Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
220
अध्याय 220 / 232

Adhyaya 220

55 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ55 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २२०

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनविंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय २२० श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेद्धराधीश लोटणेश्वरम् उत्तमम् ।उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपातकनाशनम्

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe koṭitīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 220 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gaccheddharādhīśa loṭaṇeśvaram uttamam / uttare narmadākūle sarvapātakanāśanam

हिन्दी अर्थ

गयासुरस्तपस्तेपे ब्रह्मणा क्रतवेइथितः। प्राप्तस्थ तस्य शिरसि शिलां धर्मों ह्मधारयत् ५ तत्र ब्रह्माउक रोच्या्ग स्थितश्रापि गदाधरः । फल्गुतीर्थादिरूपेण निश्चला्थंमहनिशम् ॥ गयासुरस्य विप्रेद्ध ब्रह्माद्येदेंवतः सह द

English

Since, O holy Sires, you have been visible to me, my birth is fruitful today. My mind is satisfied. My life (longevity)

अध्याय २२०

श्लोक 2

तत्क्षणादेव तत्सर्वं सप्तजन्मार्जितं त्वघम् ।नश्यते देवदेवस्य दर्शनादेव तन्नृप

tatkṣaṇādeva tatsarvaṃ saptajanmārjitaṃ tvagham / naśyate devadevasya darśanādeva tannṛpa

हिन्दी अर्थ

सूत बोले--ऋषिवुन्द ! एक बार महाभाग्यशाली सनक प्रभृति देवषियों के साथ नारद जी ने सनत्कुमार को विधिवत् प्रणाम कर निवेदन किया नारद ने कहा--सनत्कुमार जी ! समस्त उत्तम तीर्थों में भी उत्तम किसी ऐसे तीर्थ का माहात्म्य हमें बतालाइये, जिसके पढ़ने एवं सुनने वाले सभी प्राणी तर जाते हैं ॥३। -

English

Whatever there is whether worldly or divine, whatever is worth knowing whether past, present or future is not un¬

अध्याय २२०

श्लोक 3

बाल्यात्प्रभृति यत्पापं यौवने चापि यत्कृतम् ।तत्सर्वं विलयं याति देवदेवस्य दर्शनात्

bālyātprabhṛti yatpāpaṃ yauvane cāpi yatkṛtam / tatsarvaṃ vilayaṃ yāti devadevasya darśanāt

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमार बोले---नारद जो ! आप के अनुरोध पर तीथंवर गया का माहात्म्य हम बतला रहे हैं, जो श्राढादि प॑तृक कार्यों में समस्त प्राणियों को तारने वाला है, वह गया तीर सभी देशों में, सभी तीथों से अधिक पृण्यप्रद है, उसका माहात्म्य सुनिये । एक बाण यज्ञ के लिए ब्रह्मा के अनुरोध करने पर गयासुर ने यहाँ तपस्था कौ थी, उसके शिर पर एक हिला की स्थापना कर भगवान् ब्रह्म ने यज्ञ सम्पन्न किया था। वह पवित्र

English

You all are not the mere instructors of the path oi

अध्याय २२०

श्लोक 4

युधिष्ठिर उवाच: आश्चर्यभूतं लोकेषु नर्मदाचरितं महत् ।त्वया वै कथितं विप्र सकलं पापनाशनम्

yudhiṣṭhira uvāca: āścaryabhūtaṃ lokeṣu narmadācaritaṃ mahat / tvayā vai kathitaṃ vipra sakalaṃ pāpanāśanam

हिन्दी अर्थ

यज्ञ ब्रह्मा जी ने इसी तीथ्थे में किया था, विप्रव्य वह असुरु किसी प्रकार विचलित न हो जाय--इस उद्देश्य से ब्रह्मादि देवताओं के साथ भगवान् गदाधर भी फल्गु आदि तीथों के रूप में रात दिन वहाँ स्थित्न रहते हैं + इत उत्तरं मुद्रितपुस्तकेड्यं ग्रन्थ उपलभ्यते सोध्यम्त-- गयायात्रां प्रवक्ष्यामि शुणु नारद सुक्तिदाम् । निष्कृतिस्त्विह कत् णां ब्रह्मणा गीयते पुरा ॥! ब्रह्मशानं गया श्राद्ध गोगृहे मरणं तथा । वासः पूंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरेषा चतुविधा

English

Your words of injunction and prohibition regarding the status of Brahman and the unreality of the universe are not based on attachment which is unreal. They are binding as the injunctions and prohibitions (?)

अध्याय २२०

श्लोक 5

यदेकं परमं तीर्थं सर्वतीर्थफलप्रदम् ।श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं दयां कृत्वा वदाशु मे

yadekaṃ paramaṃ tīrthaṃ sarvatīrthaphalapradam / śrotumicchāmi tatsarvaṃ dayāṃ kṛtvā vadāśu me

हिन्दी अर्थ

ब्रद्मशानेन कि काय गोगृहे मरणेन किम् । कि कुरुक्षेत्रवासेन यदि पुत्रों गयां ब्रजेतू

English

Hence the objects such as heaven etc. mentioned by yourselves have been censured by you, saying that they are of a perishable nature, while the truth is being explained by you, the benefactors of the worlds.

अध्याय २२०

श्लोक 6

ये केचिद् दुर्लभाः प्रश्नास्त्रिषु लोकेषु सत्तम ।त्वत्प्रसादेन ते सर्वे श्रुता मे सह बान्धवैः

ye kecid durlabhāḥ praśnāstriṣu lokeṣu sattama / tvatprasādena te sarve śrutā me saha bāndhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

गयायां पिण्डदानेन यत्फलं लभते नर! न तच्छत््यं मया बक्‍यूं कल्पकोटिशतरपि इति श्रुत्वा तदा वाक्य नारदों मुनिसत्तमः सनत्कुमारं प्रपच्छ प्रणम्य विधिपूर्वकर्म् ॥१॥ इति । »धन्दिचद्वान्तगंतग्रन्थः ख. पुस्तके नास्ति । ढ

English

By teaching the path of action and the path of know¬ ledge to different individuals according to their capacity and eligibility, the world has certainly been saved by you whose person is constituted of the revealed word of the supreme Brahman.

अध्याय २२०

श्लोक 7

एतमेकं परं प्रश्नं सर्वप्रश्नविदां वर ।श्रुत्वाहं त्वत्प्रसादेन यत्र यामि सबान्धवः

etamekaṃ paraṃ praśnaṃ sarvapraśnavidāṃ vara / śrutvāhaṃ tvatprasādena yatra yāmi sabāndhavaḥ

हिन्दी अर्थ

१०६८ बायुपुराणम्

English

Hence I would like to ask you, should you be kind and merciful (towards me). With regard to those whose minds are filled with desires only, the fruit ordained for their riles is Svarga (heaven).

अध्याय २२०

श्लोक 8

श्रीमार्कण्डेय उवाच: साधुसाधु महाप्राज्ञ यस्य ते मतिरीदृशी ।दुर्लभं त्रिषु लोकेषु तस्य ते नास्ति किंचन

śrīmārkaṇḍeya uvāca: sādhusādhu mahāprājña yasya te matirīdṛśī / durlabhaṃ triṣu lokeṣu tasya te nāsti kiṃcana

हिन्दी अर्थ

कृतयज्ञों ददो ब्रह्म ब्राह्मणेन्यों गृहादिकम् श्वेतकल्पे तु वाराहे गयो यागमकारयत् ३७ गयानाम्ना गया स्याता क्षेत्र ब्रह्माभिकाइक्षितम् । काइक्षन्ति पितरः पुत्राप्षरकाउूयभीरबः एष्टव्या बह॒वः पुत्रा य्येको5पि गयां ब्रजेत् । यजेत चाश्वमेधेन नोल॑ वा वषमुत्सुजेत् (१०

English

To those men who have dedicated their minds and souls to Isa (the Lord), the fruit of the action performed is the

अध्याय २२०

श्लोक 9

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च भरतर्षभ ।काले काले च यो वेत्ति कर्तव्यस् तेन धीमता

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ ca bharatarṣabha / kāle kāle ca yo vetti kartavyas tena dhīmatā

हिन्दी अर्थ

महाकल्पकृत॑ पापं गयां प्राप्य विनश्यति । पिण््ड दह्याच्च पित्रादेरात्मनो5पि तिलेबिना

English

Salvation is the identity with Brahman which is Existence, Knowledge and Bliss. When it is realized whatever is done or left undone, everything comes to an end.

अध्याय २२०

श्लोक 10

तस्मात् ते सम्प्रवक्ष्यामि प्रश्नस्यास्योत्तरं शुभम् ।यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यन्ते भुवि मानवाः

tasmāt te sampravakṣyāmi praśnasyāsyottaraṃ śubham / yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyante bhuvi mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

» ब्रह्म हत्या सुरापान स्तेय॑ं गुर्वंड्भानागमः । पाप तत्सज्भा्ज सर्व गयाश्राद्धाद्विनश्यति १३ निर्विधष्य यत्त की समाप्ति हो जाने के उपरान्त ब्रह्मा ने ब्राह्मणों को दक्षिणा में गृहादि प्रदान किये । श्वेत वाराह कल्प में उसी पवित्र स्थान पर गयासर ने यज्ञाराधन किया । तभी से यह परम पुनीत क्षेत्र गया के नाभ से ख्यात हुआ, इसे ब्रह्मा जी बहुत पसन्द करते हैं । यही नहीं, नरक के भय से डरे हुये पितरगण भी इस परम पुनीत क्षेत्र की बड़ी कामना करते हैं । वे कहते हैं कि जो पुत्र गया यात्रा करेगा वह हम सब को इस दुःख संसार

English

It is unattached. It is the firmament of knowledge of the nature of wisdom unobscured by Maya. It is free from desire. It is steady (immovable), pure and devoid of Gunas. It is proclaimed to be all-pervading.

अध्याय २२०

श्लोक 11

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थमयी शुभा ।विशेषः कथितस्तस्या रेवासागरसङ्गमे

narmadā saritāṃ śreṣṭhā sarvatīrthamayī śubhā / viśeṣaḥ kathitastasyā revāsāgarasaṅgame

हिन्दी अर्थ

से तार देगा ! इस पुनीत गया तीर्थ में पुत्र को गया हुआ देखकर पितरों के घर उत्सव मनाये णाते हैं। वे कहते हैं कि इस पुनीत तीथे में अपने पेरों से भी जल का स्पर्शां कर पुन्रगण हमें बया नहीं दे बेंगे ! ॥७-९६। एक पुत्र भी गया चला जायगा या अश्वमेध यज्ञ करेगा अथवा नील धषभ का उत्सगं करेगा (तो हम सब का उद्धार हो जायगा, इसीलिए) पितरगण इन्हीं उद्देश्यों से बहुत पुत्रों के होने की कामना करते हैं। इस गया तौर्थ में जाकर

English

When products (the created beings, the world) are being destroyed, Brahman (the unchangeable) does not perish, just as the Sun retainsits splendour while the whole world becomes plunged in blinding darkness.

अध्याय २२०

श्लोक 12

आगच्छन्तीं नृपश्रेष्ठ दृष्ट्वा रेवां महोदधिः ।प्रणम्य च पुनर्देवीं सङ्गमे रेवया सह

āgacchantīṃ nṛpaśreṣṭha dṛṣṭvā revāṃ mahodadhiḥ / praṇamya ca punardevīṃ saṅgame revayā saha

हिन्दी अर्थ

जो पुत्र अन्न का दान करता है, पिंतरगण उसी सुपुन्न से अपने को पुत्रवान् मानते हैं। यहाँ पर तीन पक्ष तक निवास करने वाला पुत्र अपने सात पूरब पुरुषों का उद्धार करता है। यदि तोन पक्ष निवास न कर सके तो पन्द्रह दिन, सात रात अथवा तीन रात्रि के निवास का भी महान् फल होता है महाकल्प काल से सब्न्चित पाप कर्मो का भी गया में जाकर विनाश हो जाता है। वहाँ पितरों के उद्देंश से पिण्डदान करना चाहिए, अपने लिए भी तिल के विना पिण्डदान करने का विधान है! ब्रह्महत्या, मदिरापान, चोरी, गुरुजनों की स्त्रीं के साथ समागम, ऐसे घोर पाप एवं ऐसे पापियों के संसर्ग से होने वाले अन्यान्य पाप कर्म गया में श्राद्ध करने से विनष्ट हो जाते हैं ।(०-१३॥ अपना औरस पुत्र हो अथवा किसी अन्य का पुत्र हो, जब जब गया क्षेत्र की पविन्न भूमि

English

It is with the brilliance of the Satta (the existent Brahman) that the universe is illuminated, in the same way as a piece of iron is ignited by the solar crystal or Arani produces fire.

अध्याय २२०

श्लोक 13

संचिन्त्य मनसा केयमिति मां वै सरिद्वरा ।ज्ञात्वा संचिन्त्य मनसा रेवां लिङ्गोद्भवां पराम्

saṃcintya manasā keyamiti māṃ vai saridvarā / jñātvā saṃcintya manasā revāṃ liṅgodbhavāṃ parām

हिन्दी अर्थ

न विद्यठेध्यं इलोक: क. पुस्तके । +इदमर्ध नास्ति ख. पुस्तके । » अं इलोको नास्ति सर, पुस्तके ।

English

It manifests in the form of Jlva (the individual soul), Isvara (godhead) etc. and lo! in the form of the universe too! When everything is dissolved the firm, motionless Brahman alone remains.

अध्याय २२०

श्लोक 14

लुठन्वै सम्मुखस्तात गतो रेवां महोदधिः ।समुद्रे नर्मदा यत्र प्रविष्टास्ति महानदी

luṭhanvai sammukhastāta gato revāṃ mahodadhiḥ / samudre narmadā yatra praviṣṭāsti mahānadī

हिन्दी अर्थ

सच + फरन»»-न मनन... साानमकम-नाकापन-+- तनमन प्रननना न पैन नार्ानन प्लान नाना पभन्‍मन न जा पश्चाधिकशततमोअध्यायः १० (है

English

This has been decided by you and undoubtedly it must be so. Still I have a desire to know something and have a doubt in my mind.

अध्याय २२०

श्लोक 15

तत्र देवाधिदेवस्य समुद्रे लिङ्गमुत्थितम् ।लिङ्गोद्भूता महाभागा नर्मदा सरितां वरा

tatra devādhidevasya samudre liṅgamutthitam / liṅgodbhūtā mahābhāgā narmadā saritāṃ varā

हिन्दी अर्थ

“नामगोत्रे समुच्चाय पिण्डपातनमिष्यते । येत केनापि कस्मेचित्स याति परमां गतिम्

English

Is there anything greater than this or not? O blessed ones, please tell it, as you have the vision of reality.

अध्याय २२०

श्लोक 16

लयं गता तत्र लिङ्गे तेन पुण्यतमा हि सा ।नर्मदायां वसन्नित्यं नर्मदाम्बु पिबन्सदा ।दीक्षितः सर्वयज्ञेषु सोमपानं दिने दिने

layaṃ gatā tatra liṅge tena puṇyatamā hi sā / narmadāyāṃ vasannityaṃ narmadāmbu pibansadā / dīkṣitaḥ sarvayajñeṣu somapānaṃ dine dine

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोगहे मरणं तथा । वास: पूंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरेषा चतुविधा १६ ब्रह्मज्ञानेन कि कार्य गोगहे सरणेन किम् । वसेन कि कुरुक्षेत्रे यदि पुत्रो गयां ब्रजेत् १७ गयायां सर्वकालेषु पिडं दर्याद्वचक्षण: अधिमासे जन्मदिने चास्तेषपि गुरुशुक्रयोः १८ न त्यक्तव्यं गयाश्राउं सिहस्थेषपि ब्रृहस्पतो । + चन्द्रसुयग्रहे चेव सृतानां पिण्डकर्मेसु ३१४८ पुनः कर्माधिकारी च श्राउ्धकृदृब्रह्म लोक भाक् (

English

The listening to that alone shall be conducive to the success and fruitfulness of my life. 5 '

अध्याय २२०

श्लोक 17

सङ्गमे तत्र यः स्नात्वा लोटणेश्वरम् अर्चयेत् ।सो ऽश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

saṅgame tatra yaḥ snātvā loṭaṇeśvaram arcayet / so 'śvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रमादान्घ्रियते क्षेत्रे ब्रह्मदेमुक्तिदायके । ब्रह्मज्ञानाद्यथा मुक्तिलेभ्यते नान्न संशयः २२

English

Very well, O highly intelligent one. You are Visnu, the Atman of all embodied ones. Though unborn, you take up birth and desire to bless the worlds.

अध्याय २२०

श्लोक 18

वाचिकं मानसं पापं कर्मणा यत्कृतं नृप ।लोटणेश्वरम् आसाद्य सर्वं विलयतां व्रजेत्

vācikaṃ mānasaṃ pāpaṃ karmaṇā yatkṛtaṃ nṛpa / loṭaṇeśvaram āsādya sarvaṃ vilayatāṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

वर जिस जिस के नाम से पिण्डदान करता है, उस उस को वह पिण्ड शाश्वत ब्रह्म पद को प्राप्त कराता है । इस गया तीर्थ में नाम एवं गोत्र का उच्चारण कर पिण्डदान करने की विधि विहित है, वह चाहे जिस किसी का जिस किसी के उद्देश से दिया हो, परम गति प्राप्त कराता है। ब्रह्मशान, गया श्राद्ध, गोशाला में मृत्यु लाभ एवं कुरुक्षेत्र में निवास--ये चार कर्म पुरुषों के लिये मोक्ष दायक हैं। किन्तु इन सबों से बरह्मज्ञान, गोशाला में मृत्युलाभ एवं कुरुक्षेत्र में निवास करने का क्या काम है, यदि पुत्र पवित्र गया तीर्थ की यात्रा करता है ।१४-१७। गया तीथ मेँ बुद्धिमान् पुरुष सभी समयों में पिण्डदान कर सकते हैं। किन्तु अधिकमास, जन्म दिन, गुरु एवं शुक्र के भस्त होने पर तथा बृहस्पति के सिहराक्षि में स्थित होने के समय गया श्राद्ध को न छोड़ना चाहिए। चन्द्रमा और सूये के ग्रहण के अवसर पर मृतकों के पिण्ड कर्मों में महान् फल होता है । इस

English

Otherwise why should you be fettered by the worldly Karmans? It does not affect you. You are untouched for ever by the divine Maya that hides perfect knowledge.

अध्याय २२०

श्लोक 19

कार्त्तिक्यां तु विशेषेण कथितं शङ्करेण तु ।तच्छृणुष्व नृपश्रेष्ठ सर्वपापापनोदनम्

kārttikyāṃ tu viśeṣeṇa kathitaṃ śaṅkareṇa tu / tacchṛṇuṣva nṛpaśreṣṭha sarvapāpāpanodanam

हिन्दी अर्थ

महातीर्थ में जाने पर क्षत का दोष नहीं लगता । दंवदुविपाकतया किसी महान् ब्रण के हो जाने पर भी मनुष्य को गयातीथे में श्राद्ध कम का अधिकार रहता है, वह भी ब्रह्मतोक को प्राप्त करता है । जीवन में एक बार की गया यात्रा एवं एक बार का गया का पिण्डदान करने से प्राणी को जीवन में कुछ दुलंभ नहों रहता नित्य निवास करने वालों की तो फिर बात ही क्या है ! ब्रह्मादि देवताओं के परमप्रिय मुक्तिदायी इस गया

English

You take up forms according to your own will and you withdraw the same at your own will. Only matters accepted by us have been revealed by you in the Purapas, Itihasa (Mahabharata) and the (Brahma) Sutras in various ways. The imperishable Brahman is supreme, the cause (source)

अध्याय २२०

श्लोक 20

सम्प्राप्तां कार्त्तिकीं दृष्ट्वा गत्वा तत्र नृपोत्तम ।चतुर्दश्यामुपोष्यैव स्नात्वा वै नर्मदाजले

samprāptāṃ kārttikīṃ dṛṣṭvā gatvā tatra nṛpottama / caturdaśyāmupoṣyaiva snātvā vai narmadājale

हिन्दी अर्थ

तीर्थ में यदि कोई असावधानतया मृत्युलाभ करता है, तो उसे निस्सन्देह वैसी ही मुक्ति प्राप्त होती है, जेसी ब्रह्मतान से ।१८८२२। कीकट (मगष) प्रभृति देशों में मृत्यु प्राप्त करने वाले पित्तरों को तारने के लिए बुद्धिमात् न विद्यतेज्य॑ इलोकः क. पुस्तके । “क्षयं श्लोक: ख. पुस्तके न विद्या । “अय॑ इलोको न

English

Henceforth I shall explain the excellent greatness of Gaya 2 on hearing which one is absolved of all sins. There is no doubt in this.

अध्याय २२०

श्लोक 21

संतर्प्य पितृदेवांश्च श्राद्धं कृत्वा यथाविधि ।रात्रौ जागरणं कुर्यात्सम्पूज्य लोटणेश्वरम्

saṃtarpya pitṛdevāṃśca śrāddhaṃ kṛtvā yathāvidhi / rātrau jāgaraṇaṃ kuryātsampūjya loṭaṇeśvaram

हिन्दी अर्थ

१०७० वायुपुराणम्

English

This is a Sthala-Purapa glorifying the sacredness of Gaya. It has a tenuous relation with the Va. as it comes after the Phala Sruti etc. showing the completion of the Va. P. Gaya, as a sacred place, was famous in pre- Buddhist limes as Auniavabha's mention of Samarohana, Visnupada and Gayasiras (all sacred spots at Gaya) as the three steps of Trivikraraa, in RV. I. 22.17, is recorded by Yaska (Nirukta 12.19). We have Gaya Mdhdtmya in Mbh. Vana. Chs. 84-95, Garuda Chs. 82-86, AP Ghs. 114-116, KP 11.35, NP Uttarabhaga 44-47. A number of verses are common in the works. It shows that probably there must have been an ancient independent Sthala- Purapa called Gaya Mdhdtmya which was the source of the different Gaya Mahatmyas in these works.

अध्याय २२०

श्लोक 22

सफलं जीवितं तस्य सफलं तस्य चेष्टितम् ।पङ्गवस्ते न सन्देहो जन्म तेषां निरर्थकम्

saphalaṃ jīvitaṃ tasya saphalaṃ tasya ceṣṭitam / paṅgavaste na sandeho janma teṣāṃ nirarthakam

हिन्दी अर्थ

कीकटादिमृतानां च पितृणां तारणाय च। तस्मात्सवंप्रयत्नेन कर्तव्य सुविचक्षणः ब्रह्मप्रकल्पितान्विप्रान्हृव्यकव्यादिना5चयं येत् । तस्तुष्टेस्तोषिताः सर्वा पितृत्रिः सह देवताः

English

The name indicates that it must have been the site of the hermitage or capital of King Gaya. A pious king Gaya, the son of king Samudravijaya of Rajagrha, the eleventh Gakravartin as mentioned in Uttarddhyayana Sutra a work of Svetambara Jaina Agama. Buddha's visits to Gayaslsa (Gayasirsa) and hermitage of Kasyapa at Gaya are recorded in the Pali canon ( Maha-

अध्याय २२०

श्लोक 23

एकाग्रमनसा यैस्तु न दृष्टो लोटणेश्वरः ।पिशाचत्वं वियोनित्वं न भवेत्तस्य वै कुले

ekāgramanasā yaistu na dṛṣṭo loṭaṇeśvaraḥ / piśācatvaṃ viyonitvaṃ na bhavettasya vai kule

हिन्दी अर्थ

दण्ड प्रदर्शयेख्दिक्षुगंयां गत्वा न पिण्डदः दण्ड न्पस्थ विष्णुपदे पितृभिः सह सुच्यते २६ न दण्डी किल्बिषं धत्ते पुण्यं वा परमाथथंतः । अतः सर्वा क्वियां त्यकत्वा विष्णुं ध्यायति भावकः

English

Once upon a time, the celestial sage Narada was acco¬ mpanied by Sanaka and other blessed sages. Bowing duly to Sanatkumara, he enquired thus:

अध्याय २२०

श्लोक 24

सङ्गमे तत्र यो गत्वा स्नानं कृत्वा यथाविधि ।पुण्यैश्चैव तथा कुर्याद् गीतैर् नृत्यैः प्रबोधनम्

saṅgame tatra yo gatvā snānaṃ kṛtvā yathāvidhi / puṇyaiścaiva tathā kuryād gītair nṛtyaiḥ prabodhanam

हिन्दी अर्थ

संन्यसेत्सबंकर्माणि वेदमेक॑ न संन्यसेत् । मुण्ड कुर्याच्च पुर्वं5स्मिन्प श्रिसे दक्षिणोत्तरे २८ . सार्धक्रोशद्य मान गयेति ब्रह्मणेरितम् । पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्नोशमेक॑ गयाशिरः तम्मध्ये सबंतीर्थानि त्रेलोक्ये यानि सन्ति वे । भ्राउकृद्यो गयाक्षेत्र पित॒णामनृणो हि सः

English

O Sanatkumara, please recount to me that holy plsce which is the most excellent of all excellent sacred places and which saves all living beings who read about it or listen to it.

अध्याय २२०

श्लोक 25

ततः प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा नत्वा महोदधिम् ।आमन्त्र्य स्नानविधिना स्नानं तत्र तु कारयेत्

tataḥ prabhātāṃ rajanīṃ dṛṣṭvā natvā mahodadhim / āmantrya snānavidhinā snānaṃ tatra tu kārayet

हिन्दी अर्थ

पुरुष को सब प्रयत्न करके गया श्राद्ध करता चाहिए। उस समय ब्रह्मज्रान परायण विप्रों को ह॒व्य कब्पादि से सन्तुष्ट करना चाहिए, क्योंकि उनके सन्तुष्ट होने पर सभी देवगण वे पितरगण सन्तुष्ट हो जाते हैं । विज्ञाला, विरजा और गया को छोड़कर सभी तीर्थों में मुण्डन एवं उपवास करने कौ विधि विहित है, पिण्डदान' करनेवाले भिक्षु को गया में जाकर केवल दण्ड दिखलाना चाहिए, पिण्डदान नहीं करना चाहिए, विष्णपद

English

I shall recount the holy and excellent sacred centre which saves all by means of (performance of) Sraddha and other holy rites. Listen to the description of the holy place Gaya which is superior to all other holy centres in the whole of the country.

अध्याय २२०

श्लोक 26

ॐ नमो विष्णुरूपाय तीर्थनाथाय ते नमः ।सान्निध्यं कुरु मे देव समुद्र लवणाम्भसि ।इत्यामन्त्रणमन्त्रः

oṃ namo viṣṇurūpāya tīrthanāthāya te namaḥ / sānnidhyaṃ kuru me deva samudra lavaṇāmbhasi / ityāmantraṇamantraḥ

हिन्दी अर्थ

पर दण्ढ रखकर वह पितरों के समेत मुक्ति लाभ करता है। पारमाथिक दृष्टि से दण्डधारी पाप अथवा पुण्य का भागी नहीं होता, अतः सभी क्रियाओं का परित्याग कर भाव प्रवण होकर एकमान्न भगवान् विष्णु का ध्यान करता है ।२३-२७। संस्यासी को सभी कर्मों का परित्याग तो कर देना चाहिए, पर केवल बेद को नहीं ध्यागना चाहिए गयातीथे में जाकर उसे तीथं के पूर्व, पश्चिम, दक्षिण अथवा उत्तर, किसी दिक्षा में मुण्डन कराना चाहिए । भगवान् ब्रह्मा ने गयातीर्थे का परिमाण ढाई कोस का, गयाक्षेत्र का पाँच कोस का तथा गया शिय का एक कोस का बतलाया है ।२०-२९। त्रेलोक्य में जितने भी तीर्थ हैं, वे इसी के भीतर स्थित हैं। जो मनुष्य गया क्षेत्र में श्राद्ध करता है वह पितरों के ऋण से मुक्त हो जाता है। गया शिर में जो भाद्ध करता हैं वह सो कुलों का उद्धार करता है । घर से गया का प्रस्थान मात्र करने से पितरों को पद-पद पर स्वगारोहण की

English

Gaya, the Asura, performed penance. He was requested (toofTerhis body) for the performance of a sacrifice by god Brahma. Dharma placed a slab of stone on his (Gaya's) head, when he offered (his body).

अध्याय २२०

श्लोक 27

अग्निश्च तेजो मृडया च देहो रेतो ऽधा विष्णुरमृतस्य नाभिः ।एवं ब्रुवन् पाण्डव सत्यवाक्यं ततो ऽवगाहेत पतिं नदीनाम् ।इति स्नानमन्त्रः

agniśca tejo mṛḍayā ca deho reto 'dhā viṣṇuramṛtasya nābhiḥ / evaṃ bruvan pāṇḍava satyavākyaṃ tato 'vagāheta patiṃ nadīnām / iti snānamantraḥ

हिन्दी अर्थ

सीढ़ियाँ मिलने लगती हैं ।३०-३१॥ अव्वमेघ यज्ञ करने का जो फल होता है, वह समस्त फल गया यात्रा के एक

English

There Brahma performed a sacrifice. In order to keep the demon Gaya steady and immovable day and night (for ever), Gadadhara (themace-wielder Visnu) too stayed there assuming the form of the (river) Phalgu and other sacred places, along with prominent Brahmanas, god Brahma and other Devas.

अध्याय २२०

श्लोक 28

आजन्मशतसाहस्रं यत्पापं कृतवान् नरः ।सकृत्स्नानाद्व्यपोहेत पापौघं लवणाम्भसि

ājanmaśatasāhasraṃ yatpāpaṃ kṛtavān naraḥ / sakṛtsnānādvyapoheta pāpaughaṃ lavaṇāmbhasi

हिन्दी अर्थ

१. अद्भ, वद्भ, कलिज्ध, सौराष्ट्र एवं मगध देशों में तीथंयात्रा के अतिरिक्त यात्रा करने से प्राचीन स्मृतियों में पुनः थुद्धि संस्कार की आवश्यकता बतलाई गई है । पायसेनापि चरुणा सक्त् ना पिष्टकेन वा। तण्डुल: फलमूलाहे्गयायां पिण्डपातनम्

English

After concluding his sacrifice, Brahma granted houses etc. to the Brahmanas. He had performed the sacrifice at Gaya in the beginning of the Sveta Varahakalpa.

अध्याय २२०

श्लोक 29

अन्यथा हि कुरुश्रेष्ठ देवयोनिरसौ विभुः ।कुशाग्रेणापि विबुधैर्न स्प्रष्टव्यो महार्णवः

anyathā hi kuruśreṣṭha devayonirasau vibhuḥ / kuśāgreṇāpi vibudhairna spraṣṭavyo mahārṇavaḥ

हिन्दी अर्थ

तिलकल्केन स्नण्डन गुडंन सघृतेन वा। केवलेनंव दध्ना वा ऊर्जेन सधुनाध्थ वा...

English

The holy centre became famous by the name Gaya after (the demon) Gaya. This holy centre is liked by god

अध्याय २२०

श्लोक 30

सर्वरत्नप्रधानस्त्वं सर्वरत्नाकराकर ।सर्वामरप्रधानेश गृहाणार्घं नमो ऽस्तु ते ।इति अर्वमन्त्र

sarvaratnapradhānastvaṃ sarvaratnākarākara / sarvāmarapradhāneśa gṛhāṇārghaṃ namo 'stu te / iti arvamantra

हिन्दी अर्थ

नाउपवाहनं न दिग्बन्धो न दोषों दुष्टिसंभवः । सकारुण्येन कतंव्यं तोर्थभ्राद्धं विक्षचण: ॥रे८ अन्यत्राइएवाहिताः काले पितरो यान्‍्त्यमुं प्रति । तीथें सदा वसन्त्येव तस्मादावाहनं न हि।.

English

Tf the son goes to Gaya and offers balls of rice (to the Pitjrs) they will realise the benefit of (their) having such a son. If the son remains there for three fortnights, he sanctifies his family till the seventh generation. If that is not possible, let him stay there for fifteen days, or seven nights or (at least) three nights.

अध्याय २२०

श्लोक 31

पितृदेवमनुष्यांश्च संतर्प्य तदनन्तरम् ।उत्तीर्य तीरे तस्यैव पञ्चभिर् द्विजपुंगवैः

pitṛdevamanuṣyāṃśca saṃtarpya tadanantaram / uttīrya tīre tasyaiva pañcabhir dvijapuṃgavaiḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थश्राद्धं प्रयच्छधू: पुरुषेः फलकाइक्षिभिः । काम क्रोध तथा लोभ त्यक्त्वा कार्या क्रियाइनिशम् ॥ ब्रह्मचार्यंकभोजी व भुशायों सत्यवाक्शुचिः। सर्वभूतहिते रक्तः स तीर्थफलमश्नुते ॥४ १ तीर्थान्यनुसरन्धीरः पाषण्डं पुरबंतस्त्यजेतू) पाषण्ड: स च विज्ञेयो यो भवेत्कासकारकः ॥४ २

English

Sins accumulated during the long period of a Maha Kalpa perish on reaching Gaya. One should offer balls of rice to the Pitrs and others. He can even offer the Pinzas to himself, but without including gingelly seeds in that case.

अध्याय २२०

श्लोक 32

श्राद्धं समाचरेत् पश्चाल्लोकपालानुरूपिभिः ।कृत्वाग्रे लोकपालांस्तु प्रतिष्ठाप्य यथाविधि

śrāddhaṃ samācaret paścāllokapālānurūpibhiḥ / kṛtvāgre lokapālāṃstu pratiṣṭhāpya yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

एक पग पर प्राप्त होता है, इसमें सन्देह नहीं । दुग्ध मिश्रित चरु, सत्तू, पेठा, चावल, विबभिध प्रकार के फल एवं मूल-इन वस्तुओं से गया में पिण्डदान किया जाता है । तिलकल्क, घुतसमेत गरुड़ुखण्ड अथवा केवल दही यह उत्तम मधु या घृतसमेत पिण्याक द्वारा गया में श्राद्ध करने से पितरों को भक्षय तृप्ति मिलती है। अथवा जिस ऋतु में श्राद्ध हो रहा हो उस ऋतु में होने वाले भोज्य पदार्थ, मुनियों द्वारा उद्दिष्ट ह॒विष्यान्न, एवं रसयुक्तसुमधुर वस्तुओं को एक ओर रखकर भगवान् बदाधर के चरणाविल्द एवं फल्यु के पविन्न जल का स्मरणकर पितरों के उद्देश से दान करना चाहिए । पिण्ड के लिये आसन, पिण्डदान, प्रत्यवनेजन, दक्षिणा, और अन्न सद्भुल्प--तीथंश्राद्धों की यही विधि है ।३२-३७। तीथ्थों में बावाहन, दिल्लाओं में परदा टाँगना, अथवा दृष्टिजन्य दोष, ये सब तीथे श्राद्धों में नहीं होते । बुद्धिमानों को करुणा परूवेक तीथं॑श्राद्धों को सम्पन्न

English

By performing the Sraddha at Gaya, all the sins such as those resulting from Brahmana-slaughter, addiction to wine, stealing (gold), intercourse with the wife of the preceptor and those due to the association with those sinners, perish com¬ pletely.

अध्याय २२०

श्लोक 33

सम्पूज्य च यथान्यायं तानेव ब्राह्मणैः सह ।सुकृतं दुष्कृतं पश्चात् तेभ्यः सर्वं निवेदयेत्

sampūjya ca yathānyāyaṃ tāneva brāhmaṇaiḥ saha / sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ paścāt tebhyaḥ sarvaṃ nivedayet

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए पितरगण अन्य स्थानों में आवाहन करने पर जाते हैं, किन्तु यहां नहीं, क्योंकि वे तीथों में तो सबंदा निवास ही करते हैं, यही कारण है कि हीर्थों में उन्हें आवाहित महीं किया जाता। फल को भाकांक्षा से तीर्थों में श्राद्ध प्रदान करनेवाले पुरुषों को काम, क्रोध तथा लोभ को छोड़कर सारी क्रियाएं करनी चाहिए ।३८-४०। ब्रह्मचयं त्रत घारण कद एक समय भोजन करना चाहिए, पृथ्वी पर शयन करना चाहिए,

English

Whether it is by one's own son or another's son, if the Pin$a is offered in one's name anywhere on the ground at Gaya at any time, one is transported to the eternal Brahman.

अध्याय २२०

श्लोक 34

बाल्यात्प्रभृति यत्पापं कृतं वार्धकयौवने ।प्रख्यापयित्वा तेभ्योऽग्रे लोकपालान् निमन्त्रयेत्

bālyātprabhṛti yatpāpaṃ kṛtaṃ vārdhakayauvane / prakhyāpayitvā tebhyo'gre lokapālān nimantrayet

हिन्दी अर्थ

सत्य वचन बोलना, मन एवं छारीर से पवित्र रहना चाहिए। सभी जीवों के कल्याण-साधन में निरक् रहना इत आरम्य विचक्षण रित्यप्तं ग्रन्थव्यत्यास: ख. पुस्तके ।

English

There are four modes of attaining liberation, viz. (1) through the knowledge of Brahman, (2) through performance of Sraddha at Gaya, (3) (by) death in a cowshed, and (4) through residence at Kuruksetra. 1

अध्याय २२०

श्लोक 35

बाल्यात्प्रभृति यत्किंचित्कृतम् आ जन्मतो ऽशुभम् ।विप्रेभ्यः कथितं सर्वं तत्सांनिध्यं स्थितेषु मे

bālyātprabhṛti yatkiṃcitkṛtam ā janmato 'śubham / viprebhyaḥ kathitaṃ sarvaṃ tatsāṃnidhyaṃ sthiteṣu me

हिन्दी अर्थ

१०७२ वायुपुराण॑म्

English

If the son goes to Gaya, of what avail is the knowledge of Brahman; what is the necessity of dying in a cowshed; and what is the need for a residence at Kuruksetra?

अध्याय २२०

श्लोक 36

इत्युक्त्वा स लुठेत्पश्चात्तेभ्यो ऽग्रेण च सम्मुखम् ।अनुमान्य च तान्पञ्च पश्चात् स्नानं समाचरेत्

ityuktvā sa luṭhetpaścāttebhyo 'greṇa ca sammukham / anumānya ca tānpañca paścāt snānaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

तीर्थेषु ये नरा धीराः कर्म कुव॒न्ति तदुगताः । यथा ब्रह्मविदो वेच्यं वस्तु चानन्यचेतसः ॥॥ प्रविशन्ति परेशाख्यं ब्रह्म ब्रह्मपरायणाः

English

The real devotee may offer Pinzas at Gaya at any time. It should not be discarded during the intercalary month, or on one's birthday or when Jupiter and Venus are set, or when Jupiter is in the Zodiac of Simha (Leo). If by ill-luck or inadvertence or when one is struck or wounded (one is un-

अध्याय २२०

श्लोक 37

श्राद्धं च कार्यं विधिवत्पितृभ्यो नृपसत्तम ।एवं कृते नृपश्रेष्ठ सर्वपापक्षयो भवेत्

śrāddhaṃ ca kāryaṃ vidhivatpitṛbhyo nṛpasattama / evaṃ kṛte nṛpaśreṣṭha sarvapāpakṣayo bhavet

हिन्दी अर्थ

+था55स्ते बंतरणी नाम नदी त्लोक्यविश्वुता (सावतीर्णा गयाफ्षेत्रे पितृणां तारणाय वे ॥

English

Cf. NP. II (Uttara) 44.30; AP, 115.5-6.

अध्याय २२०

श्लोक 38

जिज्ञासार्थं तु यः कश्चिदात्मानं ज्ञातुम् इच्छति ।शुभाशुभं च यत्कर्म तस्य निष्ठामिमां शृणु

jijñāsārthaṃ tu yaḥ kaścidātmānaṃ jñātum icchati / śubhāśubhaṃ ca yatkarma tasya niṣṭhāmimāṃ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

तथाइक्षयवर्ट गत्वा विप्रान्संतोषयिष्यति । ब्रह्माप्रकल्पितान्विप्रानहृब्यकव्यादिनाध्चयेत् ॥। तेस्तुष्टेस्तोषिताः सर्वा: पितृभिः सह देवता: ४ ५ मोने मेथे स्थिते सूर्य कन्यायां कार्मुके घटे । गयायां दुलेभ लोके वदन्ति ऋषयः सदा ॥

English

Even the opportunity to go to Gaya once or to offer Pinda even once is very rare to achieve. What then, if one is able to stay in it for ever?

अध्याय २२०

श्लोक 39

स्नात्वा तत्र महातीर्थे लुठमानो व्रजेन्नरः ।पापकर्मान्यतो याति धर्मकर्मा व्रजेन् नदीम्

snātvā tatra mahātīrthe luṭhamāno vrajennaraḥ / pāpakarmānyato yāti dharmakarmā vrajen nadīm

हिन्दी अर्थ

दुलम त्रिषु लोकेषु गयायां पिण्डपातनम् द ३४७ भकरे वतंमाने च ग्रहण चष्द्रसुयंयो: । दुलंभं त्रिषु लोकेषु गयाभ्राद्ध॑ सुदुलभम् ४८

English

If accidentally one dies in this holy centre which confers salvation even upon Brahma and others, one attains salvation in the same manner as through the realisation of Brahman. There is no doubt about tthis.

अध्याय २२०

श्लोक 40

पापकर्मा ततो ज्ञात्वा पापं मे पूर्वसंचितम् ।स्नात्वा तीर्थवरे तस्मिन्दानं दद्याद् यथाविधि

pāpakarmā tato jñātvā pāpaṃ me pūrvasaṃcitam / snātvā tīrthavare tasmindānaṃ dadyād yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

चाहिए--जो इन सब नियमों का पालन करता है, वह तीथे का वास्तविक फल प्राप्त करता है। धीर पुरुष को तीर्थों की यात्रा करते समय सर्वेप्रथम पाषण्ड को त्याग देना चाहिए । जो कामनाओं को उत्तेजित करता है, वह पाषण्ड है, जो धोर पुरुष तीथों में जाकर पितरों में भक्ति एवं निष्ठा रखकर ब्रह्मवेत्ताओं की भाँति अनभ्यचित्त हो सब कर्म करते हैं, वे ब्रह्मपरायण परेश ब्रह्मपद में प्रविष्ट होते हैं, त्रेलोक्य विख्यात जो बैतरणी नामक नदी है, वह भी पितरों को तारने के लिये गया क्षेत्र में अवतीर्ण हुई है उस बंतरणी में स्नावकर गोदान करनेवाला अपने इकक्‍्कौस कुलों को तारता है ।४१-४४। अक्षयवद के पास जाकर जो ब्रह्मपरायण क्राद्यषों को हव्य कव्यादि वस्तुओं से पूजित करता है, वह महान् पुण्य प्राप्त करता है, क्योंकि उनके सन्तुष्ट हो जाने पर समस्त पितरगण एवं देवगण सन्तुष्ट हो जाते हैं। उस पवित्र बया तीर्थ में ऐसा कोई स्थान नहीं है, जहाँ

English

In order to redeem the Pitrs who might have died due to wormbites etc., one should be wise enough to make all efforts to perform Sraddha at Gaya.

अध्याय २२०

श्लोक 41

लोटणेश्वरम् अभ्यर्च्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ।अवक्रगमनं गत्वा मुच्यते सर्वपातकैः

loṭaṇeśvaram abhyarcya sarvapāpaiḥ pramucyate / avakragamanaṃ gatvā mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

पर कोई न कोई तीर्थ विद्यमान न हो वहाँ सभी तीर्थों का सान्निध्य रहता है, गया तीथं उन सबसे बढ़- कर पुण्य है। मीन मेष, कस्या, धनु, एवं वृष राशि पर जब सूर्य हों उस समय गया तीर्थ परम दुलेभ है, ऋषिलोम सबंदा यह कहते आये हैं कि तीनों लोकों में गया का पिण्डदान परम दुलंभ है। मकरराशि पर जब चन्द्रमा ओर सूर्य स्थित हों, उस समय त्वीनों लोकों में गयाश्राद्ध परम दुलंभ माना गया है। मनुष्य गया

English

One should honour and propitiate with Havyas and Kayyas (offerings) the Brahmanas who had been assigned the right of receiving those things by Brahma himself. If they are pleased, all the Pitys and Devas will be pleased.

अध्याय २२०

श्लोक 42

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ज्ञात्वैवं नृपसत्तम ।स्नातव्यं मानवैस्तत्र यत्र संनिहितो हरः

tasmāt sarvaprayatnena jñātvaivaṃ nṛpasattama / snātavyaṃ mānavaistatra yatra saṃnihito haraḥ

हिन्दी अर्थ

+धनुश्चिह्नस्तर्गतग्रश्य: ख. पुस्तके नास्ति । इतः प्रभृति सुदुलभमित्यन्त प्रन्थव्यत्यासः ख. पुस्तके वतंते । “नइदमधधं नास्ति क. पुस्तके । गयायां पिण्डदानेन यत्फल लभते नरः। न तच्छक्यं मया वक्तु कल्पकोटिशतेरपि ४ ६

English

Except in the case of the holy centres of Kuruksetra, Visala, Viraja and Gaya in all the holy centres, it has been ordained that the devotees should shave off their head and observe fast.

अध्याय २२०

श्लोक 43

एवं स्नात्वा विधानेन ब्राह्मणान् वेदपारगान् ।पूजयेत्पृथिवीपाल सर्वपापोपशान्तये

evaṃ snātvā vidhānena brāhmaṇān vedapāragān / pūjayetpṛthivīpāla sarvapāpopaśāntaye

हिन्दी अर्थ

इति महापुराणे वायुप्रोक्ते गयामाहात्म्यं नाम पञ्चाधिकशततमोः्ध्यायः

English

A Bhiksu (a recluse) need not offer balls of rice after going to Gaya. It is enough if he shows his staff. After placing his staff at the feet (the footprint) of Visnu he becomes liberated along with all his forefathers. 1

अध्याय २२०

श्लोक 44

एवं गुणविशिष्टं हि तत्तीर्थं नृपसत्तम ।तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं शृणुष्वैकमना नृप

evaṃ guṇaviśiṣṭaṃ hi tattīrthaṃ nṛpasattama / tasya tīrthasya māhātmyaṃ śṛṇuṣvaikamanā nṛpa

हिन्दी अर्थ

'अरनटकगकान-- भाषा गयासुरः कथ्थ जातः किप्रभावः किमात्मकः । तपस्तप्तं कथं तेन कर्थ देहपवित्रता हि

English

Really the staff-bearing ascetic (Sannyasin) does not incur sins or acquire merits. Hence he renounces all activities and meditates on Visnu with noble thoughts.

अध्याय २२०

श्लोक 45

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः ।श्राद्धं यः कुरुते तत्र पित्ःणां भक्तिभावितः

tatra tīrthe naraḥ snātvā saṃtarpya pitṛdevatāḥ / śrāddhaṃ yaḥ kurute tatra pitḥṇāṃ bhaktibhāvitaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णो्न भ्यम्बुजाज्जातो ब्रह्म लोकपितामहः । प्रजा: ससर्ज संप्रोक्तः पूर्व देबेन विष्णु ना २

English

One may renounce all Karmans but should not for¬ swear the Vedas. He should shave liis head outside the limits of the holy centre to the east, west, south or north.

अध्याय २२०

श्लोक 46

दानं ददाति विप्रेभ्यो गोभूतिलहिरण्यकम् ।षष्टिवर्षसहस्राणि कोटिर्वर्षशतानि च

dānaṃ dadāti viprebhyo gobhūtilahiraṇyakam / ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi koṭirvarṣaśatāni ca

हिन्दी अर्थ

में पिप्डदान करने से जो फल प्राप्त करता है, उसका मैं संकड़ों कोटि कल्‍्पों में भी वर्णन नहीं कर नारद बोले-ब्रह्मन् ! वह गयासुर किस प्रकार उत्पन्न हुआ ? उसका प्रभाव और स्वरूप क्‍या था ! उसने किस प्रकार तपस्या की ? शारीरिक पवित्रता उसे कंसे प्राप्त हुई

English

The area of the sacred place of Gaya, as declared by Brahma, is two and a half krosas (1 krosa = 5 km.), that of the holy centre Gaya is five krosas and that of Gayasiras (Headland of Gaya) is one krosa. 2

अध्याय २२०

श्लोक 47

विमानवरमारूढः स्वर्गलोके महीयते ।नर्मदासर्वतीर्थेभ्यः स्नाने दाने च यत्फलम्

vimānavaramārūḍhaḥ svargaloke mahīyate / narmadāsarvatīrthebhyaḥ snāne dāne ca yatphalam

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमार बाल्ले--नारदजी ! भगवान् विष्णु के नामिकमल से लोकपितामह ब्रह्माजी उत्पन्न हुए थे और पूर्वकाल में भगवान् विष्णु के कहने पर उन्होंने प्रजाओं की सृष्टि की थी। आसुरभाव से उन्होंने

English

Cf. NP. II. 45.31.

अध्याय २२०

श्लोक 48

तत्फलं समवाप्नोति रेवासागरसङ्गमे ।सुवर्णं रजतं ताम्रं मणिमौक्तिकभूषणम्

tatphalaṃ samavāpnoti revāsāgarasaṅgame / suvarṇaṃ rajataṃ tāmraṃ maṇimauktikabhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

१०७४ वायुपुराणेभ आधुरेणव भावेन असुरानसुजत्पुरा । सौमनस्थेन भावेन देवान्सुमनसो5सुजत्

English

Cf. N 44.16; A 42 Whatever holy places there are in the three worlds are present within 1 (the area of Gayas'iras). A person who performs Sraddha to the Pitps in the holy centre of Gaya be¬ comes free from indebtedness to them.

अध्याय २२०

श्लोक 49

गोवृषं च महीं धान्यं तत्र दत्त्वाक्षयं फलम् ।शुभस्याप्यशुभस्यापि तत्र तीर्थे न संशयः

govṛṣaṃ ca mahīṃ dhānyaṃ tatra dattvākṣayaṃ phalam / śubhasyāpyaśubhasyāpi tatra tīrthe na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थूलः षष्टियॉजनानां श्रेष्ठोड्सों बेष्णव: स्मृतः। कोलाहलं गिरिवरे तपस्तेपे सुदारुणम् (५ बहुवर्षसहस्नाणि निरुच्छवासं स्थिरोडभवत् । तत्तपस्तापिता देवा: संक्षोभ॑ परम गता:

English

He who performs Sraddha at Gayasiras uplifts a hundred generations in his family. The moment one starts on his pilgri¬ mage to Gaya, every step that he takes (on his journey of Gaya) constitutes a flight of steps leading to Svarga to his Pitrs (ancestors).

अध्याय २२०

श्लोक 50

तत्र तीर्थे नरः कश्चित् प्राणत्यागं युधिष्ठिर ।करोति भक्त्या विधिवत्तस्य पुण्यफलं शृणु

tatra tīrthe naraḥ kaścit prāṇatyāgaṃ yudhiṣṭhira / karoti bhaktyā vidhivattasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मलोक॑ गता देवा: प्रोचुस्तेड्थ पितामहम् । गयासुराद्रक्ष देव ब्रह्मा देवांस्ततो5ब्रवीत् त्रजामः शंकर देवा ब्रह्माद्याश्न गताः शिवम् । कंलासे चाब्रवन्नत्वा रक्ष देव महासुरात् ८ भ्रह्माद्यानब्रवीच्छभुब्ेजाम: शरण हरिम् । क्षोराब्धौ देवदेबेश: स नः श्रेयो विधास्यति ॥।

English

At every step taken (by the son) in his journey towards Gaya, the fruit of Asvamedha is certainly acquired by him. There is no doubt in this. Pindas in Gaya are offered by means of milk pudding, Cams (cooked rice soaked in ghee), Saktu (flour of fried grains), Pisiaka, rice grains, roots etc. Powdered gingelly seeds, lumps of jaggery with ghee or mere curds, any foodstuff mixed with honey, oilcake with jaggery, raw sugar and ghee, if offered to the Pitrs yield everlasting benefits. Or worship is performed' and any seasonal fruit is offered as food or Havisya food is also offered as mentioned by the sages.

अध्याय २२०

श्लोक 51

कोटिवर्षं तु वर्षाणां क्रीडित्वा शिवमन्दिरे ।वेदवेदाङ्गविद्विप्रो जायते विमले कुले

koṭivarṣaṃ tu varṣāṇāṃ krīḍitvā śivamandire / vedavedāṅgavidvipro jāyate vimale kule

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म महेश्वरो देवा विष्णु नत्वा प्रतुष्ट॒वुः ६

English

On one side are all the articles of offering such as clo¬ thes and things sweetened with tasty honey. On the other side is the sacred water from the Phalgutlrtha brought after meditating on the lotus-like feet of Gadadhara (i.e. Both these are at par with each other).

अध्याय २२०

श्लोक 52

पुत्रपौत्रसमृद्धो ऽसौ धनधान्यसमन्वितः ।सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदांशतम्

putrapautrasamṛddho 'sau dhanadhānyasamanvitaḥ / sarvavyādhivinirmukto jīvecca śaradāṃśatam

हिन्दी अर्थ

अधुरों की तथा उदार भावों से देवताओं की उत्पत्ति की थी। उन असुरों में महाबलवान् तथा पराक्रमी गयासुर हुआ । उसकी ऊंचाई सवा सो योबनों की सुनी जाती है। मोटाई साठ सहस्र योजनों की थी। भगवान् विष्ण का वह भक्त था । कोलाहल नामक सुन्दर गिरि पर जाकर उसने परम दारुण तपस्या की थौ। सुना जाता है कि वहाँ जाकर अनेक सहस्र वर्षों तक श्वास को रोक कर स्थित रद्दा। उसके इस दारुण तप को देखकर देवगण बहुत सन्तप्त और पुष्प हुए । अन्तत; देवगण ब्रह्मलोक में स्थित पितामह ब्रह्मा के पास जाकर बोले, देव ! गयासुर से हम लोगों की रक्षा कीजिए । देवताओं की आते वाणी सुनकर भगवान् ब्रह्मा ने उनसे कहा ।३-७। देवगण ! चलिए, इस कार्य के लिए हम लोग एक साथ शझांंकर के पास चलें। ऐसा निश्चय कर ब्रह्मादि देवगण केलाश शिखर पर अवस्थित शंकर के पास गये ओर बोले देव महासुर गय से हम लोगों

English

The procedure of the Sraddhas in the holy centres is this: Seat is offered to Pindas; Pindas are offered, then Avanejana rite is performed (water is ritualistically sprinkled on the Darbha grass); Daksina is then offered and then the Annasamkalpa (ritualistic verbal utterance of one's intention of offering food). In the Sraddhas performed in the holy centres, there is no ritualistic invocation to Pitrs. As there is no defilement through seeing (i.e. on being seen by others) there is no screen- ing of the sides. Intelligent persons should perform Sraddha with due sympathy.

अध्याय २२०

श्लोक 53

अपि द्वादशयात्रासु सोमनाथे यदर्चिते ।कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे तत्पुण्यं लोटणेश्वरे

api dvādaśayātrāsu somanāthe yadarcite / kārttikyāṃ kṛttikāyoge tatpuṇyaṃ loṭaṇeśvare

हिन्दी अर्थ

की रक्षा कीजिये । शम्भु ने ब्रह्मादि देवगणों से कहा चलिये, हम लोग इस कार्य के लिये हरि की श्वरण में चलें । क्षीर सागर में वे देव देवेश विराजमान हैं, वे ही लोगों का कल्याण साधन करेंगे इस प्रकार निश्चय कर ब्रह्मा, महादेव एवं देवताओं ने क्षीर सागर में जाकर भगवान् विष्णु को नमस्कार कर स्तुति

English

In other places, the Pitrs if and when invoked at the

अध्याय २२०

श्लोक 54

गया गङ्गा कुरुक्षेत्रे नैमिषे पुष्करे तथा ।तत्पुण्यं लभते पार्थ लोटणेश्वरदर्शनात्

gayā gaṅgā kurukṣetre naimiṣe puṣkare tathā / tatpuṇyaṃ labhate pārtha loṭaṇeśvaradarśanāt

हिन्दी अर्थ

हैं राक्षतादि अनृपकारियों के ग्रसनेवाले हैं, अखिल चराचर जगत के घारण करनेवाले, एवं योगियों के उद्धारक एवं स्तुतो वासुदेवः सुराणां दर्शनं ददौ । किसर्थंमागता देवा विष्णुनोक्तास्तमबुवन्

English

By a person desirous of fruits and performing Sraddhas in the holy centres all the rites must always be performed after eschewing lust, anger and covetousness. One who observes celibacy, sleeps on the bare ground, takes food only once a day, speaks only the truth, remains always pure and is always engaged in the welfare of all living beings, attains the fruits of visiting the holy centres.

अध्याय २२०

श्लोक 55

यः शृणोति नरो भक्त्या पठ्यमानम् इदं शुभम् ।सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं स गच्छति

yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā paṭhyamānam idaṃ śubham / sarvapāpavinirmukto rudralokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

गयासुरभयाहेव रक्षास्मानब्रवोद्धरिम् । ब्रह्माद्या यान्‍्तु ते देत्यमागमिष्यामहं ततः १३ केशवों गरुडारूढो वर दातुं गयासुरे । सर्वे स्वं स्व॑ं समास्थाय ययुर्वाहनमुत्तमम्

English

A self-possessed man visiting holy centres must at the outset eschew heresy. A person who does everything urged by lust, should be known as a heretic.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 220
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.