃ vidhautapāpaḥ prathitaḥ pṛthivyām / babhūva tatraiva nivāsakārī vidhūtapāpanikaṭapradeśe

हिन्दी अर्थ

अष्टमो द्वापरे विष्णुरष्टाविशे पराशरात् । द्वापरे विष्णुरष्टाविशे पराशरात् । बेदव्यासस्ततो जज्ञे जातुकर्णपुरःसरः ९२ + तथब नवसो विष्णुरदित्या: कश्यपात्मज: । देवक्या वसुदेवात्तु ब्रह्मगाग्यंपु रःसरः 8३ अप्रसेयो नियोज्यश्र यत्र कामचरों वशी । क्लीडते भगवाँललोके बाल: क़ौडनकरिव ३६४ न प्रमातुं महाबाहुः शक्योइसों मधुसूदनः । परं॑ परममेतस्माद्िश्वरूपान्न विद्यते ६५ अष्टविशतिमे तद्द्वापरस्वांशसंक्षये । नष्टे धर्में तदा जज्ञे विष्णवंष्णिकुले प्रभु:

English

Obeisance to you, the embodiment of nonviolence and non-covetousness. You are of good demeanour, the surpass¬ ing one. Obeisance to you, the Yogatman (ofYogic Soul), the soul of all living beings.

अध्याय १८४

श्लोक 17

तदाप्रभृति राजेन्द्र ब्रह्महत्याविनाशनम् ।विधौतपापं तत्तीर्थं नर्मदायां व्यवस्थितम्

tadāprabhṛti rājendra brahmahatyāvināśanam / vidhautapāpaṃ tattīrthaṃ narmadāyāṃ vyavasthitam

हिन्दी अर्थ

कर्तु धमंव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनम । मोहयन्सबंभुतानि योगात्मा'योगभायया ॥€७

English

Obeisance to you, of the form of all worlds, the earth, the firmament, the heaven, Mahar, Jana, Tapas and Satya (Lokas).

अध्याय १८४

श्लोक 18

आश्वयुक्शुक्लनवमी तत्र तीर्थे विशिष्यते ।दिनत्रयं तु राजेन्द्र सप्तम्यादिविशेषतः

āśvayukśuklanavamī tatra tīrthe viśiṣyate / dinatrayaṃ tu rājendra saptamyādiviśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

योनि में भी उत्पन्न हुए थे । उनकी ये तीन सम्भूतिमां कल्माणदायिती देवयोनि को थीं । मनुष्य योनि में उनकी जो सात सम्भूतियाँ हैं. वे भी मृगु के शापवश हुई थीं, उन्हें सुनिये । दसवें त्रेतायून में, जब कि धर्म का 'ह्वास हो रहा था, मार्केण्डेय के साथ दत्ताश्रेय के रूप में उत्पन्न हुए थे, यह उनका चतुर्थ अवतार था। पहरदरहवें शेतायुग में चक्रवर्ती सम्राट मान्धाता के शासनकाल में तथ्य समेत उनका अवतार हुआ था, यह पाचर्वा अवतार था ।5७-९ ०। फिर उच्नीसवें त्रेंतायुग में विद्वामित्र के साथ जमदग्नि के पुत्र परशुराम के रूप में समस्त क्षत्रियकुलसंहारक होकश उस्होंने छठवाँ अवतार धारण किया था। फिर चौबीसवें त्रेतायुग में प्रोहित वसिष्ठ के साथ रावण के विनाशार्थ“दशरथ पुत्र रामचमन्द्र के रूप में उन्होंने सातवीं बार जन्म ग्रहण किया। इसी प्रकार गटठाइसतें द्वापरयुग में भगवान् विष्ण ने जातृकर्ण के साथ भहषि पराशर के संयोग से वेदव्यास

English

Obeisance to you, the unmanifest, the great, the ele¬ ment, the sense organs, the Tanmatras, the end of the Mahat. Obeisance to you, of the form of the Reality.

अध्याय १८४

श्लोक 19

समुपोष्याष्टमीं भक्त्या साङ्गं वेदं पठेत्तु यः ।अहोरात्रेण चैकेन ऋग्यजुःसामसंज्ञकम्

samupoṣyāṣṭamīṃ bhaktyā sāṅgaṃ vedaṃ paṭhettu yaḥ / ahorātreṇa caikena ṛgyajuḥsāmasaṃjñakam

हिन्दी अर्थ

के रूप में आठवाँ अवतार धारण किया था। उसी प्रकार नवीं घार अदिति स्वरूप देवकी के गर्भ के कश्यप स्वरूप वसुदेव के पुत्र होकर ब्रह्म और गार््य के साथ विष्ण ने अवतार धारण किया था उन भगवान् का धर्णत शब्दों द्वारा नहीं किया जा सकता । वे भक्तों के उपकार करनेवाले हैं, इच्छानुरूव विचरण करनेवाले हैं, जितेन्द्रिय हैं, लोक में भगवान् उसी तरह की क्रीडा करते हैं जैसे बालक खिलौनों से ।६१-९१४५। वे महाबाह मधुसूदन

English

Obeisance to you, the eternal one, the Arthalinga (of meaningful index?), the subtle one, the sentient, the pure, the omnipresent, the permanent soul.

अध्याय १८४

श्लोक 20

अभ्यसन्ब्रह्महत्याया मुच्यते नात्र संशयः ।वृषलीगमनं चैव यश्च गुर्वङ्गनागमः

abhyasanbrahmahatyāyā mucyate nātra saṃśayaḥ / vṛṣalīgamanaṃ caiva yaśca gurvaṅganāgamaḥ

हिन्दी अर्थ

शब्दों द्वारा प्रमाणित बहीं किये जा सकते यह समस्त बघिदुव उन्हीं से व्याप्त है, वे इससे भी परे हैं, स्वरूप में इनके समान कोई नहीं है। अट्ठाइसवें द्वापरयुग के कुछ अंश व्यतीत हो जाने पर, जब एतच्चिद्वाम्तर्गतग्नन्थो घ. पुस्तके नारित । +अय॑ शलोको म विद्यते घ. छः. पुस्तकयो: ।

English

Obeisance to you in the three worlds beginning with Bhuh and ending with Svah (i.e. Bhuh, Bhuvah and Svah) and in the four worlds beginning with Satya and ending with Mahahi (i.e. Satya, Tapas, Jana and Mahah).

अध्याय १८४

श्लोक 21

स्नात्वा ब्रह्मरसोत्कृष्टे कुम्भेनैव प्रमुच्यते ।वन्ध्या स्त्रीजननी या तु काकवन्ध्या मृतप्रजा

snātvā brahmarasotkṛṣṭe kumbhenaiva pramucyate / vandhyā strījananī yā tu kākavandhyā mṛtaprajā

हिन्दी अर्थ

यत्र कंसं च साल्‍व च हिविदं व महासरम् । अरिष्टं वुषभं चेव पुतनां केशिनं हयम् ३६९

English

O lord, you are friend and sympathiser of Brahmanas. In this prayer of obeisance both correct and incorrect things 1 have been uttered by me. It behoves you to forgive everything thinking like "He is my devotee".

अध्याय १८४

श्लोक 22

सापि कुम्भोदकैः स्नाता जीवत्पुत्रा प्रजावती ।अपठस्तु नर उपोष्य ऋग्यजुःसामसम्भवाम्

sāpi kumbhodakaiḥ snātā jīvatputrā prajāvatī / apaṭhastu nara upoṣya ṛgyajuḥsāmasambhavām

हिन्दी अर्थ

छिन्नं बाहसहल्ल॑ च बाणस्यथाद्भुतकर्मण: । नरकश्न हतः संख्ये यवनश्र महाबलः . १०१ एते लोकहितार्थाय प्रादुर्भावा महात्मनः । अस्पमिश्ेव युगे क्षोणे संध्या ज्चिष्टे भविष्यति

English

After propitiating Isana, Nilalohita, the lord of Devas, Sukra spoke words of prayer bowing to him with palms joined in reverence uttering Brahman (Vedic Mantras). Siva who was delighted, touched the body of Kavya with his hand, accorded him a full vision of His own form and vanished there itself.

अध्याय १८४

श्लोक 23

ऋचमेकां जपन्विप्रस्तथा पर्वणि यो नृप ।अनृचोपोष्य गायत्रीं जपेद्वै वेदमातरम्

ṛcamekāṃ japanviprastathā parvaṇi yo nṛpa / anṛcopoṣya gāyatrīṃ japedvai vedamātaram

हिन्दी अर्थ

कल्किविष्णुयशा नाम पाराशयें: प्रतापवान्। दशमो भाव्यसंभुतो याज्ञवल्क्यपुरःसरः ३१०४ अनुकर्ष न्सबंसेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम् । प्रगृहीतायुधविप्रेव,तः शतसह्शः १०५

English

When the lord of the Devas 2 had vanished, he spoke the following words to Jayanti who was standing near him, with palms joined in reverence.

अध्याय १८४

श्लोक 24

जपन्नवम्यां विप्रेन्द्रो मुच्यते पापसञ्चयात् ।एवं तु कथितं तात पुराणोक्तं महर्षिभिः

japannavamyāṃ viprendro mucyate pāpasañcayāt / evaṃ tu kathitaṃ tāta purāṇoktaṃ maharṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

नात्यर्थ धा्िका ये च ये च धर्मद्विषः क्वचित् । उदीच्यान्मध्यदेशांश्र तथा विन्ध्यापरान्तिकान् ३१०६ तथैव दाक्षिणात्पांश्व द्रविडान्सिहलेः सह गान्धारान्पारदांश्वव पछ्लवान्यवनाक्शकानू. धर्म नष्ट हो जाता है तो थे प्रभ॒विष्णु वुष्णिवंश में धर्म की संस्थापना एवं अधर्म के विनाश के लिए जन्म धारण करते हैं। योगात्मा अपनो योगमाया से समस्त जीवनिकायों को मोहित कर मनुष्य योनि में जन्म घारण करने पर भी प्रच्छन्न स्वरूप से समस्त पृथ्वी भर में विचरण करते हैं। उस अवतार में सान्दीपनि के साथ मानव समाज में अपनी लीला दिखाने के लिये वे भगवान् प्रादुर्भत होते हैं ।९६-६६॥। उस अवतार में कंस,

English

The reading 'sadasat' needs emendation as ' yadasat' as in Bd. 3.72,. 195 as there is no point in begging pardon for saying correct things.

अध्याय १८४

श्लोक 25

धौतपापं महापुण्यं शिवेन कथितं मम ।प्राणत्यागं तु यः कुर्याज्जले वाग्नौ स्थले ऽपि वा

dhautapāpaṃ mahāpuṇyaṃ śivena kathitaṃ mama / prāṇatyāgaṃ tu yaḥ kuryājjale vāgnau sthale 'pi vā

हिन्दी अर्थ

सालव, द्विविद, अरिष्ट, वृषभ, पूतना, केशी, नाग, कुवलयापीड, मल्लराज गृहाधिप प्रभृूति अथुरों का, जो मानवदेहधानी देत्य थे, महाबलशाली भगवान् ने संहार किया उसी अवतार में उन्होंने अद्भुत पराक्रम- शाली बाणासुर की सहख्र बाहुओं को काट डाला था। युद्ध में महान पराक्रमो नरकासुर एवं कालयवन का वध किया था। बड़े-बढ़े राजाओं के समस्त बहुमूल्य रत्नों के आभूषणादि को उन्होंने अपने अनृपम

English

The obscure reading dtveSinucare is probably a scribal error and should be emended as deoe sinucare 'God (Siva) along with his retinue'. Bd. 3.73.3 supports the emendation suggested.

अध्याय १८४

श्लोक 26

स गच्छति विमानेन ज्वलनार्कसमप्रभः ।हंसबर्हिप्रयुक्तेन सेव्यमानो ऽप्सरोगणैः

sa gacchati vimānena jvalanārkasamaprabhaḥ / haṃsabarhiprayuktena sevyamāno 'psarogaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

तेज से छीन लिया था । उसी समय उन भगवान् ने रसातल निवासी अनेक पापाचारपरायण भूषतियों का भी संहार किया था ।१००-१०३। महान् ऐश्वयंशालो भगवान् के ये अवतार लोक रक्षा के लिए हुए थे। इसी कलियुग के सन्ध्यांश में जबकि इसकी समाप्ति हो जायगी, पराशर तनय प्रतापशाली विष्णुयज्ञा, याज्ञवल्कूय के साथ कल्कि नामक अवतार धारण करेंगे। यह उनका दसवाँ अवतार होगा । ये अनेक प्रकार की सेना साथ लेकर, जिसमें हाथी, घोड़े और रथों की भरमार रहेगी, लाखों को संख्या में शस्त्रासत्र से सुसज्जित विप्रगणों से संयुक्त होकर एक महान् विनाश उपस्थित करेंगे। उस समय जितने घोर अधापिक होंगे, धर्म से द्वेष करनेवाले होंगे, उत्तर दिग्वर्ती, मध्यदेशीय विन्ध्यगिरि के उस पार के रहनेवाले, सुदूर दक्षिण दिशा के द्रविणादि, सिंहल देशीय, गान्धार, पारद, पह्छलुत, यवन, शक्त,

English

"O beautiful lady, whose (daughter) are you? When I was distressed, you too were distressed. Who are you? What for did you take care of me when I was performing the great penance?

अध्याय १८४

श्लोक 27

शिवस्य परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम् ।क्रीडते स्वेच्छया तत्र यावच्चन्द्रार्कतारकम्

śivasya paramaṃ sthānaṃ yatsurairapi durlabham / krīḍate svecchayā tatra yāvaccandrārkatārakam

हिन्दी अर्थ

अष्टनवरतितमोअध्याय! हैप७

English

O lady of beautiful hips, O fair-complexioned one, I am delighted with your steady devotion, humility, self-control and affection.

अध्याय १८४

श्लोक 28

धौतपापे तु या नारी कुरुते प्राणसंक्षयम् ।तत्क्षणादेव सा पार्थ पुरुषत्वमवाप्नुयात्

dhautapāpe tu yā nārī kurute prāṇasaṃkṣayam / tatkṣaṇādeva sā pārtha puruṣatvamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

तुषारान्यबंरांश्वेव पुलिन्दान्दरदान्लसान् । लम्पकानम्प्रकान्रद्रान्किरातांश्वेव स॒प्रभुः १०८ मानव: स तु संजज्ञे देवस्यांशेन धोमतः । पूर्व॑जन्सनि विष्णुयें: प्रसितिर्नाम बीयंवान् ॥११०- गात्रेण वे चन्द्रसमः पूर्ण कलियुगे5भवत् । इत्येतास्तस्थ देवस्य दश संभूतयः स्मृताः ॥ै१११

English

O beautiful damsel, what do you wish? What is your cherished desire which should be fully gratified? Even if it be very difficult to be fulfilled, I shall get it realised (for you) On being asked thus, JayantI said: "O sage merged in Brahman, it behoves you to know it by means of the power of your penance. In fact, you already know precisely what I have desired to achieve".

अध्याय १८४

श्लोक 29

अथ किं बहुनोक्तेन शुभं वा यदि वाशुभम् ।तदक्षयफलं सर्वं धौतपापे कृतं नृप

atha kiṃ bahunoktena śubhaṃ vā yadi vāśubham / tadakṣayaphalaṃ sarvaṃ dhautapāpe kṛtaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

तं त॑ काल च कायं च तत्तदुहिश्य कारणम् । अंशेन त्रिषु लोकेषु तास्ता योनी: प्रपत्स्यते

English

On being told thus, the sage saw everything by means of his divine vision and said: <c O beautiful maiden, you are the daughter of Mahendra. You have come here to render service to me.

अध्याय १८४

श्लोक 30

संन्यसेन्नियमेनान्नं संन्यसेद् विषयादिकम् ।फलमूलादिकं चैव जलमेकं न संत्यजेत्

saṃnyasenniyamenānnaṃ saṃnyased viṣayādikam / phalamūlādikaṃ caiva jalamekaṃ na saṃtyajet

हिन्दी अर्थ

कृत्वा बीजावशेषां तु महीं क्रेण कर्मणा संशातयित्वा वृषलान्पायशस्तानधामिकान् ततः स वे तदा कल्किश्ररितार्थ: ससेनिकः । कर्मणा निहता ये तु सिद्धास्ते तु पुनः स्वयम

English

O woman of beautiful lips, O lustrous woman, you desire to live in contact with me for ten years without being seen by any other living being. O beautiful lady with (brilliant) complexion of the Lord of Devas and of fire*! O lady of beautiful eyes, you choose (the fulfilment of your) desire from me, O lady of sweet voice.

अध्याय १८४

श्लोक 31

एवं यः कुरुते पार्थ रुद्रलोकं स गच्छति ।तत्र भुक्ताखिलान्भोगाञ्जायते भुवि भूपतिः

evaṃ yaḥ kurute pārtha rudralokaṃ sa gacchati / tatra bhuktākhilānbhogāñjāyate bhuvi bhūpatiḥ

हिन्दी अर्थ

गड्भायमुनयोमंध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः । ततो व्यतीते कल्कौ तु सामास्येः (त्ये:)सह सेनिकः ॥

English

Let it be, O fascinating woman, we shall go home". Thereafter the holy lord returned to his abode, accompanied by Jayanti.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 184
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.