Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
208
अध्याय 208 / 232

Adhyaya 208

9 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ9 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २०८

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे सुवर्णबिन्दुतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्ताधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय २०८ श्रीमार्कण्डेय उवाच: भूमिपाल ततो गच्छेत्तीर्थं परमशोभनम् ।विख्यातं त्रिषु लोकेषु पित्ःणाम् ऋणमोचनम्

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe suvarṇabindutīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma saptādhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 208 śrīmārkaṇḍeya uvāca: bhūmipāla tato gacchettīrthaṃ paramaśobhanam / vikhyātaṃ triṣu lokeṣu pitḥṇām ṛṇamocanam

हिन्दी अर्थ

. भूलेकादृब्रह्मलोकों वे योजनः संप्रकोत्यंते..

English

There is no doubt in this that those who feed the people sitting in the same row with different sorts of food-stufls (and thus are partial), fall into the terrible hell Vidbhuja.

अध्याय २०८

श्लोक 2

तत्र स्नात्वा विधानेन संतर्प्य पितृदेवताः ।मनुष्यश्च नृपश्रेष्ठ दानं दत्त्वानृणो भवेत्

tatra snātvā vidhānena saṃtarpya pitṛdevatāḥ / manuṣyaśca nṛpaśreṣṭha dānaṃ dattvānṛṇo bhavet

हिन्दी अर्थ

... श्ायु बाले--ऋषि बृन्द उस व्यक्त का मनीषीगण तक द्वारा, योगी गण अपने योग बल ड्वाद्या अध्यक्ष एवं क्रियानिष्ठशण अपने सदनुष्ठान प्रत्याहार एवं ध्यान हारा दक्शंन करते हैं। ऋभ, शुद्धबुद्धि आाली बालखिल्यादि महर्षिगण, एवं अक्षय प्रेम परायण ब्रह्मनिष्ठ योगी जन उस महान् ऐद्व्यंशाली भर्गवान के निवास स्थल का प्रत्यक्ष दर्शन करते हैं, जो. परम अतक्ये एवं सत्युदुषों को कतक्त्य करने बाला हैं। उस बरम ग्रुह्या भगवदालय का सन्तिधान करते हुए मैंने भी प्रत्यक्ष दर्दान किया है। वह ईदवर परमाण के समान होने से, केवल मतीथी पुरुषों को भावनाओं द्वारा गृहीत दो सकता है। ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वयं, तपस्या, सत्यं,

English

He who invariably utters falsehood, lie who is voluble in scolding others, he who is inauspicious—these sinners fall into the terrible hell named Mutrakirna.

अध्याय २०८

श्लोक 3

इच्छन्ति पितरः सर्वे स्वार्थहेतोः सुतं यतः ।पुन्नाम्नो नरकात्पुत्रो ऽस्मानयं मोचयिष्यति

icchanti pitaraḥ sarve svārthahetoḥ sutaṃ yataḥ / punnāmno narakātputro 'smānayaṃ mocayiṣyati

हिन्दी अर्थ

क्षमा, धर्, वर्शकत्व, अधिष्ठानत्व एवं आत्मज्ञान--ये दस शाइवत धर्म उस मजुलमय परमात्मा में नित्य प्रतिष्ठित' रहने वाले हैं ।१११-२१६। वह विभु है, योगिजनों की योगार्ति भी उसी परम ब्रह्म के अनुग्रह से 'उद्दीप्त होती है। वह् शरीर धारण कर सामास्य लोगों का तिरस्तर उपकार किया करता है। उस परम ईश्वर का बह भधिवष्ठान भी परम एवं परिणाम विहीन है, परम स्थिर है, सुस्त दुःखादि जागतिक जंजालों से ,रहित है,

English

Men who kill those who offer nu af - r L fall into Vailamiji. Insane persons, persons of dejected mnd those who arc devoid of purity of couduct, persons of fu"oui temperament, persons who make others miserable, person given to deemfu ways fall into the hell p trson

अध्याय २०८

श्लोक 4

पिण्डदानं जलं तात ऋणमुत्तममुच्यते ।पित्ःणां तद्धि वै प्रोक्तमृणं दैवमतः परम्

piṇḍadānaṃ jalaṃ tāta ṛṇamuttamamucyate / pitḥṇāṃ taddhi vai proktamṛṇaṃ daivamataḥ param

हिन्दी अर्थ

अशायात्रय एवं सत्स्वरूप है। यही आठ प्रकार की प्रक्ृतियों का मूल आश्रय है, समग्र सृष्टि विस्तार का मूलाधार है । मज़जुलमय महेश्वर ने, मायामय होकर उसकी सृष्टि की है, उसी स्थल परा दिव्य ग्रुण मय इस भू लोक से ब्रह्म लोक का अन्तर तेरह कोटि पमस्द्रह नियुत योजन कहा जाता है।२१७-२२०। उक्त बहा

English

Those who cat and drink (forbiddenl uffs) in a term, age fall into the hell Agnij.ah. They are eaten by steeb beaked crow s of dark and diverse colours.

अध्याय २०८

श्लोक 5

अग्निहोत्रं तथा यज्ञाः पशुबन्धास्तथेष्टयः ।इति देवर्णं प्रोक्तं शृणु मानुष्यकं ततः

agnihotraṃ tathā yajñāḥ paśubandhāstatheṣṭayaḥ / iti devarṇaṃ proktaṃ śṛṇu mānuṣyakaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

१०१६ .... वायुपुराणम द क्‍ क्‍ एकयोजनकोटि स्तु पत्चाशप्षियुतानि च। ऊ्ध्वं भागघताण्डं तु ब्रह्मलोकात्परं स्पृततू ॥ सर

English

Persons svith the vow of holy rites and celibacy, break-

अध्याय २०८

श्लोक 6

ब्राह्मणेषु च तीर्थेषु देवायतनकर्मसु ।प्रतिश्रुत्य ददेत्तत्तद्व्यवहारः कृतो यथा

brāhmaṇeṣu ca tīrtheṣu devāyatanakarmasu / pratiśrutya dadettattadvyavahāraḥ kṛto yathā

हिन्दी अर्थ

एषोध्वंग: प्रचारस्तु गत्यन्तं च ततः स्घृतम् ।( + नित्या ह्वापरिसंख्येया: प्ररस्परगुंगाअकाः सुक्ष्माः प्रसवधर्मिण् यस्ततः प्रकृततः स्मृता: । येम्यो5घिकर्ता संजन्षे क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ितः) .. 0२२३

English

Those who perform actions contrary to the rules of

अध्याय २०८

श्लोक 7

ऋणत्रयमिदं प्रोक्तं पुत्राणां धर्मनन्दन ।सत्पुत्रास्ते तु राजेन्द्र स्नाता य ऋणमोचने

ṛṇatrayamidaṃ proktaṃ putrāṇāṃ dharmanandana / satputrāste tu rājendra snātā ya ṛṇamocane

हिन्दी अर्थ

विधिरन्येरनौपम्थः परमाणमंहेश्वरः । सतेजा एप तमसी यः पुरस्तात्मोकाशकः.. ॥ैरदर६

English

The hot-centred great hell Raurava is white (?) from outside and terrible. The extremely terrible Tapah is beneath it It is cool-centred,

अध्याय २०८

श्लोक 8

ऋणत्रयाद्विमुच्यन्ते ह्यपुत्राः पुत्रिणस्तथा ।तस्मात्तीर्थवरं प्राप्य पुत्रेण नियतात्मना ।पितृभ्यस्तर्पणं कार्यं पिण्डदानं विशेषतः

ṛṇatrayādvimucyante hyaputrāḥ putriṇastathā / tasmāttīrthavaraṃ prāpya putreṇa niyatātmanā / pitṛbhyastarpaṇaṃ kāryaṃ piṇḍadānaṃ viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

ईश्वराह्ीजनिर्भेदः क्षेत्रतों बीज इध्यते । योनि प्रकृतिमाचष्टे सा च नारायणात्मिका. विभुलोकिस्य सुष्टर्थ लोकसंस्थानमेव च। सन्निसगं: स तन्‍्वा च लोक धातुमहात्मन (२२६

English

They are the outcome of Adharna (sin). They are Andhalamisraka and others. Raurava is the first among them. Then there is Maharaurava. Beneath this is the other hell which is both cold and

अध्याय २०८

श्लोक 9

तत्र तीर्थे हुतं दत्तं गुरवस्तोषिता यदि ।मृतानां सप्त जन्मानि फलमक्षयमश्नुते

tatra tīrthe hutaṃ dattaṃ guravastoṣitā yadi / mṛtānāṃ sapta janmāni phalamakṣayamaśnute

हिन्दी अर्थ

पुरस्तावृब्रह्मलोकस्य अप्डादर्वाक्च ब्रह्मणः । ) तयोमंध्ये पुरं दिव्यं स्थान यस्‍्य सनमोसयम् ॥रदे०

English

The fourth hell is Apratistha, and Avici is remembered

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 208
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.