Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
214
अध्याय 214 / 232

Adhyaya 214

18 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ18 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २१४

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे आमलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रयोदशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय २१४ श्रीमार्कण्डेय उवाच: चतुर्थं सम्प्रवक्ष्यामि देवस्य चरितं महत् ।श्रुतमात्रेण येनैव सर्वपापैः प्रमुच्यते

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe āmaleśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma trayodaśottaradviśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 214 śrīmārkaṇḍeya uvāca: caturthaṃ sampravakṣyāmi devasya caritaṃ mahat / śrutamātreṇa yenaiva sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

के अवसर पर ब्राह्मणों को सुताता है। वह अपने पितरों को भूरि उपासना करता है । पुरा अर्थात् प्राचीन काल में इसकी प्रतिष्ठा थीं, अत: इसको पुराण कहते हैं, जो व्यक्ति पुराण की इस चिदक्ति का तात्पय॑ समझता है, वह समस्त पापकर्मों से मुक्त होता है । तोनों वर्णों में नो मनुष्य इस परम श्रेष्ठ इतिहास को सुनकर धर्म की ओर प्रवत्ति करता है, वह अपने शरीरस्थ रोमकूपों जितने करोड़ सहस्न वर्षों तक स्व में आनन्द का अनुभव करता है । समस्त पापों को दूर करनेवाले, पुृण्यप्रद, पविन्न, यशोदायक इस पुराण को भगवान् ब्रह्मा ने मातरिश्वा वायु के लिये प्रदान किया था, वायु से इसे शुक्राचाय ने प्राप्त किया, उनसे भी बृहस्पति को इश्की प्राप्ति हुई उसके उपरान्त बृहस्पति ने सविता को इसकी शिक्षा दी ।५३-५९। सविता ने मृत्यु से कहा, मृत्यु ने पुनः इन्द्र को इसकी शिक्षा दी । हृष्द् ने भी वशिष्ठ को और वसिष्ठ ने सारस्वत्त को इसे

English

God Brahma is of truthful conception. While he was meditating on the Sat, the Gunas Rajas, Sattva and Tamas though mutually dissimilar became manifest as caused by the Sat (the existent).

अध्याय २१४

श्लोक 2

कपाली कान्थिको भूत्वा यथा स व्यचरन्महीम् ।पिशाचैर् राक्षसैर् भूतैर् डाकिनीयोगिनीवृतः

kapālī kānthiko bhūtvā yathā sa vyacaranmahīm / piśācair rākṣasair bhūtair ḍākinīyoginīvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

दिया । सारस्वत ने त्रिधामा को, त्रिधामा ने दरद्गत को, शरद्गवत ने तिविष्ट को और त्रिबिष्ट ने अन्तरिक्ष को प्रदान किया उपरान्त अच्तरिक्ष ने वर्षों को, उन्होंने त्रय्यारुण को, त्रय्यारण से धनड्जय को, धनञ्जय ने कृतञ्जय को, कृतञुजय ने तृणझजय को, तृणञ्जय ने भरद्वाज को, भरद्वाज ने भौतम को, बोतम ने नियंन्तर को

English

Ksetrajhas (knowers of the Ksetra or body) are ever produced both at the beginning and at the end. Abhimanins [Atmans who identify themselves) become born with instruments of actions readily achieved.

अध्याय २१४

श्लोक 3

भैरवं रूपमास्थाय प्रेतासनपरिग्रहः ।त्रैलोक्यस्याभयं दत्त्वा चचार विपुलं तपः

bhairavaṃ rūpamāsthāya pretāsanaparigrahaḥ / trailokyasyābhayaṃ dattvā cacāra vipulaṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

ते तबें नाझ्ममायान्ति यावच्चन्द्रयुतारकाः सर्वेपापविनिर्मुक्तो भ (हा) न्‍्ते विष्णु पुर ब्रजेत् ॥ भवन्ति सदत तस्य नात्र कार्या विचारणा । इदं वः क्षत्रियोध्धीते तस्य फलमननन्‍्तकम् ॥। इहलोके परा कीति विजयस्तस्य जायते । पुत्रपोत्रसुखं तस्य मृतः स्वरगंपुरं वसेत् ।।

English

All beings are produced from the Aoyakla (Unmanifest) at the outset itself, who had been Sadhakas (spiritual aspirants) or non-Sadhakas (?)

अध्याय २१४

श्लोक 4

आषाढी तु कृता तत्र ह्याषाढीनाम विश्रुतम् ।कन्था मुक्ता ततो ऽन्यत्र देवेन परमेष्ठिना

āṣāḍhī tu kṛtā tatra hyāṣāḍhīnāma viśrutam / kanthā muktā tato 'nyatra devena parameṣṭhinā

हिन्दी अर्थ

पराशराज्जातुकर्णस्तस्माद्द्वेपायनः प्रभु: । हृपायनात्पुनश्वापि मया प्रोक्त द्विजोत्तमाः १६५

English

All of them undergoing the process of worldly existence along with their Sthanas (abodes) and Prakaranas (contexts?), attain their effects and arc born again and again.

अध्याय २१४

श्लोक 5

तदाप्रभृति राजेन्द्र स कन्थेश्वर उच्यते ।तस्य दर्शनमात्रेण ह्यश्वमेधफलं लभेत्

tadāprabhṛti rājendra sa kantheśvara ucyate / tasya darśanamātreṇa hyaśvamedhaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

मया वे तत्पुनः प्रोक्त पुत्रायासितबुद्धये । इत्येव वाचा ब्रह्माद्रिगुरुणा समुदाहृता १६७ नमस्कायश्ि गुरवः प्रयत्नेन मनीषिभिः । धन्य यशस्यमायुष्यं पुण्यं सर्वार्थताधकम् ६८ पापध्न॑ नियमेनेद श्रोतव्यं ब्राह्मण: सदा । नाशुचौ नापि पापाय नाप्यसंवत्सरोषिते ६६ अब्यक्ते बे यस्य योनि बदन्ति व्यक्त देह कालमन्तगगंतं च । बल्लि वकत्र चष्द्रसुयों व नेन्रे दिशः श्रोत्रे श्राणमाहुश्य वायुम् ॥७ १

English

Dharma and Adhanna are solely of the nature of quality. They begin (give rise to) each other through boons and blessings.

अध्याय २१४

श्लोक 6

देवो मार्गे पुनस्तत्र भ्रमते च यदृच्छया ।विक्रीणाति बलाकारो दृष्ट्वा चोक्तो हरेण तु

devo mārge punastatra bhramate ca yadṛcchayā / vikrīṇāti balākāro dṛṣṭvā cokto hareṇa tu

हिन्दी अर्थ

इसका उपदेश दिया । उम्रके उपरान्त नियंध्तर ने वाजश्रवा को वाजश्रवा ने सोमशुष्मा को. और उन्होंने तृण बिन्दु को इसका उपदेश किया । तृणबिर्दु ने दक्ष को, ओर दक्ष ने शक्ति को दिया । शक्ति से इसका उपदेश गर्भेस्थ परा्वर ने प्राप्त किया पराशर से जातुकर्ण और जातुकर्ण से परम ऐद्वर्यंशाली हंपायन ने इसे प्राप्त किया । द्विजबन्द ! उन्हीं हपायन से इसकी शिक्षा मुझे प्राप्त हुई, और मैंने आप लोगों को सुनाया

English

All are equal for the purpose of creation. It is at the beginning of creation that they undergo transformation. The Gunas rush to him and hence it is liked by him.

अध्याय २१४

श्लोक 7

यदि भद्र न चेत्कोपं करोषि मयि साम्प्रतम् ।बलाभिर्भर मे लिङ्गं ददामि बहु ते धनम्

yadi bhadra na cetkopaṃ karoṣi mayi sāmpratam / balābhirbhara me liṅgaṃ dadāmi bahu te dhanam

हिन्दी अर्थ

शांशपायन बोले:--द्विजवन्द ! इस प्रकार मैं भी व्यास से प्राप्त इस पुण्य कथा को अपने पुत्र अमित बुद्धि को भी सुना चुका हूं । इसके आदि गुरु ब्रह्मा ही हैं। इस प्रकार इस पुण्य गाथा का वर्णन मैं आप लोगों से कर चुका बुद्धिमानों को सर्वप्रथम गुरुजनों को नमस्कार करना चाहिए। धन, पुष्य, आयु, यश एवं मनोरथों को देनेवाले इस पापनाशक वृत्तान्त को ब्राह्मणों को स्वंदा नियमपूर्वक सुनना चाहिए इस परम पवित्र एवं उत्तम आख्यान को कभी भूलकर अपवित्र, पापात्मा एवं ऐसे अनजान व्यक्ति को न बतलाना चाहिए, जो सेवा भाव ग्रहण कर शिष्य रूप में एक वर्ष तक सेवारत न रह चुका हो । इधी प्रकार इसका उपदेश अश्रद्धालु, अविद्वानू, अपुत्री, एवं अहितकारी व्यक्ति को भी कभी न देना चाहिए । अव्यक्त जिसकी योनि, (उत्पत्ति स्थली) है, व्यक्ताव्यक्त काल जिसकी देह है, अग्नि जिसका मुख है, चन्द्रमा

English

The Ksetrajhas attain again and again only those qualities which they had in the previous creation. Being created again and again they attain only them. Qualities of violent or non-violent temperament, softness or cruelty, virtuousness or sinful nature, truthfulness or falsehood—had already been conceived by them (in the former creation); they attain them again and hence they appeal to them.

अध्याय २१४

श्लोक 8

एवमुक्तो ऽथ देवेन स वणिग्लोभमोहितः ।योजयामास बलका लिङ्गे चोत्तममध्यमान्

evamukto 'tha devena sa vaṇiglobhamohitaḥ / yojayāmāsa balakā liṅge cottamamadhyamān

हिन्दी अर्थ

और सूय॑ जिसके नेत्र हैं, दिशाएँ जिसके कान हैं, वायु जिसकी नासिका है, बेंद समूह जिसकी वाणी है,

English

It is through Gunas that the multiplicity and diversity in the great Bhutas (elements), in the sense-objects and in physical forms as well as the separation of living beings take place.

अध्याय २१४

श्लोक 9

तावद्यावत्क्षयं सर्वे गताः काले सुसंचिताः ।स्थितं समुन्नतं लिङ्गं दृष्ट्वा शोकमुपागमत्

tāvadyāvatkṣayaṃ sarve gatāḥ kāle susaṃcitāḥ / sthitaṃ samunnataṃ liṅgaṃ dṛṣṭvā śokamupāgamat

हिन्दी अर्थ

इत उत्तरग्रन्थस्त्रटितो डः पुस्तके । १०५४ वायुपुराणम्

English

Thus I have recounted briefly to you the subsequent creation. Now I shall briefly recount the birth (manifestation) of Brahma. 1

अध्याय २१४

श्लोक 10

कृत्वा तु खण्डखण्डानि स देवः परमेश्वरः ।उवाच प्रहसन्वाक्यं तं दृष्ट्वा गतसाध्वसम्

kṛtvā tu khaṇḍakhaṇḍāni sa devaḥ parameśvaraḥ / uvāca prahasanvākyaṃ taṃ dṛṣṭvā gatasādhvasam

हिन्दी अर्थ

वाचो वेदांश्रान्तरिक्षं शरीरं क्षिति पादो तारका रोमक्पान् ।

English

From that Avyakta (unmanifest) cause which is eternal one and of thenature of Sat and Asat (existence and non-existence) Mahesvara (the great Lord) is born through Pradhana and Purusa.

अध्याय २१४

श्लोक 11

न च मे पूरितं लिङ्गं यास्यामि यदि मन्यसे ।ददामि तत्र वित्तं ते यदि लिङ्गं प्रपूरितम्

na ca me pūritaṃ liṅgaṃ yāsyāmi yadi manyase / dadāmi tatra vittaṃ te yadi liṅgaṃ prapūritam

हिन्दी अर्थ

ते देवदेव॑ जननं जनाना सर्वेषु लोकेषु प्रतिष्ठितं च । वर बराणां वरद॑ महेध्वरं ब्रह्माणमार्दि प्रयतो नमस्ये ७३ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते सृष्टिवर्णणं नाम ज्यधिकशततमोड्ध्याय:

English

With the appellation 'Brahma', he becomes the evolver. He creates the worlds once again of the nature of (i.e. characteri¬ sed by) Abhimana (referring all objects to the self) and Gunas (Sattva etc.).

अध्याय २१४

श्लोक 12

वणिगुवाच: अधन्यः कृतपुण्यो ऽहं निग्राह्यः परमेश्वर ।तव प्रियम् अकुर्वाणः शोचिष्ये शाश्वतीः समाः

vaṇiguvāca: adhanyaḥ kṛtapuṇyo 'haṃ nigrāhyaḥ parameśvara / tava priyam akurvāṇaḥ śociṣye śāśvatīḥ samāḥ

हिन्दी अर्थ

विकॉनिकन-०-परकाआ-/० ० ा०भ०त- 2५३०५" अभावानाक,

English

Ahamkara (Cosmic Ego) is born of Mahat (the cosmic intellect) and Bhutas are born of it (Ahamkara).

अध्याय २१४

श्लोक 13

एतच्छ्रुत्वा वचस् तस्य वणिक्पुत्रस्य भारत ।असंक्षयं धनं दत्त्वा स्थितस् तत्र महेश्वरः

etacchrutvā vacas tasya vaṇikputrasya bhārata / asaṃkṣayaṃ dhanaṃ dattvā sthitas tatra maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

+शौनकादिऋषय ऊचु! सूत सूत महाभाग त्वया' भगवता सता । व्यासप्रसादाधिगतशास्त्रसंबोधनेन च १ ०-४ ऊ ,फछषऋऋइउछ७७५++--नननपन पिन ५ +ननन-कीयननानन-++3 «तन 9..3-त--नन 33... मम. -+5ऑमालआ५++- नमन ५आतनम५८०००००००»५

English

Suta narrates the recreation of the Universe by bringing in Puranic deities like Mahesvara and Brahma and synthesizing the Sarikhya and Puranic accounts.

अध्याय २१४

श्लोक 14

तदा प्रभृति राजेन्द्र बलाकैरिव भूषितम् ।प्रत्ययार्थं स्थितं लिङ्गं लोकानुग्रहकाम्यया

tadā prabhṛti rājendra balākairiva bhūṣitam / pratyayārthaṃ sthitaṃ liṅgaṃ lokānugrahakāmyayā

हिन्दी अर्थ

अन्तरिक्ष जिसका शरीर है, पृथ्वी जिसके चरण हैं, ताराएं जिसकौ रोमावलियाँ हैं, समस्त दिशाएँ जिसके समस्त अद्भोपाज़ हैं, सात वेदाड़ जिसकी पूछ हैं, उस परम देव-देव जनकों के भी जनक समस्त लोक समूहों में व्याप्त एवं प्रतिष्ठित, वरदान दायक महेश्वर ब्रह्मा को में सर्वप्रथम प्रयत होकर नमस्कार करता हैँ ।६७-७३॥।

English

The ramifications of these are extensive. I have re¬ counted to you in accordance with my intellect and in the manner I have heard it, formerly. Know them in the same manner."

अध्याय २१४

श्लोक 15

देवेन रचितं पार्थ क्रीडया सुप्रतिष्ठितम् ।देवमार्गम् इति ख्यातं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।पश्यन् प्रपूजयन् वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते

devena racitaṃ pārtha krīḍayā supratiṣṭhitam / devamārgam iti khyātaṃ triṣu lokeṣu viśrutam / paśyan prapūjayan vāpi sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

व्यास की सन्देह-निवृत्ति शोनकादि ऋषियों ने पूछा-महाभाग सृत जी ! आप सचमुच पाप रहित हैं, क्योंकि भगवान् व्यास की कृपा से आप निखिल शास्त्रों के मर्मों को अधिगत कर चुके हैं; आप अठारहों पुराणों

English

The sages living in the Naimisa forest heard the story of the origin, maintenance and destruction of the worlds and then finished the holy ablution of Avabhrtha in the Satra. They became pure and attained the meritorious world. 1

अध्याय २१४

श्लोक 16

देवमार्गे तु यो गत्वा पूजयेद् बलाकेश्वरम् ।पञ्चायतनमासाद्य रुद्रलोकं स गच्छति

devamārge tu yo gatvā pūjayed balākeśvaram / pañcāyatanamāsādya rudralokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

'+ अयमध्यायः कव्यतिरिक्तपुस्तकेषु न विधवते ।

English

In the same manner, you worship duly Devatas (deities) etc., take the valedictory bath ( Avabhrtha ) after the sacrifice and become pure. At the end ofjife be contented (that you have done your duty), abandon bodies, attain the meritorious world and proceed (to enjoy) as you please.

अध्याय २१४

श्लोक 17

देवमार्गे मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम् ।न भवेत् पुनरावृत्ती रुद्रलोकात् कदाचन

devamārge mṛtānāṃ tu narāṇāṃ bhāvitātmanām / na bhavet punarāvṛttī rudralokāt kadācana

हिन्दी अर्थ

अष्टादश पुराणानि सेतिहासानि चानघ । उपक्रमोपसंहारविधिनोक्तानि कृत्स्नशः मार्कण्डयं महारभ्य॑ प्रोक्त नवसहस्रकम् । कथित ब्रह्मवबर्तंमरष्टादशसह्रकम् पड शतोत्तरं च ब्रह्माण्ड सुयंसंस्घासहस्रकम् । अथ भागवतं दिव्यमष्टादशसहस्रकम्

English

All the residents of the Naimisa forest, the performers of the Satra went to heaven after taking the ablution, Avabhrtha on the conclusion of the sacrifice. O excellent Brahmana, in the same manner you will also go to heaven at the end of your life after performing the various kinds of sacrifices and taking the Avabhrtha bath in the end.

अध्याय २१४

श्लोक 18

देवमार्गस्य माहात्म्यं भक्त्या श्रुत्वा नरोत्तम ।मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा

devamārgasya māhātmyaṃ bhaktyā śrutvā narottama / mucyate sarvapāpebhyo nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

सहस्नाणि दश्शवोक्तं पुराणं ब्रह्मनामक्म् अयुतश्लोकघटितं पुराण वामनाभिधम् १६ तथवायुतसंख्यातं घट्शताधिकमादिकम्। त्रयोविशतिसाहख्नलसनिल तद्गतं शुभम् १७ त्रयोविशतिसाहरस्न नारदीयमुदाहुतमु। एकोनविशसा हल वेनतेयमुदाहतम् ८

English

The Wind-god himself who is engaged in the welfare of the worlds, has narrated this popular Parana consisting of the four Padas 2 (sections), viz. Prakriya is the first section, where the story is taken up (the other sections are) Anusahga, Upodgliata and Upasamhara.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 214
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.