Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
199
अध्याय 199 / 232

Adhyaya 199

14 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ14 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १९९

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शूलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टनवत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय १९९ श्रीमार्कण्डेय उवाच: तस्यैवानन्तरं राजन्नाश्विनं तीर्थमुत्तमम् ।कामिकं सर्वतीर्थानां प्राणिनां सिद्धिदायकम्

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śūleśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmāṣṭanavatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 199 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tasyaivānantaraṃ rājannāśvinaṃ tīrthamuttamam / kāmikaṃ sarvatīrthānāṃ prāṇināṃ siddhidāyakam

हिन्दी अर्थ

ऋषि ने पूछा- समादरणीय सूृत जी ! यह परादे क्‍या है ? पर किसे कहते हैं? यह हम लोग जानना चाहते हैं, कृपपा बतलाइगे ।६२। द

English

The word Satya refers to Brahmi. It refers to pure existence as well. Hence Brahma's world is Satya. It is the shining seventh world.

अध्याय १९९

श्लोक 2

तत्र तीर्थे ऽश्विनौ देवौ सुरूपौ भिषजां वरौ ।तपः कृत्वा सुविपुलं संजातौ यज्ञभागिनौ

tatra tīrthe 'śvinau devau surūpau bhiṣajāṃ varau / tapaḥ kṛtvā suvipulaṃ saṃjātau yajñabhāginau

हिन्दी अर्थ

१००२ वायुपुराणम् तथा शतसहस्नाणामर्बुदं कोटिरुच्यते । अरबुंदं दशकोट्यस्तु अब्जं कोटिशतं बिदुः । सहस्नलसपि कोटीनां खबमाहुर्मनीषिण: । दशकोटिसहर्नाणि निखरबंसिति त॑ विदुः

English

All the Devas are the residents of Svarloka along with Gandharvas, Apsaras-s, Yaksas, Guhyakas and Raksasas. AH Bhutas, Pisacas and Nagas are residents of the Earth along with men.

अध्याय १९९

श्लोक 3

संमतौ सर्वदेवानामादित्यतनयावुभौ ।नासत्यौ सत्त्वं पन्नौ सर्वदुःखघ्नसत्तमौ

saṃmatau sarvadevānāmādityatanayāvubhau / nāsatyau sattvaṃ pannau sarvaduḥkhaghnasattamau

हिन्दी अर्थ

शर्तं कोटिसहल्राणां शड्कुरित्यभिधीयते । सहस्न॑ तु सहस्नाणां कोटीनां दशधा पुनः ॥

English

AlthoughMaruts, MatariSvans (Wind-gods), Rudras, (some) Devas and the Asvins have no fixed abode and they roam about in the atmosphere, they have their main residence in Bhuvarloka. The heaven-dwelling Adityas, Rbhus, Visve- devas, Sadhyas, Pitrs, and the sages of Angiras Gotra resort to Bhuvarloka also.

अध्याय १९९

श्लोक 4

युधिष्ठिर उवाच: आदित्यस्य सुतौ तात नासत्यौ येन हेतुना ।संजातौ श्रोतुम् इच्छामि निर्णयं परमं द्विज

yudhiṣṭhira uvāca: ādityasya sutau tāta nāsatyau yena hetunā / saṃjātau śrotum icchāmi nirṇayaṃ paramaṃ dvija

हिन्दी अर्थ

कोटीनां सहल्नमयुतमित्ययं मध्य उच्चते । कोटिसहस्ननियुता स चानन्‍्त इति संज्ञितः द ६८ फोटिकोटिसहल्लाणि परार्ध इति कीत्यंते । परार्ध॑ द्विगुणं चापि परमाहुमंनीषिणः ६९ सूत बोले :--ऋषिवुन्द ! मैं पराई और पर की परिभाषा बतला रहा हूं, सुनिये । एक, दस, सो, सहस्न ये संख्यायें आप लोगों को विदित ही हूँ । भागे चलकर दस सहस्न का एक अयुत जानना चाहिए। सो सहल्ल का बुद्धिमान लोग एक नियुत बतलाते हैं दस सौ सहस्न अर्थात् दस नियुत" को एक कोटि होतो है, दस कोटि का एक भर्वृद ( भरब ) होता है, सौ कोटि का एक अब्ज ( पद्म )

English

All these Devas move about in aerial chariots and reside in the constellations and planets also. Thus all the (worlds) born of the utterances (Bhuh, Bhuvak, Svah) of Brahma have been recounted in order.

अध्याय १९९

श्लोक 5

मार्कण्डेय उवाच: पुराणे भास्करे तात एतद्विस्तरतो मया ।संश्रुतं देवदेवस्य मार्तण्डस्य महात्मनः

mārkaṇḍeya uvāca: purāṇe bhāskare tāta etadvistarato mayā / saṃśrutaṃ devadevasya mārtaṇḍasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

बतलाते है । मनीषीगण एक सहुन्न कोटि का ख़ब्व कहते हैं, दस सहस्न कोटि का एक निखर्ब होता हैं, सो सहस्त कोटि का एक शहू कु कहा जाता है, सह -सहुल्त कोटि को पुनः दस बार गुणित करते पर जो गुणनफल प्राप्त होता है उसे संख्या-तत्बवेत्ता लोग समुद्र नाम से पुकारते हैं (६३-६७। सहस्न अयुत कोटि का एक मध्य, सहन नियुत कोटि का एक अन्त, और बहस कोटि कोटि का एक परारद्ध होता है। भनीषीगण

English

Bhurloka is the first of these worlds and the last one is Maharloka. They are created by the Tanmatras. They are mutually pure i.e. they are separated from one another.

अध्याय १९९

श्लोक 6

तत्ते संक्षेपतः सर्वं भक्तियुक्तस्य भारत ।कथयामि न सन्देहो वृद्धभावेन कर्शितः

tatte saṃkṣepataḥ sarvaṃ bhaktiyuktasya bhārata / kathayāmi na sandeho vṛddhabhāvena karśitaḥ

हिन्दी अर्थ

दो पराद्ध की एक संख्या मानते हैं। सौ संख्या को परिदृढ़ और सहस्त को परिषद्मक कहते हैं। उसके परा्ध ओर पर आदि कुल अठारह संख्यायें हैं, जो गणना के कार्यों में प्रयुक्त होती हैं । ये संजयायें परस्पर ग्रुणित होंने पर सौ सौ की संख्या में परिणत हो जाती है। महार्षियों ने बतलाया है, ब्रह्म के एक कल्प काल की परिमाण संख्या सृष्टि भारम्भ होने के काल से लेकर एक परार्द होती है। इसके उपरान्त

English

Those who have gone away after resorting to the Earth, viz. Sukra and others ending with Caksusa (Manu?) reside in Maharloka till the end of the Kalpa.

अध्याय १९९

श्लोक 7

अतितेजोरवेर्दृष्ट्वा राज्ञी देवी नरोत्तम ।चचार मेरुकान्तारे वडवा तप उल्बणम्

atitejoraverdṛṣṭvā rājñī devī narottama / cacāra merukāntāre vaḍavā tapa ulbaṇam

हिन्दी अर्थ

१. यहाँ आनन्दाश्रम की प्रति में 'अर्वद पाठ बशुद्ध है, शुद्ध पाठ इस प्रकार होगा, 'तथा शंतेसहस्राणां दशर्क कोटि रुच्यते ।' अनुवादक

English

The seven Suns burn with their rays those worlds beginning with Bhurloka and ending with Maharloka. All the following: Marlci, Kasyapa, Daksa, Svayariibhuva, Angiras, Bhrgu, Pulastya, Pulaha, Kratu and others, are the Prajapatis and they live there with them. They are devoid of possessions and free from the feelings of my-ness. They are of sublimated sexuality. Rbhu, Sanatkumara and others are ascetics of great detachment. These worlds are the causes of the rebirth of all the fourteen Manvantaras including those of the Savarnas.

अध्याय १९९

श्लोक 8

ततः कतिपयाहस्य कालस्य भगवान्रविः ।दृष्ट्वा तु रूपमुत्सृज्य परमं तेज उज्ज्वलम्

tataḥ katipayāhasya kālasya bhagavānraviḥ / dṛṣṭvā tu rūpamutsṛjya paramaṃ teja ujjvalam

हिन्दी अर्थ

शलानोति विजानोयात्स॑ज्ितानि महषिभिः । कल्पसंख्या प्रवृत्तस्य पराघधें ब्रह्मणः स्पृतम् वावच्छेषो5षपि कालो5स्य तस्यान्ते प्रतिसज्यते । पर एव पराधेंभ्र संख्यातः संख्या मया.. ॥

English

Practising Yoga, penance and truthfulness and medita¬ ting on the soul, they return to the sixth Loka (i.e. Tapoloka) then at the end of the day (of Brahma i.e. during dissolution).

अध्याय १९९

श्लोक 9

मनोभववशीभूतो हयो भूत्वा लघुक्रमः ।विस्फुरन्ती यथाप्राणं धावमाना इतस्ततः

manobhavavaśībhūto hayo bhūtvā laghukramaḥ / visphurantī yathāprāṇaṃ dhāvamānā itastataḥ

हिन्दी अर्थ

यस्मादस्य पर बोय परसायुः परं तपः । परा शक्ति: परो धर्म: परा विद्या परा धृतिः

English

Salya is the seventh Loka. It is the region from which there is no return. It is unobstructed (i.e. eternal). It is god Brahma's Loka.

अध्याय १९९

श्लोक 10

हेषमाणः स्वरेणासौ मैथुनायोपचक्रमे ।सम्मुखी तु ततो देवी निवृत्ता लघुविक्रमा

heṣamāṇaḥ svareṇāsau maithunāyopacakrame / sammukhī tu tato devī nivṛttā laghuvikramā

हिन्दी अर्थ

परं ब्रह्मा परं ज्ञानं परमश्वयेमेव च् । तस्मात्परतरं सूतं ब्रह्मणोब्न्यप्न विद्यते द १०६ परे स्थितो होष परः सर्वार्थेषु ततः पर: । संख्यातस्तु परा ब्रह्मा तस्यार्ध॑ तु पराधेता १०७ संख्येयं चाप्यसंख्येयं सतत चापि तत्त्रिकम् । संख्येयं संख्यया दृष्टमपरार्धाद्विभाष्यते राशों दुष्टे न संख्याइस्ति तदसंख्यस्य लक्षणम् । अनपत्य॑ सिक्तास्वेषु (? )दृष्टवनपञचलक्षणम् १०९ ईश्वरेस्तत्प्रसंख्यातं शुद्धत्वाहिव्यदृष्टिभिः । एवं ज्ञानप्रतिष्टत्वात्सवें ब्रह्माउनृपश्यति ११०

English

In (velocity?) of rotation and in magnitude Bhurloka is the meeting place (i.e. in the middle?). The firmament, the space between the Earth and the Sun is remembered as Bhuvah (-Loka).

अध्याय १९९

श्लोक 11

यथा तथा नासिकायां प्रविष्टं बीजमुत्तमम् ।ततो नासागते बीजे संजातो गर्भ उत्तमः

yathā tathā nāsikāyāṃ praviṣṭaṃ bījamuttamam / tato nāsāgate bīje saṃjāto garbha uttamaḥ

हिन्दी अर्थ

एक पराई काल सृह्ठिठ रहित अवस्था में व्यतीत होता है। उसके बाद पुनः सृष्ठि का प्रारम्भ होता है, इस प्रकार एक सृष्टि के आरम्भकाल से दूसरी सुष्ठि के आरम्भ का काल दो पराद्ध अर्थात् एक परकाल कझेता है। पर अर पराड इन दोनों कालों को संख्याओं द्वारा मैं बतला चुका ।६८-१०४। भगवान् ब्रह्मा का फ्रतः पराक्रम परम अतिक्षय महान् एवं ( सीमा रहित ) है, परम आयु है, तपस्या परम है, शक्ति परा है, धर्म

English

This space between the Sun and Dhruva (the Pole Star) is Svarloka (Heaven). It is called Diva also. The space between Dhruva and Janaloka is called Maharloka.

अध्याय १९९

श्लोक 12

जातौ यतः सुतौ पार्थ नासत्यौ विश्रुतौ ततः ।सुसमौ सुविभक्ताङ्गौ बिम्बाद्बिम्बमिवोद्यतौ

jātau yataḥ sutau pārtha nāsatyau viśrutau tataḥ / susamau suvibhaktāṅgau bimbādbimbamivodyatau

हिन्दी अर्थ

परम है, विद्या परा है, धैय॑ परम है, एबं ब्रह्मज्ञात, परम है, ऐश्वर्यं परम है, संक्षेप में निष्कर्ष यह कि उनसे बढ़कर किसी परम किसी वस्तु में कोई अन्य नहों है, वही. एक मात्र सभी वस्तुओं की परम सीमा में मर्यादा रूप से अवस्थित हैँ, इसी कारण से समस्त सासांरिक पदार्थों में उन्हें ही पर पद से विशिष्ट समझना चाहिए, उनके इस महान् अधिकार-काल के आधे के भाग को इसीलिये पराद्ध कहा जाता है। पुरुष प्रकृति एवं अह्या -ये तीनों संख्याओं द्वारा स्वंधा असंख्येय हैं, अर्थात् गणनाओं से इतकी इयता नहीं बाँधी जा सकती । किन्तु ऐसा होने पर भी संख्याओं द्वारा इनके पारस्परिक न्यूनाधिक्य का कुछ अनुमान किया जाता है, इसी कारण से इन्हें संख्येय कहते हैँ, वस्तुतः परार््ध की पूर्ववर्तिती संख्याओं की गणना की जा सकती है । उससे परवतिन्री संख्याएँ व्यावहारिक दृष्टि से किसी प्रकार व्यक्त कर दी जाती

English

The seven worlds have been recounted well. Now I shall recount the Siddhis of those worlds. All the living beings in Bhurloka are the imbibers of juice and eaters of cooked food-grains.

अध्याय १९९

श्लोक 13

अधिकौ सर्वदेवानां रूपैश् चर्यसमन्वितौ ।नर्मदातटमाश्रित्य भृगुकच्छे गतावुभौ ।परां सिद्धिमनुप्राप्तौ तपः कृत्वा सुदुश्चरम्

adhikau sarvadevānāṃ rūpaiś caryasamanvitau / narmadātaṭamāśritya bhṛgukacche gatāvubhau / parāṃ siddhimanuprāptau tapaḥ kṛtvā suduścaram

हिन्दी अर्थ

हैं किन्तु उनकी गणना असंख्य में हो की- जाती है ।१०५-१०८। एक महान् राशि की इकाइयों की संख्या नहीं की जाती उसे असंख्य का लक्षण मानते हैं, क्योंकि उनकी गणना में सारी संख्याएँ ही समाप्त हो जाती हैं, कोई संख्या शेष नहीं रहती । परार्, पर, ब्रह्मा, प्रकृति एवं पुरुष-इन पाँचों के ताक्तिवक निर्णय में कोई पूर्व निरदिष्ट विधान दृष्टि गत नहीं है। केवल शुद्धि बुद्धि, दिव्य दुष्टि स्रम्पल योगराम्यास

English

All the residents of Bhuvarloka and Svarga are the imbibers of Soma and Ajya (ghee-oblations). Those who stay in the fourth Loka, Maharloka, should be known to possess the mental Siddhis of five characteristics. Everything that they desire mentally is immediately realised. These Devas are of the past, present and future. They mutually worship by means of Yajhas.

अध्याय १९९

श्लोक 14

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत् पितृदेवताः ।सुरूपः सुभगः पार्थ जायते यत्र तत्र च

tatra tīrthe tu yaḥ snātvā tarpayet pitṛdevatāḥ / surūpaḥ subhagaḥ pārtha jāyate yatra tatra ca

हिन्दी अर्थ

परायण लोग ही अपनी महान् शुद्धता के कारण उनके तत्त्व निर्णय में समर्थ होते हैं। इन सभी तत्त्वों को, भगवान् ब्रह्मा, समस्त ज्ञान राशि के एक मात्र आगार स्वरूप होने के कारण यथार्थतः देखते हैं 4१०९-११०। १००९४ वायुपुराणम

English

The middle ones worship the earlier ones (by sacrifice) and the present ones worship the middle ones. When the groups of Devas pass off, the contact and relations cease (to exist).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 199
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.