Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
189
अध्याय 189 / 232

Adhyaya 189

42 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ42 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १८९

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शालग्रामतीर्थमहात्म्यवर्णनं नामाष्टाशीत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय १८९ श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं परमशोभनम् ।उदीर्णो यत्र वाराहो ह्यभवद्धरणीधरः

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śālagrāmatīrthamahātmyavarṇanaṃ nāmāṣṭāśītyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 189 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchettu rājendra tīrthaṃ paramaśobhanam / udīrṇo yatra vārāho hyabhavaddharaṇīdharaḥ

हिन्दी अर्थ

एयमुक्तस्तु तेनपिस्तथाउस्त्वित्युक्तवान्हितम् । सुदेष्णां नाम भार्या स्वां राजाउस्सै प्राहिणोत्तदा

English

The lord takes incarnations in the different periods with a part of his powerful splendour in the three worlds for different purposes and ends in view. He is born in different wombs in accordance with the function he has to perform.

अध्याय १८९

श्लोक 2

धन्वदंष्ट्रां करालाग्रां बिभ्रच्च पृथिवीम् इमाम् ।स एव पञ्चमः प्रोक्तो वाराहो मुक्तिदायकः

dhanvadaṃṣṭrāṃ karālāgrāṃ bibhracca pṛthivīm imām / sa eva pañcamaḥ prokto vārāho muktidāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्धं बुद्ध च॒ त॑ं दृष्टूवा न सा देवी जगाम ह। स्वां च धात्रेयकों तस्मे भृषयित्वा व्यसजंयतू कक्षीवचक्षुषों तस्यां शुद्रयोन्‍्यास्पृषिवेंशी । जनयामास धर्मात्मा पुत्राबेतो महोजसौ ७० कक्षीवचक्षषों तो तु दृष्ट्वा राजा बलिस्तदा। प्राधीतौ विधिवत्सम्यगीश्वरों ब्रह्मतादिनो.

English

When the twentyfifth Kalpa has started and twenty- five years have elapsed, he will be killing all living being and men.

अध्याय १८९

श्लोक 3

युधिष्ठिर उवाच: कथमुदीर्णरूपो ऽभूद्वाराहो धरणीधरः ।वाराहत्वं गतः केन पञ्चमः केन संज्ञितः

yudhiṣṭhira uvāca: kathamudīrṇarūpo 'bhūdvārāho dharaṇīdharaḥ / vārāhatvaṃ gataḥ kena pañcamaḥ kena saṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

सिद्धों प्रत्यक्षधर्माणो बुद्धों श्रेष्ठममावषि । ममंताबिति होवाच वलिबवेरोचनस्त्युषिम्

English

By means of his ruthless activities he will make the Earth left with only the seeds. He would have (then) mas¬ sacred all Vrsalas and almost all impious persons.

अध्याय १८९

श्लोक 4

मार्कण्डेय उवाच: आदिकल्पे पुरा राजन्क्षीरोदे भगवान् हरिः ।शेते स भोगिशयने योगनिद्राविमोहितः

mārkaṇḍeya uvāca: ādikalpe purā rājankṣīrode bhagavān hariḥ / śete sa bhogiśayane yoganidrāvimohitaḥ

हिन्दी अर्थ

अस्घे वद्धं च मां मत्वा सुदेष्णा महिषी तव। प्राहिणोदबसानाय शुद्रां धात्रेयकीं मम धरम ानाा गान 4४३ --8-48-4-. + प्ान०॥न०ध ५००. रान्गाकागा। कमला क्‍नन बा भा ++आ+ + बनना +नन-' "निनाननानीनीनीन-नननान मान १ निननननननन-न «जनता ननननानान चना िननगभगभगण-गफ मन वजन अनननम “ नाना ना न काना ऑधनानननवन-नननी न न + 9 पक -नकण “तरनन-एअकनत। एन ४ अनाओनआ बता नतेननय हज - जन के अत न अत कक ह. जल न्जे नत न + अआऔऑि-े - “ -क+ः -+-++ . - --५-- जचननाफओनरानण अब्णण्ाने

English

Then Kalki will have achieved his object along with

अध्याय १८९

श्लोक 5

बभूव नृपतिश्रेष्ठ गत्वा वै देवसंनिधौ ।अवोचद्भारखिन्नाहं गमिष्यामि रसातलम्

babhūva nṛpatiśreṣṭha gatvā vai devasaṃnidhau / avocadbhārakhinnāhaṃ gamiṣyāmi rasātalam

हिन्दी अर्थ

किया । बलि के इस व्यवहार से दीर्घतमा परम सन्तुष्ट हुए और वरदान देकर उसे प्रसन्न करता चाहा । दानव- पति बलि ने पुत्र की कामना से दीघंतमा से वरदान याचना की

English

They will be resorting to rivers and mountains. Leaves, roots and fruits will constitute their diet. They will be wearing leaves and barks of trees or hides. There will be a highly indiscriminate fusion of castes. In the last junction of the Kali age they will be short-lived and highly distressed. Their means of sustenance will be destroyed. They will be overwhel¬ med with many adversities. They will undergo sufferings. The people will be completely extinct along with the Kali age. When the Kali age lapses and the Krta Yuga starts again, all objects will regain their original forms.naturally and not other¬ wise. Thus I have recounted the activities of Devas and Asuras. In the context of the narration of Yadu race the great fame of Visnu has been recounted. I shall now recount the race of Turvasu, Puru and Druhvu.

अध्याय १८९

श्लोक 6

दृष्ट्वा देवाः समुद्विग्ना गता यत्र जनार्दनः ।तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिः केशवं जगत्पतिम्

dṛṣṭvā devāḥ samudvignā gatā yatra janārdanaḥ / tuṣṭuvurvāgbhiriṣṭābhiḥ keśavaṃ jagatpatim

हिन्दी अर्थ

बलि ने कहा--मानियों के मान रक्षक! महाभाग्यशालिन् । मैं सन्‍्तान प्राप्ति कौ याचना आपसे कर रहा हूँ, आप धर्म, अथं, काम से समन्वित पुत्रों की उत्पत्ति मेरे लिये करें बलि के इस प्रकार कहने पर दीघंतमा ने कहा कि बहुत अच्छा, मुझे आपकी प्राथेता स्वीकार है। राजा बलि ने अपनी सुदेष्णा. नामक रानी को सन्‍्तान के लिये दीघंतमा के पास जाने के लिये कहा ।६५। दीघेतमा को अन्धा और वृद्ध देखकर देवी सुदेष्णा उनके पास स्वयं नहीं गयी और अपनी धाय को विविध वस्त्राभूषणादि से विभूषित कर भेज दिया उस शुद्रयोनि में जितेन्द्रिय

English

Vahni was the son of Turvasu. Gobhanu was the son of Vahni 3. The unconquered heroic Trisanu was Gobhanu's son.

अध्याय १८९

श्लोक 7

देवा ऊचुः ।नमो नमस्ते देवेश सुरार्तिहर सर्वग ।विश्वमूर्ते नमस्तुभ्यं त्राहि सर्वान्महद्भयात्

devā ūcuḥ / namo namaste deveśa surārtihara sarvaga / viśvamūrte namastubhyaṃ trāhi sarvānmahadbhayāt

हिन्दी अर्थ

वश्यामा दीघतमा ने कक्षीबान्ू और चाक्षुष नामक दो घर्मात्मा पुत्रों को उत्पन्न किया, जो महान् तेजस्वी थे ।६९-७०। उन कक्षीवान् और चाक्षुप नामक पुत्रों को, जो भली भाँति पढ़ लिखकर ब्रह्मवेत्ता योगपरायण, परमबुद्धिमान्, सिद्ध, धमंतत्त्वों के विचारक एवं श्रेष्ठ हो चुके थे, देखकर विरोचन पृत्र राजा बलि ने कहा कि ये दोनों हमारे पुत्र हैं क्‍या ? दीघेतमा ने कहा, नहीं, ये तुम्हारे नहीं, हमारे पुत्र हैं;

English

These verses (to the end of the chapter) describe a gloomy picture of the society at the end of Kali Yuga. All Puranas are unanimous in depicting the terrible state of the public as Kali advances.

अध्याय १८९

श्लोक 8

इत्युक्तो दैवतैर्देवो ह्युवाच किमुपस्थितम् ।कार्यं वदध्वं मे देवा यत्कृत्यं मा चिरं कृथाः

ityukto daivatairdevo hyuvāca kimupasthitam / kāryaṃ vadadhvaṃ me devā yatkṛtyaṃ mā ciraṃ kṛthāḥ

हिन्दी अर्थ

क्योंकि तुम्हारे छद्म से ये शुद्र योनि में उत्पन्न हुए हैं, ये असुरों में श्रेष्ठ होंगे (?) तुम्हारी रानी सुदेष्णा ने मुझे अन्धा और युद्ध मासकर अपमान करने के लिये मेरे पास अपनी एक शुद्रवर्ण घाय को भेज दिया था ।७१-७४। दीघंतमा की ऐसी बातें सुनकर राजा बलि ने उनकी पुन: पुतः प्राथंना की और किसी नवमवतितमोष्ष्याय: है२७

English

This chapter correspond to Bd. 3.74. Reference are to verse numbers.

अध्याय १८९

श्लोक 9

देवा ऊचुः ।धरा धरित्री भूतानां भारोद्विग्ना निमज्जति ।तामुद्धर हृषीकेश लोकान्संस्थापय स्थितौ

devā ūcuḥ / dharā dharitrī bhūtānāṃ bhārodvignā nimajjati / tāmuddhara hṛṣīkeśa lokānsaṃsthāpaya sthitau

हिन्दी अर्थ

क्‍ पुनश्चेनामलंकृत्य ऋषये प्रत्यपादयत् । तां सं दी्घंतमा देवीमब्नवीद्यदि मां शुसे . ७६ दध्ना लवणमिश्रेण स्व (सु) व्यक्त नग्नकं तथा लिहिष्यस्यजुपुप्सन्ती आपादतलसस्तफस्

English

Genealogy orTurvasu as recorded in AITH, shows Garbha as the predecessor of Gobhanu.

अध्याय १८९

श्लोक 10

एवमुक्तः सुरैः सर्वैः केशवः परमेश्वरः ।वाराहं रूपमास्थाय सर्वयज्ञमयं विभुः

evamuktaḥ suraiḥ sarvaiḥ keśavaḥ parameśvaraḥ / vārāhaṃ rūpamāsthāya sarvayajñamayaṃ vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्त्व॑ प्राप्स्यसे देवि पृत्रांश्व मनसेप्सितान् । तस्य सा तद्गचो देवो सर्व कृतवती तथा ७८ ततस्त॑ दीघंतमस सा देवी प्रत्युवाच ह्। नाहुेसि त्वं महाभाग पुत्र दातुं ममेदृशम्

English

Thus, due to the curse of Yayati in connection with the

अध्याय १८९

श्लोक 11

दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं समाकुञ्चितमूर्धजम् ।कृत्वा ऽनन्तं पादपीठं दंष्ट्राग्रेणोद्धरन्भुवम्

daṃṣṭrākarālaṃ piṅgākṣaṃ samākuñcitamūrdhajam / kṛtvā 'nantaṃ pādapīṭhaṃ daṃṣṭrāgreṇoddharanbhuvam

हिन्दी अर्थ

( ऋषिरझुवाच ) तवापराधो देव्येष नास्यथा भविता नु वे । देवोदानों च ते पुत्रमहं दास्यामि सुब्रते

English

The successor of Duskrta was the king named Sarutha. After Sarutha came Janapltfa and he had four sons.

अध्याय १८९

श्लोक 12

सपर्वतवनाम् उर्वीं समुद्रपरिमेखलाम् ।उद्धृत्य भगवान् विष्णुर् उदीर्णः समजायत

saparvatavanām urvīṃ samudraparimekhalām / uddhṛtya bhagavān viṣṇur udīrṇaḥ samajāyata

हिन्दी अर्थ

प्रकार उन्हें प्रसक्ष किया । ऐश्वयंशाली राजा बलि मे अपनी पत्नी सुदेष्णा को भी बड़ी भर्त्सना की। और पुनः अलंकारादि से विभूषित कर ऋषि के पास भेजा । दीघंतमा ने सुदेष्णा से कहा, मजूले यदि नमक मिश्रित दही मेरे नग्न और खुले हुए समस्त शरीर में लगाकर पैर से लेकर मस्तक तक बिना किसी घ॒णा या जुगृप्सा के अपनी जीम से चाटोगी तब अपनी इच्छा के अनुसार पुत्रों को प्राप्त करोगी । देवी सुदेष्णा ने दीधंतमा के इस आदेक्ष का यद्यपि सर्वाशतः पालन किया ॥७५-७८। पर उनके शरीर के मलमाग को चाटते उसे बड़ी घुणा हुई जिससे छोड़ दिया । ऐसा देखकर ऋषि दीघंतमा ने सुदेष्णा से पुनः कहा, शुभे ! अपने ज्येष्;य कुमार को बिना अपान (मलमार्ग) के उत्पन्न करोगी दोध॑ंतमा को ऐसी बातें सुनकर देवी ने पुन्रः प्राथंना की, महाभाग ! ऐसे पुत्र देने कि कपा आप ने

English

They were Pantfya, Kerala, Cola and Kulya with their kingdoms named after them, viz. Pandya, Kerala, Cola and Kulya.

अध्याय १८९

श्लोक 13

दर्शयन्पञ्चधात्मानमुत्तरे नर्मदातटे ।तथाद्यं कोरलायां तु द्वितीयं योधनीपुरे

darśayanpañcadhātmānamuttare narmadātaṭe / tathādyaṃ koralāyāṃ tu dvitīyaṃ yodhanīpure

हिन्दी अर्थ

ऋषि ने कहाः--देवि ! यह तो तुम्हारा ही अपराध है, अब यह अस्यथा नहीं हो सकता सद्वद्धपदायणे ! देबि ऐसा ही है तो तुम्हारा पौत्र इस प्रकार का होगा । उसका अपानभागं के विना भी सब कार्य होता रहेगा । ऐसा कहने के उपरान्त ऋषिवर दीर्घतमा ने देवी सुदेष्णा की कुक्षि का स्पष्शी करते हुए पुनः कहा, देवि ! सुन्दर हँसनेवालो ! तू ने मेरे समस्त अंगों से दधि का जो प्राशन

English

Druhyu had two heroic sons well known as Babhru and Setu. Aruddha was the son of Setu and Ripu was the son of Babhru.

अध्याय १८९

श्लोक 14

जयक्षेत्राभिधाने तु जयेति परिकीर्तितम् ।असुरान् मोहयल्लिङ्गस्तृतीयः परिकीर्तितः

jayakṣetrābhidhāne tu jayeti parikīrtitam / asurān mohayalliṅgastṛtīyaḥ parikīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

क्र लिया है, उसके फलस्वरूप तुम्हारा गर्भ पूणिमा तिथि के समुद्र की भाँति पूण्णता को प्राप्त हो जया एतच्चिद्वान्तमंतग्रल्थों पुस्तके मास्ति ।

English

This strong (king) Ripu was killed in war with very great difficulty by Yauvanasva. Their great war lasted conti¬ nuously for fourteen months.

अध्याय १८९

श्लोक 15

पावनाय जगद्धेतोः स्थितो यस्माच्छशिप्रभः ।अतस्तु नृपशार्दूल श्वेत इत्याभिधीयते

pāvanāya jagaddhetoḥ sthito yasmācchaśiprabhaḥ / atastu nṛpaśārdūla śveta ityābhidhīyate

हिन्दी अर्थ

भविष्यन्ति कुमारास्ते पञ्च देवसुतोपमाः । तेजस्विनः पराक्वान्ता यज्वानो धार्मिकासत्तथा ॥ढड़ ततो5डूस्तु सुवेष्णाया ज्येष्ठपुत्रों व्यजायत । वज्भस्तस्मात्कलिड्रस्तु पुण्डी ब्रह्मस्तथेव च

English

Aruddha's successor was the king named Gandhara after whom the great lan d of Gandhara took its name. 2

अध्याय १८९

श्लोक 16

उद्धृत्य जगतां देवीमुदीर्णो भृगुकच्छके ।ततः पञ्चम उदीर्णो वराह इति संज्ञितः

uddhṛtya jagatāṃ devīmudīrṇo bhṛgukacchake / tataḥ pañcama udīrṇo varāha iti saṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रजास्त्वपहतास्तस्य ब्रह्मणा कारण प्रति । अपत्यमस्य दारेषु स्वेषु मा भुन्महात्मनः ८७ ततो मनुष्ययोन्यां वे जनयामास स प्रजा: । सुरभिदीर्घतमसमथ प्रोतो बचो5ब्रवीत् विचार्य यस्माद्गोधर्म त्वमेवं कृतवानसि तेन न्‍्यायेन सुसुचे अहं प्रीतो5स्ति तेन ते

English

The horses bred in Gandhara land are the most excel¬ lent horses. Gandhara's son was Dharma and Ghrta (Dhrta) was his son.

अध्याय १८९

श्लोक 17

इति पञ्चवराहास्ते कथितः पाण्डुनन्दन ।युगपद्दर्शनं चैषां ब्रह्महत्यां व्यपोहति

iti pañcavarāhāste kathitaḥ pāṇḍunandana / yugapaddarśanaṃ caiṣāṃ brahmahatyāṃ vyapohati

हिन्दी अर्थ

तस्मात्तव तमो दोर्ष निस्तुदाम्यल्व पश्य वे । बाहुस्पत्यं च॒ यत्तेध्स्यत्पापं संतिष्ठते तनो

English

Durdama was born to Ghrta (Dhrta) and his son was Pracetas. A hundred sons were born to Pracetas. All of them were kings.

अध्याय १८९

श्लोक 18

ज्येष्ठे मासि सिते पक्ष एकादश्यां विशेषतः ।गत्वा ह्यादिवराहं तु सम्प्राप्ते दशमीदिने

jyeṣṭhe māsi site pakṣa ekādaśyāṃ viśeṣataḥ / gatvā hyādivarāhaṃ tu samprāpte daśamīdine

हिन्दी अर्थ

है ।८१-८३। तुम्दारे गर्भ से देवताओं के समान परम सुन्दर एवं प्रभावशाली पाँच पुत्र उत्पन्न होंगे, वे परम धामिक, यश्षपरायण, परमपराक्रमक्षाली एवं तेजस्वी होंगे । ऋषिवर दी्तमा के इस वरदान के अनुसा € देवी सुदेष्णा से राजा बलि का ज्येष्ठ पृत्र अज्ञ उत्पन्न हुबा उसके बाद बज, फिर कलिड्भ, फिर पुष्ड् तथा सबसे बाद में ब्रह्म नामक पुत्र उत्पन्न हुआ! वंक्ष की वृद्धि करनेवाले ये पुत्रणण राजा बलि के क्षोत्रज पुत्र थे। प्राचीन काल में ऋषिवर दीर्घतमा ने इन्हों पाचों पुत्रों को राजा बलि को प्रदान किया था ।५४-८६। भगवान् ब्रहा ने किसी कारणवश इस महात्मा को (तुम्हें अपनी स्त्रियों में सन्‍्तर्ति न होगी-- ऐसा अभिशाप दिया था। इसी से उन्हें अपनी पत्नी में कोई सस्तति न हुई, इसी कारण वश उन्होंने मनुष्य योनि में सस्ततियाँ उत्पन्न कों। ऋषि के इस गोक्म से परम श्रसन्न होंकद वृष ने यह

English

All of them were the rulers of the Mleccha territory in the northern direction (region). Anu had three noble-souled sons. All of them were highly righteous.

अध्याय १८९

श्लोक 19

हविष्यमन्नं भुञ्जीयाल् लघुसायं गते रवौ ।रात्रौ जागरणं कुर्याद् वाराहे ह्यादिसंज्ञके

haviṣyamannaṃ bhuñjīyāl laghusāyaṃ gate ravau / rātrau jāgaraṇaṃ kuryād vārāhe hyādisaṃjñake

हिन्दी अर्थ

बचन कहा 'तुमने घोधरं की मर्यादा पर भलोभांति विचार कर पालन किया है, दे मुने ! तुम्हारे इस आचरण से मैं परम प्रसन्न हूं, देखो, आज महान् अंधकार से मैं तुम्हारी मुक्ति कर रहा हूँ, तुम्हारे शरीर में बृहस्पति के श्ञाप के कारण जो पाप चिरकाल से निबद्ध था, उसे भी तुमसे अलग कर रहा हैं ।7७-€०। अपने नथुनों से सूंघकर तुम्हारे शरीर से वृद्धता एवं मृत्यु के श्ञाप को भी मैं दूर कर रहा हें ।!

English

They were Sabhanara, Paksa and Parapaksa. The son of Sabhanara was the scholarly king Kalanala.

अध्याय १८९

श्लोक 20

ततः प्रभाते ह्युषसि संस्नात्वा नर्मदाजले ।संतर्प्य पितृदेवांश्च तिलैर्यवविमिश्रितैः

tataḥ prabhāte hyuṣasi saṃsnātvā narmadājale / saṃtarpya pitṛdevāṃśca tilairyavavimiśritaiḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहने के उपराम्त वृषभ के सुंघते ही दीर्षतमा का चिरकालीन अंधकार दूर हो गया, ओर वे देखने लगे आशीर्वाद के फलस्वरूप वे दीर्घायुसम्पन्न युवा ओर नेत्रवानू हो गये इस प्रकार गो के आशीर्वाद से ऋषि दीधंतमा गौतम--इस नये नाम से प्रख्यात हुये । तदनन्तर शुद्रा के गर्भ से समुत्पप्न कक्षीवाद् ने पिता के साथ परव्वतोय भ्रदेश को प्रस्थान किया ओयण पिता के कल्याणाय ऐसी तैतः कालेन महृता तपसा भावितः स॒ वे । विधूय सानुजों दोषास्व्राह्मण्यं प्राप्तवास्प्रभु:

English

Kalanala's son was the pious-souled Spijaya who was righteous. The heroic king Puranjaya was the son of Srnjaya.

अध्याय १८९

श्लोक 21

धेनुं दद्याद्द्विजे योग्ये सर्वाभरणभूषिताम् ।निर्ममो निरहङ्कारो दानं दद्याद् द्विजातये

dhenuṃ dadyāddvije yogye sarvābharaṇabhūṣitām / nirmamo nirahaṅkāro dānaṃ dadyād dvijātaye

हिन्दी अर्थ

ततो5ब्रबीत्पिता चेन॑ पुत्रवानस्म्यहूं प्रभो। सत्पुत्रेण त्वया तात क्तार्थोस्मि यशस्विना

English

Janamejaya of great strength and vitality was the son of the saintly king Puranjaya.

अध्याय १८९

श्लोक 22

गत्वा सम्पूजयेद् देवं वाराहं ह्यादिसंज्ञितम् ।अनेन विधिना पूज्य पश्चाद्गच्छेज्जयं त्वरन्

gatvā sampūjayed devaṃ vārāhaṃ hyādisaṃjñitam / anena vidhinā pūjya paścādgacchejjayaṃ tvaran

हिन्दी अर्थ

कृताय: सोषपि योगात्मा योगमाश्रित्य च प्रभुः अदृश्यः सर्वभुतानां कालाकाइक्षी चरत्युत तत्राड़स्य तु राजवें राजा६इसोहधिवाहनः । सापराधसुदेष्णाया अनपानो5भवश्लूपः

English

This king was equal to Indra. His fame was established (even) in heaven. Mahamanas was the son of MahaSala. He was very pious.

अध्याय १८९

श्लोक 23

त्वरितं तु जयं गत्वा पूर्वकं विधिमाचरेत् ।अश्वं दद्याद् द्विजाग्र्याय जयपूर्वाभिनिर्गतम्

tvaritaṃ tu jayaṃ gatvā pūrvakaṃ vidhimācaret / aśvaṃ dadyād dvijāgryāya jayapūrvābhinirgatam

हिन्दी अर्थ

अनपानस्य पुत्रस्तु राजा विविरथः स्मृतः । पुश्रो विविरथस्या5असोदिद्वान्धर्म रथों नृपः

English

He was the lord of the seven continents. He was an emperor of great fame. Mahamanas procreated two famous sons.

अध्याय १८९

श्लोक 24

लिङ्गे चैव तिला देयाः श्वेते हिरण्यमेव च ।उदीर्णे च भुवं दद्यात् पूर्वकं विधिम् आचरेत्

liṅge caiva tilā deyāḥ śvete hiraṇyameva ca / udīrṇe ca bhuvaṃ dadyāt pūrvakaṃ vidhim ācaret

हिन्दी अर्थ

»स वे धर्मरथः भ्रीमान्येन विष्णुवदे गिरो सोमः शक्रेण सह वे यज्ञे पीतो महात्मना विपुल तपस्या की, जेसी तपस्या करने के लिये पिता ने उपदेश किया था। अपनी परम कठोर तपस्या के बल पर परम ऐद्वर्यशालो कक्षीवान् ने बहुत दिनों के उपरान्त सिद्धि प्राप्त की, ओर अपने तथा अपने अनुज चक्षुष के भी पापों को नष्टकर ब्राह्मणस्व को प्राप्त किया ।६१-६४। कक्षीबान् के इस कर्म से पिश्ा को परम प्रसन्नता हुई और वे बोले, सर्वंसमर्थ पुत्र ! तुम जैसे योग्य पूत्र से मैं पुत्रवान् हूँ, परम

English

They were Usinara the knower of Dharma and Titiksu the righteous. Uslnara had five wives. They were born of the races of saintly kings.

अध्याय १८९

श्लोक 25

अनस्तमित आदित्ये वराहान्पञ्च पश्यतः ।यत्फलं लभते पार्थ तदिहैकमनाः शृणु

anastamita āditye varāhānpañca paśyataḥ / yatphalaṃ labhate pārtha tadihaikamanāḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

यशस्वी सत्पुत्न को प्राप्त कर मैं कता्थ हो गया।' ऐसा कहने के उपरान्त महात्मा गोतम ने योग की साधना की और ब्रह्म के पद को प्राप्त किया । इधर कक्षीवान् ने ब्राह्मणत्व की प्राप्ति कर सहल्न पुत्रों की सृष्टि की । कक्षीवान् के वे पुत्र काले अंगोंवाले गौतम मोत्रीय कहे जाते हैं ।६५-६९ 2ै। बिरोचन के पुत्र बलि की एवं दीभंतमा की सन्‍्ततियों का परस्पर समागम जिस प्रकार हुआ, उसे मैं आप लोगों को बतला

English

They were Mrga (Nrga in Bd. P.), Krmi, Nava, Darva and Drsadvatl the fifth. Usinara had five sons from them. They made his race flourish. They were virtuous and grew old with the performance of great penance.

अध्याय १८९

श्लोक 26

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः ।एभिस्तु सह संयोगो विश्वस्तानां च वञ्चनम्

brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvaṅganāgamaḥ / ebhistu saha saṃyogo viśvastānāṃ ca vañcanam

हिन्दी अर्थ

चुका । महाराज बलि अपने उन पांचों पुत्रों का राज्याभिषेक करने के उपराष्त इतार्थ हो गया। योगात्मा परमऐश्वयंशाल' वह राजा बलि योग का आश्रय लेकर सभी जीवों से अदृश्य होकर काल की प्रतीक्षा करता हुआ तपस्या में अपना काल यापन करने लगा। बलि के उन पाँचों पुत्रों में राजबि अद्भद का पुत्र दधिवाहन हुआ । देवी सुदेष्णा के अपराध के कारण दीर्भतमा के शापानुसार उसे मलमार्ग नहीं था। उस राजा दधिवाहन का दूसरा नाम असपान भी था, अनपान का पुत्र राजा दिविरथ कहा जाता है । दिविरथ का पुत्र परम विद्वानू राजा धर्मरव हुआ ।६७-१०१। इसी परम धामिक महाबलशाली श्रीसम्पन्न राजा धर्मरथ ने विष्णुपद नामक पर्वत पर इन्द्र के साथ एक यज्ञ में सोम रसका पान किया था। राजा

English

Mrga (Nrga in Bd. P.) was the son of Mrga (Nrga), Nava was the son of Nava. Krmi was the son of KrmI and Suvrata, the virtuous, was the son of Darva.

अध्याय १८९

श्लोक 27

स्वसृदुहितृभगिनीकुलदारोपबृंहणम् ।आ जन्ममरणाद्यावत्पापं भरतसत्तम

svasṛduhitṛbhaginīkuladāropabṛṃhaṇam / ā janmamaraṇādyāvatpāpaṃ bharatasattama

हिन्दी अर्थ

५८ इत आरम्य अन्त्यश्च भविता नूप इत्यन्तग्रस्यों न विद्यते ग. पुस्तके । (इदमर्घ न विद्यते

English

O Brahmanas, the son of Drsadvatl was (popular¬ ly called) Auslnara Sivi. The city ofSiviwas famous as Siva- pura * 1 (II) (III) (IV) and that of Mrga was the Yaudheya city. Navarastram belonged to Nava and the city Krmila to Krmi. That of Suvrata was Vrsta (Ambastha). Now listen and understand Sivi's sons.

अध्याय १८९

श्लोक 28

तीर्थपञ्चकपूतस्य वैष्णवस्य विशेषतः ।युगपच्चविनश्येत तूलराशिरिवानलात्

tīrthapañcakapūtasya vaiṣṇavasya viśeṣataḥ / yugapaccavinaśyeta tūlarāśirivānalāt

हिन्दी अर्थ

रे ई ० वायुपुराण॑म् सुनुर्धभ रथस्यापि राजा चित्ररथो5भवत् । अथ चित्ररथस्थापि राजा दशरथो5भवत् ॥

English

The four sons of Sivi called Sivis were very popular among the people. They were Vrsadarbha, Suvlra, Kekaya and Madraka.

अध्याय १८९

श्लोक 29

नारायणानुस्मरणाज्जपध्यानाद् विशेषतः ।विप्रणश्यन्ति पापानि गिरिकूटसमान्यपि

nārāyaṇānusmaraṇājjapadhyānād viśeṣataḥ / vipraṇaśyanti pāpāni girikūṭasamānyapi

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण: क्षत्रियेवेंश्येः सर्वे स्वेधमंनुष्ठिते । सर्वे धर्म वे तपसा सर्वे विष्णुपरायणा:(? ) ७

English

Their territories were very flourishing. They were Vrsadarbhas, Sucldarbhas, Kekayas and Madrakas. Now listen to the progeny of Titiksu.

अध्याय १८९

श्लोक 30

दृष्ट्वा पञ्च वराहान्वै पौरुषे महति स्थितः ।आप्लवन्नर्मदातोये श्राद्धं कृत्वा यथाविधि

dṛṣṭvā pañca varāhānvai pauruṣe mahati sthitaḥ / āplavannarmadātoye śrāddhaṃ kṛtvā yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

जज्ञे वे तण्डिकरतस्य वारणं शुक्रवारणम् ॥। आनयामास स महों मन्‍्त्रेर्वाहनमुत्तमम् हय॑ड्भूगस्प तु राजा दायादो भव्ररथः फिल । अथ भद्वरथस्या5सो दुबूह॒त्कर्मा प्रजेश्चरः

English

These places are located as follows:

अध्याय १८९

श्लोक 31

उदयास्तमनाद् अर्वाग् यः पश्येल् लोटणेश्वरम् ।कलेवरविमुक्तः स इत्येवं शङ्करो ऽब्रवीत्

udayāstamanād arvāg yaḥ paśyel loṭaṇeśvaram / kalevaravimuktaḥ sa ityevaṃ śaṅkaro 'bravīt

हिन्दी अर्थ

धमंरथ का पुत्र राजा चित्ररथ हुआ। उस चित्ररथ के पुत्र राजा ददढ्वरथ हुए । यही राजा दशरथ लोमपाद के नाम से विरुयात थे, जिनकी पुत्री शान्ता थीं) ।१०२०१०३। राजा दशरथ का पुत्र महान् यरास्वी कुलोद्धारक परम वोर राजा चतुरज्ध था, बह मद्दात्मा ऋष्यऋजु के अनुग्रह से उत्पन्न हुआ था। चतुरज्ञ का पुत्र राजा पृथुलाइव सुना जाता है। पृथुलाश्व का चम्प नामक पुत्र हुआ ।उस राजा चम्प की परम रमणीय

English

The mighty-armed son of Titiksu named Us'adratha was the well-known king in the eastern quarter. His son was Hema.

अध्याय १८९

श्लोक 32

मुक्तिं प्रयाति सहसा दुष्प्रापां परमेश्वरीम् ।पौरुषे क्रियमाणे ऽपि न सिद्धिर्जायते यदि

muktiṃ prayāti sahasā duṣprāpāṃ parameśvarīm / pauruṣe kriyamāṇe 'pi na siddhirjāyate yadi

हिन्दी अर्थ

मालिनी नामक नगरी थी। उसका दूसरा नाम चम्पावती भी था, उस मनोहर चम्पावती नगरी में चारों वर्णों के लोग निवास करते थे । उस चम्पावती नगरी में राजा चम्प ने साठ सहस्न वर्षों तक निवास किया था। ब्राह्मण, क्षत्रिय वैद्य सभी जातियों के लोग अपने अपने धर्म पर रहते थे, सभी परम धामिक विचारोंवाले एवं भगवान् विष्णु के परम भक्त थे । पूर्णभद्व की अनुकम्पा से उस राजा चम्प का पुत्र हयंज्ध हुआ । १०४-१०७। उस राजा हय॑ड्भु के पास तणिक नामक एक महान् बलशाली हाथी था जो पूर्व जस्म में इन्द्र का ऐरवल था, राजा अपने मन्त्र बल से उस वाहन रत्न को पृथ्वी पर बुलाया था। राजा हयज्ू का उत्तरा- घिकारी राजा भद्व रथ हुआ, ऐसी प्रसिद्धि है कि राजा भद्गरथ का पुत्र राजा बृह॒त्कर्मा हुआ ।श०८-१०६।

English

Sutapa was born to Hema and Bali was the son of Sutapas* (Bd. P.). The noble-minded Bali who was a great Yogin was bound (by Vamana). He took birth in the human womb, being desirous of children, as the family was ncarin extinction due to absence of issues. He begot sons who established the discriplines of four castes on this earth. He procreated the sons Ahga, Vanga, Sulha, Pundra and ICalinga. These are called Baleya Ksatras (the Ksatriyas born of Bali). That lord had Brahmana sons also called Baleya Brah- manas. They established the line (of Bali). Many boons were granted to the intelligent Bali by the delighted Brahma. The boons granted were Mahayogitva (the state of being a great Yogin), longevity of life lasting for a Kalpa, invincibility in war, great inclination towards righteousness and piety, the vision of the three worlds, importance among his descendants unrivalled state in strength as the ability to see the true prin¬ ciples of Dharma. "You will establish the (discipline of) four castes"—on being thus told by the lord, king Bali attained great peace (of mind).

अध्याय १८९

श्लोक 33

ब्रुवन्ति स्वर्गगमनम् अपि पापान्वितस्य च ।यत्र तत्र गतस्यैव भवेत् पञ्चवराहकी

bruvanti svargagamanam api pāpānvitasya ca / yatra tatra gatasyaiva bhavet pañcavarāhakī

हिन्दी अर्थ

घनुदिचिह्लान्तर्गतग्रन्थः ख. घ. डः. पुस्तकेष्वेव । +- एतच्छुलोकद््यं घ. ड़. पुस्तकर्योने ...

English

After a long period the scholarly Bali went back to his own abode. The territories of the sons were Angas, Vangas, Sulhakas (Suhma), Pundras and Kalirigas. They were very flourishing territories.

अध्याय १८९

श्लोक 34

ज्येष्ठस्यैकादशीतिथौ ध्रुवं तत्र वसेन्नरः ।आदिं जयं तथा श्वेतं लिङ्गमुदीर्णमेव च

jyeṣṭhasyaikādaśītithau dhruvaṃ tatra vasennaraḥ / ādiṃ jayaṃ tathā śvetaṃ liṅgamudīrṇameva ca

हिन्दी अर्थ

१. भवभुति ने उत्तररामचरित्र में रामचन्द्र के पिता महाराज दशरथ की पुत्री को शान्ता माना है, और ऋष्यश्व॒ ज्र को देने की बात भी लिखी है, अन्य स्थानों पर उक्त महाराज दशरथ के रामचद्धादि चार पुत्रों हो के होने की कथा आती है, शान्ता कौ नहीं । इससे मालूम होता हैं कि शान्‍्ता को उक्त महाराज दशरथ कौ पुत्रों भवभूवि ने भ्रास्तिवश माना है ? वह इसी दह्व रथ की पुत्री थी। दायादस्तस्य चाड्रेम्यो यस्मात्कर्णोइभवन्नृप: । कर्णस्य सुरसेनस्तु द्विजस्तस्था5त्मजः स्मृतः

English

O holy lord, how were these five Ksetraja sons of

अध्याय १८९

श्लोक 35

आश्रित्य तस्या द्रष्टव्या वराहास्तु यतस्ततः ।ज्येष्ठस्यैकादशीतिथौ विष्णुना प्रभुविष्णुना

āśritya tasyā draṣṭavyā varāhāstu yatastataḥ / jyeṣṭhasyaikādaśītithau viṣṇunā prabhuviṣṇunā

हिन्दी अर्थ

सुतात्मजः कर्थ कर्ण: कर्थ चाज़्स्य बंशजः । एतविच्छाम वे श्रोतुमत्यर्थ कुशलो ह्यसि ३११३

English

Formerly there was an intelligent and renowned sage named Asija. The wife of this noble-souled sa-e was named Mamata.

अध्याय १८९

श्लोक 36

वाराहं रूपमास्थाय उद्धृता धरणी विभो ।पुण्यात्पुण्यतमा तेन ह्यशेषाघौघनाशिनी

vārāhaṃ rūpamāsthāya uddhṛtā dharaṇī vibho / puṇyātpuṇyatamā tena hyaśeṣāghaughanāśinī

हिन्दी अर्थ

बृह:द्भानो: सुतो जज्ने नाम्ना राजा बृहन्मनाः । तस्य पत्नीह॒यं चाउपसीच्चेद्वस्योभे च ते सुते यशोदेवी च सत्या च ताम्यां वंशस्तु भिद्यते । जयब्रथस्तु राजेस्रों यशोदेव्यां व्यजायत.

English

Not desirous of having sexual intercourse with him, Mamata spoke thus to Brhaspati: "I am pregnant due to my contact with your elder brother. This is the eighth (month). O Brhaspati, this great child in the womb cries much. The son of Asija that he is, he has learned the Vedas with their six ancillaries and he repeats the Vedic Mantras.

अध्याय १८९

श्लोक 37

दृष्ट्वा पञ्चवराहान्वै क्रोडमुदीर्णरूपिणम् ।पूजयित्वा विधानेन पश्चाज्जागरणं चरेत्

dṛṣṭvā pañcavarāhānvai kroḍamudīrṇarūpiṇam / pūjayitvā vidhānena paścājjāgaraṇaṃ caret

हिन्दी अर्थ

धतत्रतस्य पुत्रस्तु सत्यकर्मा महायशाः । सत्यकर्म॑सुतश्रापि सुतस्त्वधिरथस्तु वे

English

Though emphatically told thus by her, the noble- soulcd Brhaspati of excessive refulgence did not restrain him- self, as he was overwhelmed by passion. The virtuous-souled Brhaspati did have his sexual intercourse with her. Even as he was discharging the semen virile; the child in the womb spoke thus:

अध्याय १८९

श्लोक 38

सपञ्चवर्तिकान् दीपान् घृतेनोज्ज्वाल्य भक्तितः ।पुराणश्रवणैर् नृत्यैर् गीतवाद्यैः सुमङ्गलैः

sapañcavartikān dīpān ghṛtenojjvālya bhaktitaḥ / purāṇaśravaṇair nṛtyair gītavādyaiḥ sumaṅgalaiḥ

हिन्दी अर्थ

स कर्ण परिजाग्राह तेन कर्णस्तु सुतजः । एतद्ः कथितं सर्व कर्णे यद्दे प्रचोदितम् ११८ बृहत्कर्मा का पुत्र राजा बृहद्रथ हुआ, उससे बृहन्मना नामक पुत्र की उत्पत्ति हुई । राजेन्द्र बृहन्मना ने जयद्रथ नामक पुत्र को उत्पन्न किया, जिससे राजा दृढ़रथ को उत्पत्ति हुई। उस राजा वृढ़रथ का पुत्र विद्वविजयी राजा जनमेजय हुआ। उसके बज्ञों से राजा कर्ण हुआ है। जो उसका उत्तराधिकारी था । कर्ण का पुत्र सुरसेन हुआ, और उसका द्विज (घ्वज) नाम से कहा जाता है।

English

"No Snatakn (a Brahmana who just had his sacred ablution after completing his Vedic study) shall deposit his (semen virile) here. There is no space here for two. You too are one with never-failing semen virile. I have come here first."

अध्याय १८९

श्लोक 39

वेदजाप्यैः पवित्रैश्च क्षपयित्वा च शर्वरीम् ।यत्पुण्यं लभते मर्त्यो ह्याजमीढ शृणुष्व तत्

vedajāpyaiḥ pavitraiśca kṣapayitvā ca śarvarīm / yatpuṇyaṃ labhate martyo hyājamīḍha śṛṇuṣva tat

हिन्दी अर्थ

ऋषियों ने कहा-सूत जी ! वे राजा कर्ण किस प्रकार सूत के पुत्र हुए ? और किस प्रकार वे ही राजा अंग के वंद्ज हुए ? आप इन प्राचीन कथाओं के परम कुशल ज्ञाता हैं : अतः इसे हम लोग सुनना चाहते हैं ।११२

English

Brhaspati, the sage of divine attributes, became in¬ furiated on being told thus. He cursed the son of Asija, his brother, who was yet in the womb: "You have spoken thus to me on an occasion coveted by all living beings. Since you have spoken thus out of delusion, you will enter a long period of darkness".

अध्याय १८९

श्लोक 40

रेवाजलं पुण्यतमं पृथिव्यां तथा च देवो जगतां पतिर्हरिः ।एकादशी पापहरा नरेन्द्र बह्वायासैर् लभ्यते मानवानाम्

revājalaṃ puṇyatamaṃ pṛthivyāṃ tathā ca devo jagatāṃ patirhariḥ / ekādaśī pāpaharā narendra bahvāyāsair labhyate mānavānām

हिन्दी अर्थ

सूत बोले--बृहद्भानु का पुत्र राजा बृहन्मना था। उस राजा वबृहन्मना की दो पत्नियाँ थों, जो दोनों चेदिनरेश की पुत्रियाँ थीं। उनके नाम थे, यशोदेवी और सत्या। इन्हीं दोनों पत्नियों से राजा का वंश अलग अलग हो गया, राजाधिराज जयद्रथ यशोदेवी में उत्पन्न हुआ । दूसरी देवी सत्या से ब्राह्मणों एवं क्षत्रियों का उद्धारक परम प्रख्यात राजा विजय हुआ । उस विजय का पुत्र धृति हुआ, जिसका पुत्र श्रतवृत नाम से प्रसिद्धि हुआ। घृततब्रत का पुत्र महान् यशस्वी राजा सत्यकर्मा हुआ, उसी सत्यकर्मा का पुत्र सृत अधिरथ हुआ, उसी ने कर्ण का पालन पोषण किया था, इसी से कर्ण को सूत-पुत्र मानते हैं, कर्ण के विषय में जो कुछ कहा जाता है वह सब मैं आप को बतला चुका। इस प्रकार अज्भ के वंश में उत्पन्न होनेवाले राजाओं का वर्णन मैंने विस्तार पूर्वक क्रमश: कर दिया, अब इसके उपरान्त पुरु को

English

Due to that curse, the sage thereafter came to be called Dlrghatamas.

अध्याय १८९

श्लोक 41

एकैकशो ब्रह्महत्यादिकानि शक्तानि हन्तुं पापसङ्घानि राजन् ।नैते सर्वे युगपद्वै समेता हन्तुं शक्ताः किं न तद्ब्रूहि राजन्

ekaikaśo brahmahatyādikāni śaktāni hantuṃ pāpasaṅghāni rājan / naite sarve yugapadvai sametā hantuṃ śaktāḥ kiṃ na tadbrūhi rājan

हिन्दी अर्थ

प्रजाओं का वर्णन सुनिये

English

Asija's brother, his uncle, had built a house for him. While he was staying there, a bull came there casually. Surrounded by cows he grazed the Darbha grass that had been brought for the DarSa 1 rituals. DIrghatamas caught hold of the quivering bull by its horns.

अध्याय १८९

श्लोक 42

यथेदमुक्तं तव धर्मसूनो श्रुतं च यच्छङ्कराच्चन्द्रमौलेः ।श्रुत्वेदम् इच्छन्मुच्यते सर्वपापैः पठन्पदं याति हि वृत्रशत्रोः

yathedamuktaṃ tava dharmasūno śrutaṃ ca yacchaṅkarāccandramauleḥ / śrutvedam icchanmucyate sarvapāpaiḥ paṭhanpadaṃ yāti hi vṛtraśatroḥ

हिन्दी अर्थ

है३२ वायुपुराणम् एते5ड्भवंशजाः सर्वे राजानः कीतिता मया। बिस्तरेणाइश्नृपुर्ब्या च पुरोस्तु शुणुत प्रजा:

English

Caught by him, the bull could not move even a step. Then the bull spoke to him: "O foremost one among the strong persons, leave me off.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 189
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.