Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
197
अध्याय 197 / 232

Adhyaya 197

11 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ11 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १९७

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे हंसतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षण्णवत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय १९७ श्रीमार्कण्डेय उवाच: तस्यैवानन्तरं गच्छेत् सूर्यतीर्थम् अनुत्तमम् ।मूलस्थानमिति ख्यातं पद्मजस्थापितं शुभम्

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe haṃsatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma ṣaṇṇavatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 197 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tasyaivānantaraṃ gacchet sūryatīrtham anuttamam / mūlasthānamiti khyātaṃ padmajasthāpitaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

स्वरूप धारण कर उन बादलों को चारों भोर से आकाश में घेर लेता है, उस महान् भीषण, एक सर्मुई के रूप झें परिणत जगत् के सारे स्थावर जंगमात्मक जीव निकाय नष्ट हो जाते हैं, ओर ऐसी अवस्था में एक सहल युग व्यतीत हो जाता है, इसी अवस्था को कल्प कहते हैं ।!७७-१७५। पण्डित लोग उस स्थिति को; जब कि

English

The following ten constitute the Rohita group:

अध्याय १९७

श्लोक 2

मूलश्रीपतिना देवी प्रोक्ता स्थापय भास्करम् ।श्रुत्वा देवोदितं देवी स्थापयामास भास्करम्

mūlaśrīpatinā devī proktā sthāpaya bhāskaram / śrutvā devoditaṃ devī sthāpayāmāsa bhāskaram

हिन्दी अर्थ

है5९ बायुपुराणमस् अभाम्भसावते लोके प्राहुरेकाणंवं बुधा: । अथ भूमितलं खं व वायुश्चकार्णवे तदा ॥

English

Understand the Sukarmans. They are—Suparva, Vrsabha, Prsta, Krpi, Dyurana, Vipascita, Vikrama, Karma, Nibhrta and Kanta. These Devas are Sukarmans. Now under¬ stand their sons (i.e. Suparas?)

अध्याय १९७

श्लोक 3

प्रोच्यते नर्मदातीरे मूलस्थानाख्यभास्करः

procyate narmadātīre mūlasthānākhyabhāskaraḥ

हिन्दी अर्थ

पा्थिवास्त्वथ सासुद्रा आपो. हैमाश्च सर्वेशः । प्रसरन्त्यों ब्रजन्त्येकं सलिलाख्यां भजत्युत

English

They are: Varyodita, Jista, Varcasvl, Dyutiman, Havi, Subha, Havikrta, Prapti, Vyaprtha and Dasama (?) These are the mentally created ones the Suparas, the Devas mentioned (before). Rtadhama of great fame should be known as their Indra.

अध्याय १९७

श्लोक 4

तत्र तीर्थे नरो यस्तु स्नात्वा नियतमानसः ।संतर्प्य पितृदेवांश्च पिण्डेन सलिलेन च

tatra tīrthe naro yastu snātvā niyatamānasaḥ / saṃtarpya pitṛdevāṃśca piṇḍena salilena ca

हिन्दी अर्थ

नानात्वे चेब शोध च धातुर्वे अर उच्यते । एकार्णवे तदा55पो वे न शीघ्रास्तेन ता नराः. ४१८३ तस्मिस्युगस हख्रान्ते दियसे ब्रह्मणो मते । तावन्तं कालमेवं तु भवत्येकाणंवं जगत् ॥ द एवमेकार्णवे तस्मिश्नष्टे स्थावरजडभमे । तदा स भवति ब्रह्मा सहत्नाक्ष: सहख्नरपात् (१८५

English

The Seven Sages are—Krti the son of Vasistha, Sutapas of Atri's family, Tapomurti of the Angiras race, Tapas- vin of Kasyapa Gotra, Taposyana of Pulastya family, Taporati of Pulaha Gotra and the seventh of them should be known as Tapomati of Bhrgu family. These are the Siddhas, the Seven Sages in the Savarnika Manvantara. The following are the sons of the twelfth (?) Manu: Devavan, Upadeva, Devzisrestha, Viduratha, Mitravan, Mitrabindu, Mitrasena, Amitraha, Mitrabahu, and Suvargas.

अध्याय १९७

श्लोक 5

मूलस्थानं ततः पश्येत् स गच्छेत् परमां गतिम् ।गुह्याद्गुह्यतरस्तत्र विशेषस्तु श्रुतो मया

mūlasthānaṃ tataḥ paśyet sa gacchet paramāṃ gatim / guhyādguhyatarastatra viśeṣastu śruto mayā

हिन्दी अर्थ

समस्त लोक जल राशि दे घिर जाते हैं, एकार्णव (एक समुद्र) कहते हैं। उस एकार्णेव में पृथ्वो, आकाश अथवा वायु का कोई विशेष स्थान वा सन्निवेज्ष नहीं मालुम पड़ता, सब परृथक् अस्तित्व मिट जाता है, सभी एक दूसरे में बिलीन हो जाते हैं, कोन क्या है-यह कुछ नहीं मालूम पड़ता पाथिव (पृथ्वी सम्बन्धो) सामुद्र (समुद्रीय) एवं हैम ( सुवर्भ सम्बन्धी, तंजस ) जलराशि चारों भोर प्रवाहित द्वोतोी हुई उस समय एक मात्र सलिल

English

In the thirteenth revolution (Manvantara), the Raucya Manvantara, three groups of Devas are mentioned by the self- born deity (Brahma).

अध्याय १९७

श्लोक 6

समागमे मुनीनां तु शङ्कराच्छशिशेखरात् ।सदा वै शुक्लसप्तम्यां मूलमादित्यवासरः

samāgame munīnāṃ tu śaṅkarācchaśiśekharāt / sadā vai śuklasaptamyāṃ mūlamādityavāsaraḥ

हिन्दी अर्थ

(जल) की पदबी धारण करती है, अर्थात् उसको अलग सत्ता नहीं रह बातो ॥१७९-१८०। समस्त जलराधशि केवल अनवरत इधर उधर आती जाती रहती है--ऐसा कहा जाता है, समुद्र के रूप में परिणत बह जलराशि समस्त महीमण्डल- को अच्छादित कर लेती है ।१८१। भा शब्द प्रकाक्ष ओर व्याप्ति करने के धर्य में ब्यवहृत होता है, इस समस्त जगतू-मण्डल के भस्म द्वो जाने के बाद अपनी व्याप्ति एवं प्रभा से सब ओर प्रकाशित होता है, अतः उसका नाम अम्भ (जल) कहा जाता. है, यही इस नाम के पड़ने का कारण है। भर् घातु अनेकरव एवं शीक्रत्व को प्रकठ करता है, एकार्ज व होने पर यतः वहू जलराधि शीत्नता से नहीं चलती, अतः उत्तका ताम नाइ कहा जाता है ।१८२-१५२। एक सहस युग के समाप्त द्वोने पर ब्रह्मा का एक दिन व्यतीत होता है, उतने ही समय तक यह समस्त जबत

English

They are said to be the future Somapayins (Imbi¬ bers of Soma juice), the groups of Devas. Along with the per¬ formers of Yajnas, the deities are thirtythree in number. They include the Ajya, Pfsadajya and Grahajyestha groups of Devas. Listen to and understand that the thirtythree Devas are separate ones.

अध्याय १९७

श्लोक 7

तदा रेवाजलं गत्वा स्नात्वा संतर्प्य देवताः ।पित्ःंश्च भरतश्रेष्ठ दत्त्वा दानं स्वशक्तितः

tadā revājalaṃ gatvā snātvā saṃtarpya devatāḥ / pitḥṃśca bharataśreṣṭha dattvā dānaṃ svaśaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

एकार्णव के रूप में परिणित रहता है, उस अवधि में प्रजापति ब्रह्मा के समस्त व्यापार निवत्त हो जाते हैं

English

The Sutramans are the present Prayajyas and Ajyapas. The Anuyajyas and those who partake Pfsadajya are Sukarmans. The Upayajyas are Sudharmans. Thus the Devas have been recounted. Divaspati of great prowess will be their Indra.

अध्याय १९७

श्लोक 8

करवीरैस् ततो गत्वा रक्तचन्दनवारिणा ।संस्थाप्य भास्करं भक्त्या सम्पूज्य च यथाविधि

karavīrais tato gatvā raktacandanavāriṇā / saṃsthāpya bhāskaraṃ bhaktyā sampūjya ca yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार महान् एकार्णव में जब समस्त स्थावर जंग्रमात्मक जगत् नष्ट हो जाता है, तब सहसनेत्र, सहस्त (वेदतयी) पयानुमामी, आदित्य के समान प्रखर तेजस्वी स्वरूपवाले, धमस्त भुवनरक्षक, अपूर्व, अद्वितौय, बपने

English

The sons of Ruci should be known as the grand¬ sons of Pulaha. The Seven Sages in the thirteenth Manvantara will be—Dhrtiman of Angiras family, Pathyavan of Pulastya race, Tattvadarsin of Pulaha family, Nirutsaka of Bhrgu Gotra, Nisprakampa of Atri's family, Nirmoha ofKasyapa Gotra and Svarupa of Vasistha lineage. The following are the sons of Raucya Manu in the thirteenth Manvantara: Citrasena, Vicitra, Tapas, Dharmadhrta, Bhava, Anekabaddha, Ksatrabaddha, Surasa, Nirbhaya and Prtha.

अध्याय १९७

श्लोक 9

ततः सागुरुकैर् धूपैः कुन्दरैश्च विशेषतः ।धूपयेद् देवदेवेशं दीपान् बोध्य दिशो दश

tataḥ sāgurukair dhūpaiḥ kundaraiśca viśeṣataḥ / dhūpayed devadeveśaṃ dīpān bodhya diśo daśa

हिन्दी अर्थ

चतुर्युगसहख्ान्ते सर्वतः सलिलाप्लुते । सुषुप्सुरप्रकाशां स्वां रात्रि तु कुरुते प्रभु .. १६८ खतु्विधा यदा शेते प्रजा: सर्वाण्डमण्डिता: । पश्यन्ते त॑ महात्मानं काल सप्त सहर्षयः.. ध१च६: जनलोके विवतंन्तस्तपसा लब्धचक्षुधः । भृग्वादयों महात्मानः पूर्वे व्यास्यातलक्षणाः

English

In the fourteenth Bhautya Manvantara, the future groups of Devas are five.

अध्याय १९७

श्लोक 10

उपोष्य जागरं कुर्याद्गीतवाद्यं विशेषतः ।एवं कृते महीपाल न भवेद् उग्रदुःखभाक्

upoṣya jāgaraṃ kuryādgītavādyaṃ viśeṣataḥ / evaṃ kṛte mahīpāla na bhaved ugraduḥkhabhāk

हिन्दी अर्थ

सत्यादीन्सप्त लोकास्वे ते हि पश्यन्ति चक्षूषा । ब्रह्मा ते तु पश्यन्ति महाब्राह्मौषु राजियु ॥१६१. सप्तर्षयः प्रपश्यन्ति सुप्तकालं स्व॒रात्रिषु । कल्पानां परमेष्टित्वात्तस्मादाद्यः स पठ्चते.. अथाधत्मनि महातेजाः सर्बमादाय सर्वकृत् । ततः स वसते रात्रि तमस्येका्णवे जले १६४

English

The five groups of Devas arc—Caksusas, Kanisthas, Pavitras, Bhajaras and Yacavrddhas. Know that the seven different parts are those named Caksusas. They understand Brhada and other Samans as the Kanisthas. The seven worlds are Paritras (Pavitras?) The Bhajiras (Bhajaras) are the seven Sindhus (oceans, rivers). Know the sages to be Vacavrddhas belonging to Svayambhuva Manu (?) AU the Indras of the Manvantaras should be known as having equal characteristics (and powers).....

अध्याय १९७

श्लोक 11

सूर्यलोके वसेत् तावद् यावत् कल्पशतत्रयम् ।गन्धर्वैर् अप्सरोभिश्च सेव्यमानो नृपोत्तम

sūryaloke vaset tāvad yāvat kalpaśatatrayam / gandharvair apsarobhiśca sevyamāno nṛpottama

हिन्दी अर्थ

एवं सलोके निव॑ त्ते उपशान्ते प्रजापतो । ब्रह्मनेमित्तिके तस्मिन्कलि्पिते बे प्रसंयमे १६६

English

Those Indras excel all the mobile and the immobile living beings in the three worlds by means of their splendour, penance, intellect, strength, learning and exploits.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 197
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.