Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
221
अध्याय 221 / 232

Adhyaya 221

27 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ27 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २२१

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे लोटणेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम विंशत्युत्तरद्विशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय २२१ श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र रेवाया दक्षिणे तटे ।क्रोशद्वयान्तरे तीर्थं मतृतीर्थाद् अनुत्तमम्

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe loṭaṇeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma viṃśatyuttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 221 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchettu rājendra revāyā dakṣiṇe taṭe / krośadvayāntare tīrthaṃ matṛtīrthād anuttamam

हिन्दी अर्थ

ऊचुस्त॑ वासुदेवाद्याः किमर्थ तप्यते त्वया। संतुष्टाः स्वागताः सर्वे वरं बृहि गयासुर ३१४ यदि तुष्ठाः स्थ मे देवा ब्रह्म विष्णुमहेश्वराः । सर्वदेवह्विजातिम्पो यज्ञतीर्थशिलोच्चयात्

English

Just as the knowers of Brahman engaged in the meditation of Brahman with single-minded attention attain the knowable object, so also the self-possessed persons performing the holy rites in the holy centres enter Brahman named Paresa (the supreme lord).

अध्याय २२१

श्लोक 2

नाम्ना हंसेश्वरं पुण्यं वैमनस्यविनाशनम् ।कश्यपस्य कुले जातो हंसो दाक्षायणीसुतः

nāmnā haṃseśvaraṃ puṇyaṃ vaimanasyavināśanam / kaśyapasya kule jāto haṃso dākṣāyaṇīsutaḥ

हिन्दी अर्थ

देवेस्योइतिपवित्रोहमृषिभ्यो४पि शिवाव्ययात् । सम्त्रेश्यों देवदेवीस्यों योगिश्यश्रापि सर्वेशः

English

The river Vaitaran! which is famous in all the three worlds, has descended into the holy centre of Gaya for saving Pitrs. One who takes the sacred bath in the Vaitarani and gifts away cows uplifts three times seven (i.e. twentyone)

अध्याय २२१

श्लोक 3

ब्रह्मणो वाहनं जातः पुरा तप्त्वा तपो महत् ।सैकदा विधिनिर्देशं विना वैयग्र्यमास्थितः

brahmaṇo vāhanaṃ jātaḥ purā taptvā tapo mahat / saikadā vidhinirdeśaṃ vinā vaiyagryamāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं, अनष्त महिमा शाली, उत्तरोत्तर विकाश शील एवं महा महिमामय हैं, उन भगवान् विष्णु को हम सभी बार बार नमस्कार करते हैं ।१०-११॥। सनत्कुपार बोले:--नारद जी ! ब्रह्मादि देवताओं द्वारा स्तुति किये जाने पर भगवान् वासुदेव ने उन्हें दंग दिया और कहा कि देवगण ! आप लोगों का यहाँ पर किस कारण आगमन हुआ है।

English

The devotee should go to the Aksayavata (the eternal fitr and nroDitiate the Brahmanas there. One who

अध्याय २२१

श्लोक 4

अभिभूतः शिवगणैः प्रणनाश युधिष्ठिर ।दक्षयज्ञप्रमथने कांदिशीको विधिं विना

abhibhūtaḥ śivagaṇaiḥ praṇanāśa yudhiṣṭhira / dakṣayajñapramathane kāṃdiśīko vidhiṃ vinā

हिन्दी अर्थ

लोग जाइये, मैं उस देत्य के पास आ रहा हूँ । ऐसा कहकर केशव गरुड़ पर सवार होकर वरदान देने की कामना से गयासुर के पास गमनोद्यत हुए और भन्य देवगण भी अपने-अपने छत्तम बाहनों पर सवार होकर उसी स्थान को गये । वासुदेव प्रभृति देवगणों ने जाकर गयासुर से कहा, भगयासुर ! तुम किस लिए तपस्या कर रहे हो तुम्हारी इस घोर तपस्या से हम सब सन्‍्तुष्ट हैं, और तम्हें वर देने के लिये यहाँ आये हुए हैं, मत

English

It is a rare acluevcme else in the three worlds if one when the Sun is in the Zodia< and Kumbha.

अध्याय २२१

श्लोक 5

ब्रह्मणा संसृतो ऽप्याशु नायाति स यदा खगः ।तदा तं शप्तवान्ब्रह्मा पातयामास वै पदात्

brahmaṇā saṃsṛto 'pyāśu nāyāti sa yadā khagaḥ / tadā taṃ śaptavānbrahmā pātayāmāsa vai padāt

हिन्दी अर्थ

गयासुर बोले--ब्रह्मा, विष्णु महेश्वर प्रभ्ति देवगण ! यदि आप लोग सचमुच हमारे ऊपर सस्तुष्ट हैं तो मेरी यह कामना है कि मैं सभी देवताओं, द्विजातियों, यज्ञों, तीर्थों एवं पब॑तीय प्रान्तों से भी पवित्र हो जाऊँ समस्त देवगणों से भी लोग मुझे अति पवित्र मानें । धर्माचार परायण ऋषियों एवं अविनाशी शिव से भी बढ़कर पवित्र होने को मेरी कामना है सभी प्रकार के उत्तमोत्तम मंत्रों, देवी, देवताओं एतदर्धस्थाने वेदेम्योउतिपविन्नोहहं पवित्रे भवभोः सदेति ख. पुस्तके ।

English

Cf. AP. 116.28.

अध्याय २२१

श्लोक 6

ततः स शप्तमात्मानं मत्वा हंसस्त्वरान्वितः ।पितामहमुपागम्य प्रणिपत्येदम् अब्रवीत्

tataḥ sa śaptamātmānaṃ matvā haṃsastvarānvitaḥ / pitāmahamupāgamya praṇipatyedam abravīt

हिन्दी अर्थ

१०७६९ वायुपुराणम्

English

Similarly rare is the opportunity, very rare indeed in the three worlds, to perform Sraddha at Gaya when the Sun is in the Zodiac Makara and also at the times of the eclipses of the Sun and the Moon.

अध्याय २२१

श्लोक 7

हंस उवाच: तिर्यग्योनिसमुत्पन्नं भवाञ्छप्तुं न चार्हति ।स्वभाव एव तिर्यक्षु विवेकविकलं मनः

haṃsa uvāca: tiryagyonisamutpannaṃ bhavāñchaptuṃ na cārhati / svabhāva eva tiryakṣu vivekavikalaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

न्यासिभ्यश्रापि कमिभ्यो धर्मिभिश्व तथा पुनः ज्ञ (य) तिपविन्रेभ्यः पविन्रः स्यां सदा सुराः पवित्रमस्तु तं देवा दंत्यमुक्त्वा ययुदिवम् । देत्यं दुष्ट्वा च॒ स्पृष्द्वा च सर्वे हरिपुरं ययुः.

English

The fruit that one achieves by offering balls of rice at Gaya, cannot be described by me even in hundreds of crores of Kalpas.

अध्याय २२१

श्लोक 8

तथापि देव पापो ऽस्मि यदहं स्वामिनं त्यजे ।किं तु धावद्भिर् अत्युग्रैर्गणैः शार्वैः पितामह ।सहसाहं भयाक्रान्तस्त्रस्तस्त्यक्त्वा पलायितः

tathāpi deva pāpo 'smi yadahaṃ svāminaṃ tyaje / kiṃ tu dhāvadbhir atyugrairgaṇaiḥ śārvaiḥ pitāmaha / sahasāhaṃ bhayākrāntastrastastyaktvā palāyitaḥ

हिन्दी अर्थ

शुन्यं लोकत्रय जात॑ शुन्‍्या यमपुरी हाभृत् । यम इंद्रादिभिः साथे ब्रह्म लोक ततोइ्गतम् २० ब्रह्मणमुचिरे देवा गयासुरविलोपिता:। त्वया दत्तो5धिकारो वे गृहाण त्वं पितामह २१ ब्रह्माइब्रवीत्ततो देवान्त्रजामो विष्णुमव्ययभ् ब्रह्मादयो5ब्रुवन्विष्णु त्वया दत्तवरेसुरे

English

How was Gayasura (Demon Gaya) born? What was his power? What was his nature? How did he perform the penance? How did he acquire purity of the body?

अध्याय २२१

श्लोक 9

अद्यापि भयमेवाहं पश्यन्नस्मि विभो पुरः ।तेन स्मृतो ऽपि भवता नाव्रजं भवदन्तिके

adyāpi bhayamevāhaṃ paśyannasmi vibho puraḥ / tena smṛto 'pi bhavatā nāvrajaṃ bhavadantike

हिन्दी अर्थ

तदशंनाञ्युः स्वर्ग शुन्यं लोकत्रयं ह्यभृत् । देवरुक्तो वासुदेवों ब्रह्माणं स बचोब्रवीत् गत्वाध्सुरं प्रार्थयस्व यज्ञार्थ देहि देहकम् । विष्णक्तः ससुरो ब्रह्मा गत्वाउपश्यन्महासुरम् २४

English

Brahma, the grandfather of the worlds, was born of the umbilical lotus of Visnu. Formerly, at the instance of lord Visnu, he created the subjects.

अध्याय २२१

श्लोक 10

श्रीमार्कण्डेय उवाच: इति ब्रुवन्नेव हि धातुरग्रे हंसः श्वसत्यक्षिपूज्यः सुदीनः ।तिर्यञ्चं मां पापिनं मूढबुद्धिं प्रभो पुरः पतितं पाहि पाहि

śrīmārkaṇḍeya uvāca: iti bruvanneva hi dhāturagre haṃsaḥ śvasatyakṣipūjyaḥ sudīnaḥ / tiryañcaṃ māṃ pāpinaṃ mūḍhabuddhiṃ prabho puraḥ patitaṃ pāhi pāhi

हिन्दी अर्थ

जलन जान नाना नंिीयणथणय। कण पाना भय ४४ “न ४7: + कक कानकनअबननतककनन-ांनन

English

Formerly he created the Asuras (Demons) through a demoniac inclination. Through a benevolent disposition of mind he created theDevas of gentle minds.

अध्याय २२१

श्लोक 11

एको देवस्त्वं हि सर्गस्य कर्ता नानाविधं सृष्टमेतत्त्वयैव ।अहं सृष्टस्त्वीदृशो यत्त्वया वै सो ऽयं दोषो धातर् अद्धा तवैव

eko devastvaṃ hi sargasya kartā nānāvidhaṃ sṛṣṭametattvayaiva / ahaṃ sṛṣṭastvīdṛśo yattvayā vai so 'yaṃ doṣo dhātar addhā tavaiva

हिन्दी अर्थ

एवं सभी प्रकार के योगियों संन्‍्यासियों गहस्थों, धर्मिष्ठों एवं यतियों से भी, जो अतिशय पवित्र जाने जाते हैं मैं सवंदा बढ़कर पवित्र होऊ-यही मेरी अभिलाषा है। गयासुर ! तुम अपनी इच्छा के अनुरूप ही पवित्रता लाभ करो--ऐसा कहकर देवगण गयासुर को पुनः देक्षकर एवं पवित्र करने की भावना से स्पर्श कर स्व को प्रस्थित हुए गयासुर के इस अदभूत एवं महान् काय॑ से तीनों लोक एवं यमपुरी सूनी हो गई। तब इन्द्रादि देवताओं को साथ लेकर यमराज ब्रह्मलोक को गये गयासुर द्वारा अपदस्थ किये गये देवताओं ने कहा, पितामह ! हम सबों का अधिकार तुम्हारा ही दिया हुआ था, अब उसे तुम्हीं ग्रहण करो ।

English

Demon Gaya possessed the greatest strength and exploit among Asuras. His height is remembered to be one hundred and twentyfive Yojanas.

अध्याय २२१

श्लोक 12

शापस्य वानुग्रहस्यापि शक्तस्त्वत्तो नान्यः शरणं कं व्रजामि ।सेवाधर्माद्विच्युतं दासभूतं चपेटैर्हन्तव्यं वै तात मां त्राहि भक्तम्

śāpasya vānugrahasyāpi śaktastvatto nānyaḥ śaraṇaṃ kaṃ vrajāmi / sevādharmādvicyutaṃ dāsabhūtaṃ capeṭairhantavyaṃ vai tāta māṃ trāhi bhaktam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा ने देवताओं की ऐसी बातें सुनकर उनसे कहा, चलिये, इस काय के लिये हम लोग भगवान् विष्णु के पास चलें जो कभी विचलित होनेवाले नहीं हैं। वहाँ जाकर ब्रह्मा प्रभृति देवों ने भगवान् विष्णु से कहा, देव ! तुमने गयासुर को ज॑सा वरदान दे दिया है उसके प्रभाव से प्रतिदिन सभी प्राणी उसका दशंन करके स्वर्ग को चले जाते हैं, उसका परिणाम यह हुआ है कि तीनों लोक सूना हो गया है, देवताओं के इस

English

His girth was sixty Yojanas. He is remembered as the most excellent of all the devotees of Visnu. He performed a very terrible penance on the excellent mountain Kolahala (Brahma- yoni hill including Muntfapr${ha at Gaya).

अध्याय २२१

श्लोक 13

विद्याविद्ये त्वत्त एवाविरास्तां धर्माधर्मौ सदसद् द्युर्निशे च ।नानाभावाञ्जगतस्त्वं विधत्सेस् तं त्वामेकं शरणं वै प्रपद्ये

vidyāvidye tvatta evāvirāstāṃ dharmādharmau sadasad dyurniśe ca / nānābhāvāñjagatastvaṃ vidhatses taṃ tvāmekaṃ śaraṇaṃ vai prapadye

हिन्दी अर्थ

संयुक्त निवेदन करने पर वासुदेव ने ब्रह्मा से कहा, कि आप जाकर यज्ञ करने के लिये गयासुर से प्रार्थना करें कि वह अपना दारीर दे। विष्णु भगवान् के ऐसा कहने पर देवताओं समेत ब्रह्मा उस महान् अधुर गय के पास गये । अन्य देवताओं के साथ ब्रह्म को आया देखकर गयासुर ने उन सब को विधिपूर्वक प्रणाम किया और परम श्रद्धा पूर्वक पूजा आदि करके निवेदन किया 4२२-२५॥। ब्रह्मा अतिथि रूप में यहाँ आये। भाज मैं सब कुछ था चुका। दे योगिन् ! बोगवेत्ता, सभी लोकों

English

He remained steady for many thousand years without breathing. Scorched by his fiery penance, Devas were greatly agitated.

अध्याय २२१

श्लोक 14

एको ऽसि बहुरूपो ऽसि नानाचित्रैककर्मतः ।निष्कर्माखिलकर्मासि त्वामतः शरणं व्रजे

eko 'si bahurūpo 'si nānācitraikakarmataḥ / niṣkarmākhilakarmāsi tvāmataḥ śaraṇaṃ vraje

हिन्दी अर्थ

पोगिन्योगाड्रवित्सबंलोकस्वामिन्पितगुंरो । यदर्थभागतों ब्रह्मंस्तत्कार्य करवाण्यहम्

English

Devas went to Brahmaloka and spoke to Pitamaha (god Brahma), "O Lord, save us from demon Gaya". Then Brahma spoke to the Devas:

अध्याय २२१

श्लोक 15

नमोनमो वरेण्याय वरदाय नमोनमः ।नमो धात्रे विधात्रे च शरण्याय नमोनमः

namonamo vareṇyāya varadāya namonamaḥ / namo dhātre vidhātre ca śaraṇyāya namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

पुथिव्यां यानि तीर्थानि दृष्टानि अमता सया। यज्ञार्थ न तु ते तानि पविन्राणि शरीरतः ॥रद८ त्वया वेहे पवित्रत्वं प्राप्तं विष्णुप्रसादतः । अतः पत्रित्र देह त्वं यज्ञार्थ देहि मेश्सुर (२६ धन्यो5ह देवदेवेश यहेहू प्रार्थ्यते त्वया। पितृवंशः कुृतार्थों मे देहे यागं फरोषि चेत्

English

"O Devas, we shall go to god Sankara." Brahma and others went to Siva. At Kailasa, they bowed to him and said, "O Lord, save us from the great demon".

अध्याय २२१

श्लोक 16

शिक्षाक्षरवियुक्तेयं वाणी मे स्तौति किं विभो ।का शक्तिः किं परिज्ञानमिदमुक्तं क्षमस्व मे

śikṣākṣaraviyukteyaṃ vāṇī me stauti kiṃ vibho / kā śaktiḥ kiṃ parijñānamidamuktaṃ kṣamasva me

हिन्दी अर्थ

त्वयेवोत्पादितों देहः पवित्रस्तु त्वया कृतः । सर्वेषामुपकाराय यागो्वश्यं भवत्विति ३३१ इत्युवत्वा सोइपतद्भूमौ श्वेतकल्पे गयासुर:। नेऋतीं दिशमाशित्य तदा कोलाहले गिरो

English

Sarhbhu spoke to Brahma and others: "We shall seek refuge in Hari, in the ocean of milk. He is the lord of all Devas. He will do something conducive to our welfare". Brahma, Siva and the Devas bowed to Visnu and eulogised him.

अध्याय २२१

श्लोक 17

श्रीमार्कण्डेय उवाच: एवं वदति हंसे वै ब्रह्मा प्राह प्रसन्नधीः ।शिक्षा दत्ता तवैवेयं मा विषादं कृथाः खग

śrīmārkaṇḍeya uvāca: evaṃ vadati haṃse vai brahmā prāha prasannadhīḥ / śikṣā dattā tavaiveyaṃ mā viṣādaṃ kṛthāḥ khaga

हिन्दी अर्थ

शिरः कृत्वोत्तरे देत्यः पादौ कृत्वा तु दक्षिणे। ब्रह्मा संभृतसंभारों मानसानत्विजोइसूजत् अग्निशर्माणममृतं शौनक जाऊर्जाल मृदुम् । कुमुरथि वेदकोण्डिल्यं हारीत॑ काश्यपं कृप् ३३४

English

Om! Obeisance to Visnu, the lord of all, the all- powerful, the radiant, the victorious and the devourer (destro¬ yer) of Raksasas and others.

अध्याय २२१

श्लोक 18

तपसा शोधयात्मानं यथा शापान्तमाप्नुयाः ।रेवासेवां कुरु स्नात्वा स्थापयित्वा महेश्वरम् ।अचिरेणैव कालेन ततः संस्थानमाप्स्यसि

tapasā śodhayātmānaṃ yathā śāpāntamāpnuyāḥ / revāsevāṃ kuru snātvā sthāpayitvā maheśvaram / acireṇaiva kālena tataḥ saṃsthānamāpsyasi

हिन्दी अर्थ

के स्वामिन् ! गुरुदेव ब्रह्मनू! भगवन् ! आप जिस प्रयोजन से यहाँ पधारे हैं, उसे में पूरा करना चाहता हूं

English

Hail to the sustainer of all these (worlds). Bow to him who leads the Yogins beyond (the ocean of worldly existence). Obeisance to the ever-increasing, the Infinite. Hail to the resplendent one.

अध्याय २२१

श्लोक 19

यच्चेष्ट्वा बहुभिर् यज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः ।गोस्वर्णकोटिदानैश्च तत्फलं स्थापिते शिवे

yacceṣṭvā bahubhir yajñaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ / gosvarṇakoṭidānaiśca tatphalaṃ sthāpite śive

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा ने कहा--महाभाग गयासुर ! समस्त पृथ्वी भर में भ्रमण करके मैंने जिन-जिन तीर्थों को देखा है, वे तुम्हारे शरीर की पवित्रता के कारण यज्ञ के लिए पवित्र नहीं रह सके भगवान् विष्णु की अनुकम्पा से हुमने अपने शरीर में परम पवित्रता का लाभ किया है, अतः मैं चाहता हूँ कि यज्ञ के लिये तुम अपने पवित्र शरीर का मुझे दान करो गयासुर खबोला--हे देव-देवेश आप हमारे शरीर के लिए प्राथना कर रहे हैं, यह हमारा घन्य भाग्य है। यदि आप हमारे शरोर में यज्ञ क्रिया सम्पन्न करेगे तो हमारा पितृ कुल कृतक्ृत्य हो जायगा। हे देव इस नश्वर शरीर की रचना आप ही ने की है, तुम्हीं ने इसे इतनी अपूर्ब पवित्रता प्रदान की है, सभी जीव धारियों के लाभाथ होनेवाला वह याग अवश्य सम्पन्न होगा श्वेत कल्प में ऐसो बातें कर गयासुर

English

On being eulogised thus, Vasudeva granted vision unto the Suras (i.e. manifested himself in front of them). O Devas, wherefore have you all come?" On being asked thus by Visnu the Devas said to him:

अध्याय २२१

श्लोक 20

ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्वर्णहृद् गुरुतल्पगः ।रेवातीरे शिवं स्थाप्य मुच्यते सर्वपातकैः

brahmaghno vā surāpo vā svarṇahṛd gurutalpagaḥ / revātīre śivaṃ sthāpya mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

नैऋत दिशा की और धराशायी हो गया, उस समय पर्वत प्रान्त में सवंत्र कोलाहल मच गया। देत्य ने अपने शिर को उत्तर दिज्ञा में और दोनों पैरों को दक्षिण दिशा में किया। यज्ञ की समस्त सामग्रियों एवं साधनों समेत ब्रह्मा ने उक्त यज्ञ को सर्वाद्भतः सम्पन्न करने के लिये मांनस पुरोहितों की सृष्टि की ।३०-३३॥। उनके नाम थे, अग्निशर्मा, अमृत, शौनक, जाउजलि, मृदु, कुमुथि, वेद कौण्डिल्य, हारोत, काश्यप, कप, गर्ग,

English

"O Lord, save us from the danger of demon Gaya". Hari said, "May Brahma and others go near that Daitya. I shall also come there".

अध्याय २२१

श्लोक 21

तस्माद्भर्गसरित्तीरे स्थापयित्वा त्रियम्बकम् ।वियुक्तः सर्वदोषैस्त्वं यास्यसे पदमुत्तमम्

tasmādbhargasarittīre sthāpayitvā triyambakam / viyuktaḥ sarvadoṣaistvaṃ yāsyase padamuttamam

हिन्दी अर्थ

कौशिक वाद्िष्ठ, परम तपोनिष्ठ भागंव, वृद्ध पाराशर, कण्व, माण्डब्य, श्रुति केवल, इवेत, सुताल, दमन, १०७८ क्‍ वायुपुराणम्

English

Seated on Garuda, Kesava started in order to grant a boon to Gayasura. All the Devas seated themselves on their respective excellent vehicles and proceeded.

अध्याय २२१

श्लोक 22

एवमुक्तः स विधिना हृष्टतुष्टः खगोत्तमः ।तथेत्युक्त्वा जगामाशु नर्मदातीरमुत्तमम्

evamuktaḥ sa vidhinā hṛṣṭatuṣṭaḥ khagottamaḥ / tathetyuktvā jagāmāśu narmadātīramuttamam

हिन्दी अर्थ

गर्ग कोशिकवासिष्ठो सुनि भागंवसव्ययम् । बद्धं पाराशरं कण्वं साण्डव्यं भुतिकेवलम्

English

Vasudeva and others spoke to him: "O demon Gaya, what for is this penance being performed by you? We have all arrived here fully satisfied (with your penance). Mention the boon (you wish to have)

अध्याय २२१

श्लोक 23

तपस्तप्त्वा कियत्कालं स्थापयामास शङ्करम्

tapastaptvā kiyatkālaṃ sthāpayāmāsa śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

श्वेत सुमालं दमन सुहोत्र कड्ध.मेव घ । लौकाक्षि च महाबाहूं जेगीषव्यं तयेब च ३३६ दधिपसुखं विप्रमृष्भ ककंमेव च् । कात्यायनं गोभिलं च मुनिमुग्रमहातन्रतम् (३७ +आत्रेयं चाप्यद्धिरसमोपमन्य महान्रतम् । गोकर्ण च गुहावास शिखण्डिनमुमान्नतम्

English

O Devas, Brahma, Visnu and Mahcsvara, if you are pleased, may I be ever holier than these: than all the Devas, and Brahmanas, than all the Yajfias, holy rivers and mountains; than all the Devas; than all the sages; than even the unchanging Siva; than all the Mantras; than all the lords of Devas; than all the Yogins; than all the renouncers; than all the Karmins (the performers of holy rites); than all the Dharmins (pious ones); than all the holy Jhdnins (wise ones and knowers).

अध्याय २२१

श्लोक 24

स्वनाम्ना भरतश्रेष्ठ हंसेश्वरमनुत्तमम् ।पूजयित्वा परं स्थानं प्राप्तवान्खगसत्तमः

svanāmnā bharataśreṣṭha haṃseśvaramanuttamam / pūjayitvā paraṃ sthānaṃ prāptavānkhagasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

एतानन्यांश्व विप्रेद्धान्वेधा लोकपितामहः । परिकल्प्याक रोद्यागं गयासुरशरीरके -

English

"May you be pure and holy". After saying this to the Daitya, the Devas went to heaven. After seeing and touching the Daitya, all people went to Hari's city (i.e. Vaikuntha). All the three worlds became vacant. The whole of the city of Yama became void. Thereafter, Yama went to Brahma- loka along with Indra and others.

अध्याय २२१

श्लोक 25

तत्र हंसेश्वरे तीर्थे गत्वा स्नात्वा युधिष्ठिर ।पूजयेत्परमेशानं स पापैः परिमुच्यते

tatra haṃseśvare tīrthe gatvā snātvā yudhiṣṭhira / pūjayetparameśānaṃ sa pāpaiḥ parimucyate

हिन्दी अर्थ

सभ्यावसथ्यो देवषें तेषु यज्ञा: प्रतिष्ठिता: यज्ञस्थ च प्रतिष्ठार्थे विप्रेभ्यो दक्षिणां ददो ४२ हुत्वा पूर्णाहुति ब्रह्मा स्नात्वा चावभथेन तु । यज्ञयूपं सुरेः साथ समानीय व्यरोपयत् ॥४ ३ ब्रह्मण: सरसः श्रेष्ठ सरस्येवा5उश्रितं शुभम् । चलितशभ्रकितो ब्रह्मा धर्मराजमभाषत ४४ जाता ग॒हे तव शिला समानीयाविचारयन् । देत्यस्थ शीक्र शिरसि ता धारय ममाइकज्ञया .

English

All the Devas displaced by Gayasura spoke to Brahma: "O Pitamaha, please take back the authority which has been given by you (to us)."

अध्याय २२१

श्लोक 26

स्तुवन्नेकमना देवं न दैन्यं प्राप्नुयात् क्वचित् ।श्राद्धं दीपप्रदानं च ब्राह्मणानां च भोजनम् ।दत्त्वा शक्त्या नृपश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते

stuvannekamanā devaṃ na dainyaṃ prāpnuyāt kvacit / śrāddhaṃ dīpapradānaṃ ca brāhmaṇānāṃ ca bhojanam / dattvā śaktyā nṛpaśreṣṭha svargaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

निश्चलार्थ यमः भ्रुत्वाईधारयस्मस्तके शिलाम् । शिलायां धारितायां तु सशिलश्रासुरोइ्चलत्ू

English

Then Brahma spoke to the Devas: "We shall go to the immutable Visnu". Brahma and others said to Visnu: "Since the Asura has been granted the boon by you, all the people have been going to heaven by merely looking at him. All the three worlds have become void." On being informed thus by the Devas, Vasudeva spoke thus to god Brahma: Go and request the demon thus, 'Give your body for the purpose of YajnaV* Urged by Visnu, Brahma went there accompanied by the Suras and saw the great Asura.

अध्याय २२१

श्लोक 27

त्रिकालम् एककालं वा यो भक्त्या पूजयेच्छिवम् ।नवप्रसूतां धेनुं च दत्त्वा पार्थ द्विजोत्तमे ।षष्टिवर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते

trikālam ekakālaṃ vā yo bhaktyā pūjayecchivam / navaprasūtāṃ dhenuṃ ca dattvā pārtha dvijottame / ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi śivaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

सुहोत्र, कद्भू, लोकाक्षि, महाबाहु जगीषव्य, दधिपटुचमुख, विप्रवर ऋषभ, कके कात्यायन, गोभिल, महांब्रवशाली मुनिवर उग्र, सुपालक, गौतम, वेदशिरोब्रत अव्यग्रचित्त जयमाली चाट्हास, दारुण, आज्रेय, अज़िरस, ओपमम्यु महाव्रतशील गोकर्ण, गृहावास, शिरवण्डी, उमाव्रत,--इन सब मुनियों के अतिरिक्त अन्यान्य बहुतेरे विप्रों की लोक पितामह ब्रह्मा जो ने सृष्टि की और गयासुर के शरीर पर यज्ञ का काय प्रारम्भ किया ।३४-४०। इन उपर्यक्त पुरोहित ऋषियों में से अग्निद्यर्मा ने अपने मुख से दक्षिणारिन, गाहँपत्य, आवहनीय, सभ्य एवं अवसम्य नमक पाँच अग्नियों का निर्माण किया । है देव्धि ! इन्हीं पाँचों अग्नियों में यज्ञों की प्रतिष्ठा हुईं। यज्ञ की सम्यक प्रतिष्ठापना के लिये ब्राह्मणों को प्रचुर दक्षिणाएँ दी गई। यज्ञ के अस्त में भगवान् ब्रह्मा ने पूर्णा- हुति दान के उपशन्‍्त अवभूथ स्नान किया--और समस्त देवताओं के साथ यज्ञस्तम्भ को आरोपित किया ।

English

On seeing Brahma along with the Devas, the demon Gaya stood up and duly and devoutly worshipped them.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 221
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.