Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
186
अध्याय 186 / 232

Adhyaya 186

40 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ40 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १८६

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे एरण्डीतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चाशीत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय १८६ श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं कनखलोत्तमम् ।गरुडेन तपस्तप्तं पूजयित्वा महेश्वरम्

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe eraṇḍītīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma pañcāśītyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 186 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchenmahīpāla tīrthaṃ kanakhalottamam / garuḍena tapastaptaṃ pūjayitvā maheśvaram

हिन्दी अर्थ

जायेंगी । अपनी रक्षा करने का भी उत्हें साहस नहीं रहेगा, आपस में युद्ध कर एक दूसरे को मार

English

The lady replied: "O sage of great holy rites, please resort to your disciples. It is the sacred Dharma, O Brahmana. I shall not make you swerve from it."

अध्याय १८६

श्लोक 2

दिव्यं वर्षशतं यावज्जातमात्रेण भारत ।तपोजपैः कृशीभूतो दृष्टो देवेन शम्भुना

divyaṃ varṣaśataṃ yāvajjātamātreṇa bhārata / tapojapaiḥ kṛśībhūto dṛṣṭo devena śambhunā

हिन्दी अर्थ

परास्परहृताश्वासा निराक़न्दाः सुदुःद्धिता: । पुराणि हित्वा ग्रामांश्र तुल्यास्ता निष्परिग्रहाः प्रनष्टभु तिधर्माश्व॒ नष्टर्माश्रमास्तथा । हस्वा अल्पायुषश्चेव भविष्यन्ति बनौकसः १२० सरित्पवेतसेविन्य: पत्रमुलफलाशना: । चीरपत्राजिनधराः संकरं.वे रमास्थिताः

English

Then he went to Asuras and saw that they had been deceived by the intelligent preceptor of Devas by assuming the form ofKavya. He spoke to Asuras:

अध्याय १८६

श्लोक 3

ततस्तुष्टो महादेवो वैनतेयं मनोजवम् ।उवाच परमं वाक्यं विनतानन्दवर्धनम्

tatastuṣṭo mahādevo vainateyaṃ manojavam / uvāca paramaṃ vākyaṃ vinatānandavardhanam

हिन्दी अर्थ

अल्पायुषो नष्टवार्ता बह्बाबाधाः सुदुःखिताः । एवं कष्टमनृप्राप्ता: कलिसंध्यांशके तता. ७१२२

English

"O dear ones, know me to be the (real) Kavya. This is the son of Angiras. O Danavas, in spite of my power, you have been deceived".

अध्याय १८६

श्लोक 4

प्रसन्नस्ते महाभाग वरं वरय सुव्रत ।दुर्लभं त्रिषु लोकेषु ददामि तव खेचर

prasannaste mahābhāga varaṃ varaya suvrata / durlabhaṃ triṣu lokeṣu dadāmi tava khecara

हिन्दी अर्थ

प्रपत्स्यन्ते यथान्यायं स्वभावादेवन नास्यथा । इत्येतत्कोतितं सर्व॑ देवासुरविचेष्टितम् इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते विष्णमाहात्म्यकथनं नामाष्टनवतितमो5्ध्याय; ॥।ह५॥

English

On hearing him speak thus, Daityas were confused. They looked at both of them smiling pleasantly.*

अध्याय १८६

श्लोक 5

गरुड उवाच: इच्छामि वाहनं विष्णोर्द्विजेन्द्रत्वं सुरेश्वर ।प्रसन्ने त्वयि मे सर्वं भवत्विति मतिर्मम

garuḍa uvāca: icchāmi vāhanaṃ viṣṇordvijendratvaṃ sureśvara / prasanne tvayi me sarvaṃ bhavatviti matirmama

हिन्दी अर्थ

काट डालेंगे, परस्पर विश्वास कोई नहीं करेगा, उनके सारे उत्साह नष्ट हो जायेंगे । इस प्रकार परम दुःखित होकर वे अपने पुरों एवं ग्रामों को छोड़कर साधनविहीत अवस्था में नदियों एवं प्॑तों को भाग जायेंगे, वेदिक धर्म का उनमें सर्वथा बिलोप हो जायगा, वर्णाश्रम धर्म शष्ट हो जायगा। आकार में छोडे छोटे होने लगेंगे , अल्प आयु हो जायगी, बन में निवास करने लगेंगे ।११७-१२०। वहाँ पर पत्र, मूल, फल

English

They stood there utterly confused. They were unable to understand anything. When they were (seen) confused like this, Kavya spoke to them again:

अध्याय १८६

श्लोक 6

श्रीमहेश उवाच: दुर्लभः प्राणिनां तात यो वरः प्रार्थितो ऽनघ ।देवदेवस्य वाहनं द्विजेन्द्रत्वं सुदुर्लभम्

śrīmaheśa uvāca: durlabhaḥ prāṇināṃ tāta yo varaḥ prārthito 'nagha / devadevasya vāhanaṃ dvijendratvaṃ sudurlabham

हिन्दी अर्थ

खाकर जीवन यापन करेंगे। चीर, पत्र एवं सृगचर्म धारण करनेवाली वे प्रजाएँ घोर संकरवण्ण की £ हो जायेंगी । अल्प आयु वाली उन प्रजाओं की जीविका आदि के स्राधन भी सब नष्ट हो जायेंगे। अनेक प्रकार की बाधाओं में पिस कर वे परम (घोर) कष्ट सहन करेंगी। कलियुग के उस सल्ध्यांश में प्रजाओं को इस प्रकार के विविध कष्ट सहन करने पड़ेंगे। कलियुग के साथ उसकी प्रजाएं नष्ट हो जायेगी, इस प्रकार उस कलियुग के व्यतीत हो जाने पर जब पुनः सतयुग का प्रारम्भ होगा, उस समय सारी बस्तुएं फिर स्वाभाविक ढंग से अपनी पूर्व स्थिति को प्राप्त होंगी, किसी अन्य उपाय से नहांँ।

English

"I am your preceptor Kavya. This is the praceptor of

अध्याय १८६

श्लोक 7

नारायणोदरे सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।त्वया स कथम् ऊह्येत देवदेवो जगद्गुरुः

nārāyaṇodare sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram / tvayā sa katham ūhyeta devadevo jagadguruḥ

हिन्दी अर्थ

के महान् यश का भी वर्णन कर दिया गया, अब आगे तुवव॑सु' पूर और द्रह्म. के वंश का वर्णन कर रहा

English

On being addressed thus, all the Asuras stood gazing at them. They could not see any difference between them.

अध्याय १८६

श्लोक 8

तेनैव स्थापितश्चेन्द्रस्त्रैलोक्ये सचराचरे ।कथमन्यस्य चेन्द्रत्वं भवतीति सुदुर्लभम्

tenaiva sthāpitaścendrastrailokye sacarācare / kathamanyasya cendratvaṃ bhavatīti sudurlabham

हिन्दी अर्थ

श्री वायुमद्ापुराण में विष्णुमाहात्म्य कथन नामक अट्ठानबैवाँ अध्याय समाप्त करन्धमस््रिसानोस्तु मर्तस्य तु चा55तसजः । अन्यस्त्वाविक्षितो राजा मरुत्तः कथितः पुरा 0२ अनपत्यो मरत्तस्तु स राजा55सो दिति श्रुतः । दुष्कृतं पोरव चापि सर्वे पुत्रसकल्पयन्

English

Unperturbed by anything, Brhaspati told them: "O Daityas, this is Anginas. I am Kavya, your preceptor. This is Brhaspati in my guise. O Asuras, he deludes you all by assum¬ ing my form". On hearing his words, they consulted one another and spoke these words:

अध्याय १८६

श्लोक 9

तथापि मम वाक्येन वाहनं त्वं भविष्यसि ।शङ्खचक्रगदापाणेर् वहतो ऽपि जगत्त्रयम्

tathāpi mama vākyena vāhanaṃ tvaṃ bhaviṣyasi / śaṅkhacakragadāpāṇer vahato 'pi jagattrayam

हिन्दी अर्थ

पाण्ड्यभ्र फेरलश्वैव चोलः कुल्यस्तथेव च् । तेषां जनपदाः कुल्याः पाष्याभ्रोलाः सकेरलाः

English

Then all those Danavas bowed to and paid respects to him (Brhaspati in the guise of Kavya). Deluded by a long practice they accepted only his words.

अध्याय १८६

श्लोक 10

इन्द्रस्त्वं पक्षिणां मध्ये भविष्यसि न संशयः ।इति दत्त्वा वरं तस्मा अन्तर्धानं गतो हरः

indrastvaṃ pakṣiṇāṃ madhye bhaviṣyasi na saṃśayaḥ / iti dattvā varaṃ tasmā antardhānaṃ gato haraḥ

हिन्दी अर्थ

ब्ृह्मस्य तनयो वीरो बच्चन: सेतुश्व विश्रुतो । अरुद्ध:ः सेतुपुत्रस्तु बाधभ्रवो रिपुरुच्यते ७ तुबंसु आदि ययाति पुत्रों के वंश का वर्णन

English

All the infuriated Asuras spoke to him (the real Kavya) (staring at him) with reddened eyes: "This is our preceptor and benefactor. You may go. You are not our precep¬ tor.

अध्याय १८६

श्लोक 11

ततो गते महादेवे ह्युरुणस्यानुजो नृप ।आराधयामास तदा चामुण्डां मुण्डमण्डिताम्

tato gate mahādeve hyuruṇasyānujo nṛpa / ārādhayāmāsa tadā cāmuṇḍāṃ muṇḍamaṇḍitām

हिन्दी अर्थ

सूत बोले--ययाति पुत्र तुवँसु का पुत्र वक्ति था, वह्लि का उत्र गोभानु हुआ ग्रोभानु का परम वीर त्रितानु था, जो कभी पराजित नहीं हुआ । उस त्रिसानु का पुत्र राजा करण्थम हुआ, और उसका पुत्र मार््त हुआ । आविक्षित का पुत्र मदत्त नामक एक अन्य दा जा भी प्रावीन काल में कहा जाता है। राजा मरुत्ति के कोई सस्ताने नहीं थी-ऐसा सुना जाता है, इसलिये सबलोगों ने पुणवंशीय

English

Whether heisBhargava (son ofBhrgu) or Angirasa (son of Ahgiras) let him be our preceptor. Wc shall abide by his guidance. Do not tarry (here any longer). That will be in your interest."

अध्याय १८६

श्लोक 12

श्मशानवासिनीं देवीं बहुभूतसमन्विताम् ।योगिनीं योगसंसिद्धां वसामांसासवप्रियाम्

śmaśānavāsinīṃ devīṃ bahubhūtasamanvitām / yoginīṃ yogasaṃsiddhāṃ vasāmāṃsāsavapriyām

हिन्दी अर्थ

दुष्कृत को उसका पुत्र बनाया ।१-३। राजा ययाति ने वृद्धत्व को अंग्रीकार न करने के कारण जो शाप तुबंसु को दिया था उसी के कारण तुर्बसु का वंश नष्ट हो गया भौर ओर ऐसी भ्रसिद्धि है कि वह अंत में पुर बंध में मिल गया । उस दुष्कृत का उत्तराधिकारी राजा शरूथ हुआ, शूंथ से जनापीड की उत्पत्ति हुई, उसके चार पुत्र हुए, उनके नाम पराण्डय, केरल, चोल और हुल्य थे। उन स्रबों के अपन अपने जनपद थे, जो पाण्डय, केरल, चोल ओर कुल्य के नाम से विख्यात हैं।४-६। द्रुह्म के दो वोर पुत्र थे, बच्रु और सेतु, इनमें सेतु का पुत्र अरुद्ध हुआ और बच्नु का पुत्र रिपु हुआ युद्ध में इस बलशाली रिप को परम कठोर स्वभाववाले यौवनाश्व ने मार डाला, वह मद्दाइुद्ध लगातार चौदहु मास तक

English

After saying this, all the Asuras resorted to Brhaspati (as their teacher). When the Asuras did not accept his sugges¬ tion for their great benefit, Bhargava became angry at their arrogance. He told them again: "O Danavas, although I had apprised (and instructed) you, you are not resorting to me. Hence, you will become deficient in sense and will attain defeat after defeat". After saying this to them, Kavya went away the way he had come.

अध्याय १८६

श्लोक 13

ध्यातमात्रा तु तेनैव प्रत्यक्षा ह्यभवत् तदा ।जालंधरे च या सिद्धिः कौलीने उड्डिशे परे

dhyātamātrā tu tenaiva pratyakṣā hyabhavat tadā / jālaṃdhare ca yā siddhiḥ kaulīne uḍḍiśe pare

हिन्दी अर्थ

धृतस्य दुंमो जज्ञे प्रचेतास्तस्य चा55त्मज: । प्रचेतसः पुत्रशतं राजान: सर्वे एव ते

English

Then the Asuras became extremely frightened of the Devas and fled from that place. Keeping Prahlada at the head, they approached Kavya again. On approaching him, they stood there with heads bent down. On seeing his disciples (lit. ones for whose benefit he performed Yajiias) Kavya said to

अध्याय १८६

श्लोक 14

समग्रा सा भृगुक्षेत्रे सिद्धक्षेत्रे तु संस्थिता ।चामुण्डा तत्र सा देवी सिद्धक्षेत्रे व्यवस्थिता

samagrā sā bhṛgukṣetre siddhakṣetre tu saṃsthitā / cāmuṇḍā tatra sā devī siddhakṣetre vyavasthitā

हिन्दी अर्थ

स्लेच्छराष्ट्राधिपा: सर्वे हवा दीचीं दिशमाश्रिता: । अनो: पुत्रा माहात्मानत्लयः परमधासिकाः: सभानरश्न पक्षश्न परपक्षस्तथव च। सभानरस्य पुत्रस्तु विद्वान्कालानलो नपः १३ कालानलस्य धर्मात्मा सुझ्जयो नाम धामिकः । सृठजयस्थाभवत्पुत्रो वीरो राजा पुरंजयः

English

"In spite of being cautioned by me at the proper

अध्याय १८६

श्लोक 15

संस्तुता ऋषिभिर् देवैर् योगक्षेमार्थसिद्धये ।विनतानन्दजननस् तत्र तां योगिनीं नृप ।भक्त्या प्रसादयामास स्तोत्रैर्वैदिकलौकिकैः

saṃstutā ṛṣibhir devair yogakṣemārthasiddhaye / vinatānandajananas tatra tāṃ yoginīṃ nṛpa / bhaktyā prasādayāmāsa stotrairvaidikalaukikaiḥ

हिन्दी अर्थ

आसोीदिन्द्रसमो राजा प्रतिष्ठितयशाः दिवि। महामनाः सुतस्तस्य महाशालस्य धासिक:ः

English

Then Prahlada entreated him: "O Bhargava, (please) give up (forget) your wounded sense of honour. O Bhargava, do not forsake us, your own disciples, particularly attached to you with devotion and prayerfulness.

अध्याय १८६

श्लोक 16

गरुड उवाच: ॐ या सा क्षुत्क्षामकण्ठा नवरुधिरमुखा प्रेतपद्मासनस्था भूतानां वृन्दवृन्दैः पितृवननिलया क्रीडते शूलहस्ता ।शस्त्रध्वस्तप्रवीरव्रजरुधिरगलन्मुण्डमालोत्तरीया देवी श्रीवीरमाता विमलशशिनिभा पातु वश्चर्ममुण्डा

garuḍa uvāca: oṃ yā sā kṣutkṣāmakaṇṭhā navarudhiramukhā pretapadmāsanasthā bhūtānāṃ vṛndavṛndaiḥ pitṛvananilayā krīḍate śūlahastā / śastradhvastapravīravrajarudhiragalanmuṇḍamālottarīyā devī śrīvīramātā vimalaśaśinibhā pātu vaścarmamuṇḍā

हिन्दी अर्थ

+सप्तद्वीपेश्वरो राजा चक्रवर्तो महायशा: । महामनास्तु पुत्रौ दौ जनयामास विश्वुतौ उशोीनरं च॒ धर्मज्ञ तितिक्षुं चेच धासिकम् । उशीनरस्य पत्न्यस्तु पश्च राजधिवंशजाः १८ भृगा कृमी नवा दर्वा पञचमी च दषद्वती । उशीनरस्य पुत्रास्तु पञ्च तासु कुलोद्वहा: ॥।

English

When asked by you, we had been deluded by the preceptor of Devas. Knowing this by means of your long- ranged vision, it behoves you to save us. O son of Bhrgu, ifyou are not going to favour us, we are (no belter than) cursed by you. So we shall enter Rasalala (the nether worlds) to-day."

अध्याय १८६

श्लोक 17

या सा क्षुत्क्षामकण्ठा विकृतभयकरी त्रासिनी दुष्कृतानां मुञ्चज्ज्वालाकलापैर् दशनकसमसैः खादति प्रेतमांसम् ।या सा दोर्दण्डचण्डैर् डमरुरणरणाटोपटंकारघण्टैः कल्पान्तोत्पातवाताहतपटुपटहैर् वल्गते भूतमाता ।क्षुत्क्षामा शुष्ककुक्षिः खवरतरनरवरैः क्षोदति प्रेतमांसं मुञ्चन्ती चाट्टहासं घुरघुरितरवा पातु वश्चर्ममुण्डा

yā sā kṣutkṣāmakaṇṭhā vikṛtabhayakarī trāsinī duṣkṛtānāṃ muñcajjvālākalāpair daśanakasamasaiḥ khādati pretamāṃsam / yā sā dordaṇḍacaṇḍair ḍamaruraṇaraṇāṭopaṭaṃkāraghaṇṭaiḥ kalpāntotpātavātāhatapaṭupaṭahair valgate bhūtamātā / kṣutkṣāmā śuṣkakukṣiḥ khavarataranaravaraiḥ kṣodati pretamāṃsaṃ muñcantī cāṭṭahāsaṃ ghuraghuritaravā pātu vaścarmamuṇḍā

हिन्दी अर्थ

तपसा ते सुमहता जातवृद्धाश्व धासिकाः

English

On being thus implored, eulogised and informed Kavya realised the truth. Out of mercy and sympathy, he controlled his anger.

अध्याय १८६

श्लोक 18

या सा निम्नोदराभा विकृतभवभयत्रासिनी शूलहस्ता चामुण्डा मुण्डघाता रणरणितरणझल्लरीनादरम्या ।त्रैलोक्यं त्रासयन्ति ककहकहकहैर् घोररावैर् अनेकैर् नृत्यन्ती मातृमध्ये पितृवननिलया पातु वश्चर्ममुण्डा

yā sā nimnodarābhā vikṛtabhavabhayatrāsinī śūlahastā cāmuṇḍā muṇḍaghātā raṇaraṇitaraṇajhallarīnādaramyā / trailokyaṃ trāsayanti kakahakahakahair ghorarāvair anekair nṛtyantī mātṛmadhye pitṛvananilayā pātu vaścarmamuṇḍā

हिन्दी अर्थ

चलता रहा । अवरुद्ध का उत्तराधिकारी राजा गास्धार हुआ, जिसके नाम से विशाल गान्धार तामक देश विख्यात है । उसी गान्बार देश में उत्पन्न होनेवाले अब्य बहुत अच्छे अश्व होते हैं। राजा गान्धार का पुत्र धर्म हुआ, उसका पुत्र धत हुआ ।७-१०। धृत को दुर्दम नामक पुत्र उत्पन्न हुआ, उसका पत्र प्रचेता हुआ । उस श्रचेता के सौ पुत्र हुए, णो सब के सब राजा थे। वे सब उत्तर दिज्या में स्लेच्छों के देश के शासक थे । अनु के तीन पुत्र हुए, जो परमबलशाली एवं घारमिक थे । उनके नाम थे, सभानर, पक्ष और परपक्ष । इनमें सभानर का पुत्र परम विद्वान राजा कालानल था। कालानल का पुत्र धर्मात्मा राजा सृज्जय हुआ । सृञ्जय का पुत्र वीर राजा पुरञझ्जय हुआ । पुरब्जय का पुत्र महान बलशाली राजा जनमेजय हुआ, राजधि जनमेजय का पुत्र राजा महाश्याल हुआ ।११-१५॥ उस महराज महाशाल का यश्ञ स्वर में इन्द्र की

English

He spoke these words: <c Do not be afraid. Do not go to Rasatala. Even though I was alert this incident befell you because it was inevitable.

अध्याय १८६

श्लोक 19

या धत्ते विश्वमखिलं निजांशेन महोज्ज्वला ।कनकप्रसवे लीना पातु मां कनकेश्वरी

yā dhatte viśvamakhilaṃ nijāṃśena mahojjvalā / kanakaprasave līnā pātu māṃ kanakeśvarī

हिन्दी अर्थ

भाँति प्रतिष्ठित था उसका पुत्र परम धार्मिक राजा महामता हुआ । सातों द्वीपों का अधीक्वर महान पशस्वी राजा महामना अपने समय का चत्रवर्ती सम्राट था। उसने परम यशस्वी दो पुत्रों को उप्पन्न किया । जिनमें एक धर्म के तत्त्वों के जाननेवाले राजा उशौनर थे, दूसरे परम धामिक राजा तितिक्षु थे। उस राजा उशीनर की राजबिवंश्ष में उत्पन्न होनेवाली पाँच पत्नियाँ थीं, उनके नम थे, मृगा, कृमी, नवा, दर्वा

English

Destiny which is very powerful cannot be altered. The sense that you have lost, you will regain now.

अध्याय १८६

श्लोक 20

हिमाद्रिसम्भवा देवी दयादर्शितविग्रहा ।शिवप्रिया शिवे सक्ता पातु मां कनकेश्वरी

himādrisambhavā devī dayādarśitavigrahā / śivapriyā śive saktā pātu māṃ kanakeśvarī

हिन्दी अर्थ

और दृषद्वती । उन पाँचों पतियों के संयोग से महाराज उशीनर को पाँच कुलोद्धारक पुत्र उत्पन्न हुए थे, जो सब के सब परम तपस्वी, महात्मा एबं परम धाभिक थे ।१६-१ ६। मृगा का पुत्र मृथ. था, नवा का पुत्र नव था, क्ृमो एतदादिश्लोकद्व यं ग॒ पुस्तके नास्ति । + अय॑ श्लोको न विद्यते स्र पुल्तके

English

Brahma too had mentioned that the period adverse lo you had arrived. It was due to my favour that you had enjoyed the great pleasures of the three worlds (so long).

अध्याय १८६

श्लोक 21

अनादिजगदादिर्या रत्नगर्भा वसुप्रिया ।रथाङ्गपाणिना पद्मा पातु मां कनकेश्वरी

anādijagadādiryā ratnagarbhā vasupriyā / rathāṅgapāṇinā padmā pātu māṃ kanakeśvarī

हिन्दी अर्थ

दुषद्वतीसुतश्रापि शिविरोशीनरो द्विजाः । शिबेः शिवपुरं ल्यातं यौधेयं तु मृगस्‍्य तु

English

For full ten Yugas you have reigned over Dcvas. Brahma has ordained your rulcrship only for that length of period.

अध्याय १८६

श्लोक 22

सावित्री या च गायत्री मृडानी वागथेन्दिरा ।स्मर्त्ःणां या सुखं दत्ते पातु मां कनकेश्वरी

sāvitrī yā ca gāyatrī mṛḍānī vāgathendirā / smartḥṇāṃ yā sukhaṃ datte pātu māṃ kanakeśvarī

हिन्दी अर्थ

शिवेस्तु शिवयः पुत्राश्न॒त्वारों लोकसंसता: । वृषदर्भ: सुवीरस्तु केकयो मंद्रकस्तथा तेषां जनपदाः स्फीताः केकया माद्रकस्तथा । वृषदर्भाः सूचीदर्भास्तितिक्षो: शुणुत प्रजा:

English

In the Savarnika Alanvantara you will again have suzerainty. Your grandson Bali will become the lord of all the worlds.

अध्याय १८६

श्लोक 23

सौम्यासौम्यैः सदा रूपैः सृजत्यवति या जगत् ।परा शक्तिः परा बुद्धिः पातु मां कनकेश्वरी

saumyāsaumyaiḥ sadā rūpaiḥ sṛjatyavati yā jagat / parā śaktiḥ parā buddhiḥ pātu māṃ kanakeśvarī

हिन्दी अर्थ

तैतिक्षुरभवद्राजा पूर्वस्यां दिशि विश्रुतः उशद्रथों महाबाहुस्तस्य हेमः सुतो5भवत्

English

It has been mentioned by Brahma himself to me that when later on the worlds will be seized from him, his power of penance will not be of any avail.

अध्याय १८६

श्लोक 24

ब्रह्मणः सर्गसमये सृज्यशक्तिः परा तु या ।जगन्माया जगद्धात्री पातु मां कनकेश्वरी

brahmaṇaḥ sargasamaye sṛjyaśaktiḥ parā tu yā / jaganmāyā jagaddhātrī pātu māṃ kanakeśvarī

हिन्दी अर्थ

महायोगी स तु बलिवंडों यः स महामनाः । पुन्नानुत्पादयामास चातुरवेण्यंकरान्भूवि बालेया ब्राह्मणाश्वेव तस्थ वंशकरा: प्रभो: । बलेस्तु ब्रह्मणा दत्ताः बराः प्रीतेन धर्मतः

English

Since his activities will be devoid of undue attachment, Brahma will be pleased with him and (the kingdom) will be bestowed on him in the Savarnika Manvantara.

अध्याय १८६

श्लोक 25

विश्वस्य पालने विष्णोर्या शक्तिः परिपालिका ।मदनोन्मादिनी मुख्या पातु मां कनकेश्वरी

viśvasya pālane viṣṇoryā śaktiḥ paripālikā / madanonmādinī mukhyā pātu māṃ kanakeśvarī

हिन्दी अर्थ

साहैयोगित्वमायुश्न कल्पायुः परिसाणकम् । सडमग्रामे चाप्यजेयत्वं धर्म चेव प्रभावना

English

The lord has told me, 'The kingdom of Devas will come to Bali'. Hence he bides his time remaining invisible to all living beings.

अध्याय १८६

श्लोक 26

विश्वसंलयने मुख्या या रुद्रेण समाश्रिता ।रौद्री शक्तिः शिवानन्ता पातु मां कनकेश्वरी

viśvasaṃlayane mukhyā yā rudreṇa samāśritā / raudrī śaktiḥ śivānantā pātu māṃ kanakeśvarī

हिन्दी अर्थ

का पुत्र कृमि था, दर्वा का परम धमिक सुव्रत था। ऋषिबुन्द ! पाँचवीं पत्नी दुषद्वती का पुत्र महाराज शिवि था, जो औशीनर शिवि के नाम से विख्यात है। उसी महाराज शिवि का पुर शिवपुर के नाम से विख्यात है, इसी प्रकार भृूग का योधेयपुर, नव का नवराष्ट्र, कम को कृमिपुरी, और सुब्रत की अम्बष्टा नामक पुरी थी । अब शिवि के पुत्रों का वर्णन सुनिये । शिवि के चार पूत्र हुए, जिनका लोक में परम सम्मान था, वे सब शिविगण के नाम से विख्यात थे। उनके नाम ये, वृषदर्म, सुवीर केकय और मद्रक ।२०-२३। उन चारो शिविपुत्रों के जनपद परम रमणीय कैकय, माह्रक, वृषदर्भा ओर सूचीदर्भा के नाम से विख्यात हैं। अब विविक्ष की प्रजाओं का वर्णन सुनिये। उस राजा तितिक्षु का पुत्र महाबाहु उदाद्रथ पूर्वेदिशा का परम यशस्वी राजा सुना जाता है । उसका पुत्र राजा हेम हुआ ।२४-२५॥। हेम का पुत्र परम तथस्वों बन्ि हुआ यह

English

You have been granted immortality by the delighted self-born deity. Hence, without exhibiting undue curiosity and agitation you have to bear with the change.

अध्याय १८६

श्लोक 27

कैलाससानुसंरूढ कनकप्रसवेशया ।भस्मकाभिहृता पूर्वं पातु मां कनकेश्वरी

kailāsasānusaṃrūḍha kanakaprasaveśayā / bhasmakābhihṛtā pūrvaṃ pātu māṃ kanakeśvarī

हिन्दी अर्थ

बलि महान योगी दंत्यराज बलि द्वी थे, जिन्हें मगवान वामन ने बाँधा था, सनन्‍्तति के अभाव में राजा हैम के वंश के विनाक्ष उपस्थित होने पर इन्होंने मानवयोनि में हेम का पुत्र द्वोकर जन्म घारण किया था इस राजा बलि ने पृथ्वी में चारों वर्णों की सृष्टि करनेवाले पुत्रों को उत्पन्न किया था, उन्होंने भज्भ, बद्र, मुहा, पुण्ड, कलिज्ध नामक पुत्रों को उत्पन्न किया था। उस महाराज बलि के वंशज क्षत्रिय भी कहे जाते

English

Before the (proper) time, it is not possible for me to save you. O lord, I have been forbidden by Brahma who knows the future.

अध्याय १८६

श्लोक 28

पतिप्रभावमिच्छन्ती त्रस्यन्ती या विना पतिम् ।अबला त्वेकभावा च पातु मां कनकेश्वरी

patiprabhāvamicchantī trasyantī yā vinā patim / abalā tvekabhāvā ca pātu māṃ kanakeśvarī

हिन्दी अर्थ

हैं और ब्राह्मण भो कहें जाते हैं ।२६-२८। बलि के परम धामिक कार्यों से प्रसन्न होकर ब्रह्मा ने उसे महायोगी, एक कल्प की दीर्घायुवाला, संग्राम में अजेय एवं धर्म में परम निष्ठावान् होने का वरदान दिया था, इसके मतिरिक्त ब्रह्मा ने कहा था, बले तुम्हें समस्त त्रलोक्य का दर्दांग, सन्‍्तनोत्पत्ति में प्रधानता, धर्मंतत्व का देरेर वायुपुराणम्

English

These two are my disciples. They are equal to me.* and Brhaspati. They will sustain you all when attacked by Devas."

अध्याय १८६

श्लोक 29

विश्वसंरक्षणे सक्ता रक्षिता कनकेन या ।आ ब्रह्मस्तम्बजननी पातु मां कनकेश्वरी

viśvasaṃrakṣaṇe saktā rakṣitā kanakena yā / ā brahmastambajananī pātu māṃ kanakeśvarī

हिन्दी अर्थ

तओलोक्यदर्शनं घेव प्राधान्य प्रसवे तथा । बले चाप्रतिमत्वं वे धर्मतत्त्वाथथंदर्शेनम् ३३१

English

When the Daityas, the chief of whom was Prahlada, were given this advice by Kavya of indefatigable energy and activity, they went away along with those two (disciples i.e. Sanda and Amarka).

अध्याय १८६

श्लोक 30

ब्रह्मविष्ण्वीश्वराः शक्त्या शरीरग्रहणं यया ।प्रापिताः प्रथमा शक्तिः पातु मां कनकेश्वरी

brahmaviṣṇvīśvarāḥ śaktyā śarīragrahaṇaṃ yayā / prāpitāḥ prathamā śaktiḥ pātu māṃ kanakeśvarī

हिन्दी अर्थ

चतुरों नियतान्वर्णास्त्वं वे स्थापयितेति च। इत्पुक्तो विभुना राजा बलिः शान्ति परां ययोौ.. 0४३२ कालेन महता विद्वान्स्व॑ वे स्थानंमुपागतः । तेषां जनपदाः स्फीता वद्भाड्भसुद्राकास्तथा

English

On hearing about the inevitability of future events

अध्याय १८६

श्लोक 31

श्रुत्वा तु गरुडेनोक्तं देवीवृत्तचतुष्टयम् ।प्रसन्ना संमुखी भूत्वा वाक्यमेतद् उवाच ह

śrutvā tu garuḍenoktaṃ devīvṛttacatuṣṭayam / prasannā saṃmukhī bhūtvā vākyametad uvāca ha

हिन्दी अर्थ

कर बले: सुताः पठच जनिताः क्षेत्रजा: प्रभो । ऋषिणा दीर्घतपसा एतन्नो बृहि पृच्छतामू

English

They equipped themselves with various weapons and the coats of mail and challenged Devas for fighting. On seeing Asuras advanced for jattlc, Devas got ready with all equipments and fought them in return. The battle between Devas and Asuras continued for a hundred years. Asuras defeated Devas. The beaten and distressed Devas spoke thus among themselves.

अध्याय १८६

श्लोक 32

श्रीचामुण्डोवाच: प्रसन्ना ते महासत्त्व वरं वरय वाञ्छितम् ।ददामि ते द्विजश्रेष्ठ यत्ते मनसि रोचते

śrīcāmuṇḍovāca: prasannā te mahāsattva varaṃ varaya vāñchitam / dadāmi te dvijaśreṣṭha yatte manasi rocate

हिन्दी अर्थ

छउइौएऊउ उइउैे / ्॒ िपपफपहपफहफहैफअखआफउहफैफोैहएह/फझ/ झ/णख/ः चिन्तन, एवं प्रतिद्वन्दों का सवंथा अभाव रहेगा, तुम ब्राह्मण क्षत्रियादि चारों वर्णों की स्थापना करनेवाला होगा । भगवान् ब्रह्मा के इस वरदाबात्मक वचन को सुनकर राजा बलि को परम शान्ति प्राप्ति हुई

English

Devas said: "We do not know the (extent of the) power of San<ja and Amarka on Asuras. Hence, what is conducive to our welfare must be done by preparing for a Yajha. After knowing about and capturing those two, we will defeat Asuras".

अध्याय १८६

श्लोक 33

गरुड उवाच: अजरश्चामरश्चैव अधृष्यश्च सुरासुरैः ।तव प्रसादाच्चैवान्यैरजेयश्च भवाम्यहम्

garuḍa uvāca: ajaraścāmaraścaiva adhṛṣyaśca surāsuraiḥ / tava prasādāccaivānyairajeyaśca bhavāmyaham

हिन्दी अर्थ

वरदान के अनुसार दी्घंकाल के अनन्तर वह परम विद्वान राजा बलिः पुनः अपने स्थान को प्राप्त हुआ। बलि के उन पुत्रों के परम रमणीय देश उन्हीं के नामों के अनुसार बंग अंग, सुहाक, पुण्ड और कलिंग के नाम से विल्यात हैं। अब उनके वंछाजों का विवरण सुनिये । राजा के बलि के ये पुत्र मुनि के अंक्ष से बलि के क्षेत्रज पुत्र थे। महान तेजस्वी दीधंतमा ऋषि के संयोग से ये बलि की स्त्री सुदेष्णा में उत्पन्न हुए

English

In this manner, Sanda and Amarka thereafter forsook Asuras. Devas were victorious and Danavas suffered disastrous defeat.

अध्याय १८६

श्लोक 34

त्वया चात्र सदा देवि स्थातव्यं तीर्थसन्निधौ ।मार्कण्डेय उवाच: एवं भविष्यतीत्युक्त्वा देवी देवैरभिष्टुता

tvayā cātra sadā devi sthātavyaṃ tīrthasannidhau / mārkaṇḍeya uvāca: evaṃ bhaviṣyatītyuktvā devī devairabhiṣṭutā

हिन्दी अर्थ

ऋषियों ने पूछा--सूत जी ! महाराज बलि के वे पाँचों पुत्र किस प्रकार दीर्घतमा ऋषि के संयोग से उनके क्षेत्र (पत्नी) में उत्पन्न हुए, इसे हम लोग जानना चाहते हैं, बतला इये ।३५॥। खूत बोले-- ऋषिवन्द प्राची नकाल में एक अधिज नामक परम विद्वान ऋषि बिल्यात हो गये हैं, उन परम माहात्मा ऋषि की पत्नी का नाम ममता था । अशिज के छोटे भाई देवताओं के-पुरोहित परम तेजस्वी बृहस्पति थे, एक बार वे कामवश होकर ममता के पास गये । देवी ममता ने बृहस्पति के प्रति अपनी इच्छा प्रकट नहीं की । वे बोलीं, मैं इस समय तुम्हारे ज्येष्ठ भाई के संयोग से गर्भवती हूँ, बृहस्पति !

English

After defeating Asuras, Devas approached Sanda and Amarka. Asuras who had already been over¬ whelmed by the curse of Kavya had no support now. Hai assed by Devas, they entered Rasatala. Thus Danavas were crippled and rendered inactive by Sakra.

अध्याय १८६

श्लोक 35

जगामाकाशमाविश्य भूतसङ्घसमन्विता ।यदा लक्ष्म्या नृपश्रेष्ठ स्थापितं पुरमुत्तमम्

jagāmākāśamāviśya bhūtasaṅghasamanvitā / yadā lakṣmyā nṛpaśreṣṭha sthāpitaṃ puramuttamam

हिन्दी अर्थ

उय्ेष्ठस्पेत्यादिपादस्त्रुटितों ग. घन ड़. पुस्तकेषु ।

English

Lord Brahma pronounced that all those Asuras who did not follow the directions of Prahlada would be killed by human beings. Hence Narayana was born of Dharma in the Caksusa

अध्याय १८६

श्लोक 36

अनुमान्य तदा देवीं कृतं तस्यां समर्पितम् ।लक्ष्मीरुवाच: रक्षणाय मया देवि योगक्षेमार्थसिद्धये

anumānya tadā devīṃ kṛtaṃ tasyāṃ samarpitam / lakṣmīruvāca: rakṣaṇāya mayā devi yogakṣemārthasiddhaye

हिन्दी अर्थ

अय॑ हि मे महागर्भो रोचसे5ति बृहस्पते । अशिजं ब्रह्म चाभ्यस्य षडड् वेदसुद्गिरन् ७३६ असोघरेतास्त्यं चापि न मां भजितुमहेसि । अस्मिश्नेव गते काले यथा वा मन्यसे प्रभो

English

At the time of the manifestation of the other (i.e. Prthu) Brahma himself was the priest. In the fourth Yuga.when Asuras 2 were in distress, he was born within the ocean for the purpose of killing Hiranyakasipu 3.

अध्याय १८६

श्लोक 37

मातृवत्प्रतिपाल्यं ते सदा देवि पुरं मम ।गरुडो ऽपि ततः स्नात्वा सम्पूज्य कनकेश्वरीम्

mātṛvatpratipālyaṃ te sadā devi puraṃ mama / garuḍo 'pi tataḥ snātvā sampūjya kanakeśvarīm

हिन्दी अर्थ

एयमुक्तस्तया सम्यग्वृहत्तेजा बृहस्पति: । कामात्मानं महात्मा5पि नाउधत्मानं सो5डस्यधारयत्

English

The third incarnation, that of Vamana, took place in the seventh Tretayuga when all the three worlds had been overrun by Daityas and were ruled over by Bali. Withdrawing all the limbs within himself (Assum¬ ing the form of a Dwarf) the son of Aditi approached the son of Virocana, Bali, the king of Daityas, who was performing a Yajna. Brhaspati too accompanied him. Assuming the form of a Brahmana on an auspicious occasion, he requested Bali: "O king, you are the lord of the three worlds. Everything is in you. It behoves you to grant me (the space covered by) three paces".

अध्याय १८६

श्लोक 38

तीर्थं तत्रैव संस्थाप्य जगामाकाशमुत्तमम् ।तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत् पितृदेवताः

tīrthaṃ tatraiva saṃsthāpya jagāmākāśamuttamam / tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayet pitṛdevatāḥ

हिन्दी अर्थ

संबमुवेव धर्मात्मा तथा साध बृहस्पतिः । + (उत्सूजन्तं तदा रेतो गर्भस्थः सो5भ्यभाषत नोस्नातक स्थसे (? ) ह्ास्मिन्द्रयोनेहाध्ति संभव: । अमोधरेतास्त्व॑ चापि पुर्व चाहमिहा55गतः ॥४२े शशाप त॑ तदा क़द्ध एवमुक्तो बृहस्पतिः । अशिजं त॑ सुतं अआतुगगंर्भस्थं भगवानृषिः ४४

English

"I will give", promised the king Bali, the son of Viro¬ cana. On knowing that he was a Vamana (dwarf), he was delighted much.

अध्याय १८६

श्लोक 39

सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ।गन्धपुष्पादिभिर् यस्तु पूजयेत् कनकेश्वरम्

sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute / gandhapuṣpādibhir yastu pūjayet kanakeśvaram

हिन्दी अर्थ

ततो दीर्घतमा नाम शापाद्षिरजायत । अथाशिजो बृहत्कीतिबु हस्पतिरिवौजसा १४६ ऊरध्यरेतास्ततश्रापि न्यवसद्ञ्ञातुराश्मे । गोधर्म सोरभेयात्तु वुषभाच्छ तवान्प्रभो ४७ तस्थ आता पितृव्यस्तु चकार भवन तदा। तस्मिन्हि तत्र वसति यदृच्छाभ्यागतो वृषः ४८.

English

But, O excellent Brahmanas, that lord Vamana measured the entire Universe, the Earth, the Heaven and the Sky by means of three paces. That Bhutatman (the immanent soul of all living beings) of great fame excelled even the sun by means of his brilliance. He illuminated all the quarters and the intermediate directions with his refulgence.

अध्याय १८६

श्लोक 40

तस्य योगैश्वर्यसिद्धिर्योगपीठेषु जायते ।मृतो योगेश्वरं लोकं जयशब्दादिमङ्गलैः ।स गच्छेन्नात्र सन्देहो योगिनीगणसंयुतः

tasya yogaiśvaryasiddhiryogapīṭheṣu jāyate / mṛto yogeśvaraṃ lokaṃ jayaśabdādimaṅgalaiḥ / sa gacchennātra sandeho yoginīgaṇasaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

॒॒॒॒॒ ७ख"//फसट ्पहंपपह।थए।पहपप-एथपहफह8हैयआययणए यह हमारा महाभ् गर्भ अपने तेज से परम प्रकाशित हो रहा है, यह गर्भावस्‍था में ही अशिज के अंशभूत होने के कारण षडंग वेदों का उच्चारण करता है एवं ब्रह्म का अभ्यास करता है ।३६-३६। तुम भी अमोघवी ये वाले हो, इसलिए ऐसी स्थिति में मेरे साथ समागम नहीं कर सकते है सर्वसमर्थ ! इस काल के व्यतीत हो जाने के उपरान्त तुम्हारी ज॑सी इच्छा हो, करना । ममता के इस प्रकार कहने पर परम तेजस्वी बृहस्पति

English

'Vainya* i.e. King Prthu in Bel. P. v. 72. It-is a better reading as this and other sources give the credit of Yajna to Prthu in this Manvantara.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 186
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.