Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
223
अध्याय 223 / 232

Adhyaya 223

11 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ11 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २२३

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे तिलादेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्वाविंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय २२३ मार्कण्डेय उवाच: ततः क्रोशान्तरे पार्थ वासवं तीर्थमुत्तमम् ।वसुभिः स्थापितं तत्र स्थित्वा वै द्वादशाब्दकम्

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe tilādeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma dvāviṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 223 mārkaṇḍeya uvāca: tataḥ krośāntare pārtha vāsavaṃ tīrthamuttamam / vasubhiḥ sthāpitaṃ tatra sthitvā vai dvādaśābdakam

हिन्दी अर्थ

धनुदिचि ह्वास्तगंतग्रन्थः: ख« पुस्तके नात्ति ।

English

O Lord, O sovereign of the cosmic egg, I bow down to the lord of the worlds, the goal of persons possessing glory, the granter of worldly pleasures and salvation.

अध्याय २२३

श्लोक 2

धरो ध्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानिलो ऽनलः ।प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टाविमे पुरा

dharo dhruvaśca somaśca āpaścaivānilo 'nalaḥ / pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo 'ṣṭāvime purā

हिन्दी अर्थ

यत्सुरं: पीडितोध्त्यर्थ गदया हरिणा तथा पोडितो यद्यहं देवा: प्रसन्ना: सन्तु सबंदा १६२ गदाधरादयस्तुष्टाः प्रोचुः साथ गयासुरम् । वरं ब्रृहि प्रसन्नाः स्मो देवानूचे गयासुरः ३६३ यावत्पृथ्वी पर्वताश्र यावच्चर््राकंता रका: । तावच्छिलायां तिप्ठन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ अन्ये च सकला देवा मन्नास्ना क्षेत्रमस्तु वे ६४ पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्र क्रोशभेकं गयाशिरः । तन्मध्ये सर्वंतीर्थानि प्रयच्छन्ति हित नुणाम्

English

Visvaksena spoke to Visnu,"O Lord, the lotus-born deity eulogises you". Hari said, "You bring him". Urged by Visnu, he brought him. Hari spoke to Aja (Brahma), "Tell me why you have come?"

अध्याय २२३

श्लोक 3

पितृशापपरिक्लिष्टा गर्भवासाय भारत ।नार्मदं तीर्थमासाद्य तपश्चक्रुर्यतेन्द्रियाः

pitṛśāpaparikliṣṭā garbhavāsāya bhārata / nārmadaṃ tīrthamāsādya tapaścakruryatendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

व्यक्ताव्यक्तस्वरूपेण येयं तिष्ठत सवंदा । गदाधरः स्वयं लोकादुभुयात्सर्वाघनाशनात् ॥

English

O Lord of Devas, when the Yaga was performed the demon Gaya moved even when the slab of stone of the form of the Devas was placed on his head. Even when Rudra and other Devas were stationed (over it) there, the demon quaked, O Madhava, be pleased to make it steady now.

अध्याय २२३

श्लोक 4

आराधयन्तः परमं भवानीपतिम् अव्यम् ।द्वादशाब्दानि राजेन्द्र ततस्तुष्टो महेश्वरः

ārādhayantaḥ paramaṃ bhavānīpatim avyam / dvādaśābdāni rājendra tatastuṣṭo maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्धं सपिण्डक येषां ब्रह्मलोक॑ प्रयान्तु ते । ब्रह्मह॒त्यादिकं पाप॑ विनश्यतु च सेविनाम् ६८ नेमिषं पुष्करं गड़ा प्रयागश्वाविमुक्तिकम् । एतान्यन्यानि तीर्थानि दिवि भुव्यन्तरिक्षतः ॥ किया मैंने यज्ञ के लिये अपने शरीर को ब्रह्म को समपित किया था । कया मैं भगवान् विष्णु के वचन मात्र से निकचचल न हो जाता ? देवताओं तथा भगवान् विष्णु की गदा द्वारा मैं पीडित हो चुका हूं। आप देवगण सदा असन्न रहें ६०-६२। समस्त देवताओं के साथ गदाधारियों महान् देवताओं को गयासुर की इन बातों से बड़ी प्रसन्नता हुई, वे बोले, गयासुर ! हम लोग तुमसे बहुत प्रसन्न हैं, जो वरदान चाहो, माँग लो।

English

On hearing the words of Brahma, lord Hari pulled out a Murti (physical body/idol) from his person and gave it to Brahma to stop the restless quaking (of the demon).

अध्याय २२३

श्लोक 5

प्रत्यक्षः प्रददौ तेभ्यस्त्वभीष्टं वरमुत्तमम् ।ततः स्वनाम्ना संस्थाप्य वसवस्तं महेश्वरम् ।जग्मुराकाशमाविश्य प्रसन्ने सति शङ्करे

pratyakṣaḥ pradadau tebhyastvabhīṣṭaṃ varamuttamam / tataḥ svanāmnā saṃsthāpya vasavastaṃ maheśvaram / jagmurākāśamāviśya prasanne sati śaṅkare

हिन्दी अर्थ

गयासुर ने देवताओं से कहा--देवगण ! जब तक पृथ्वी का अस्तित्व है, जब तक पवंतगण, चरुद्रमा, ताराएँ विद्यमान रहें तव तक इस शिला पर ब्रह्मा, विष्णु एवं महेश्वर का तिवास बना रहे, अन्यास्य समस्त देवप्रण भी बने रहें, इस क्षेत्र की प्रतिष्ठा मेरे नाम से हो। गयाक्षेत्र की मर्यादा पाँच कोस को तथा गया शिर को मर्यादा एक कोस की है । इन दोनों के मध्य भाग में मानव हितकारी समस्त तोर्थोंका निवास हो-ऐसा

English

Bringing the idol with him, Brahma placed it on the slab of stone. Still the demon quaked, on seeing which, he (Brahma) invoked the lord again.

अध्याय २२३

श्लोक 6

ततः प्रभृति विख्यातं तीर्थं तद्वासवाह्वयम् ।तस्मिंस्तीर्थे महाराज यो भक्त्या पूजयेच्छिवम् ।यथालब्धोपहारैश्च दीपं दद्यात् प्रयत्नतः

tataḥ prabhṛti vikhyātaṃ tīrthaṃ tadvāsavāhvayam / tasmiṃstīrthe mahārāja yo bhaktyā pūjayecchivam / yathālabdhopahāraiśca dīpaṃ dadyāt prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

आप लोग वरद्दान करें । इस बीच में स्तानादिकर तपंण एवं पिण्डदान से महान् फल की प्राष्ति हो इस महान् प्रभावशाली क्षेत्र में पिण्डदानादि सम्पन्न करनेवाला मनुष्य अपने सहझ्नों कुलों का उद्धार करे ।६३-९६। आप लोग व्यक्त एवं अव्यक्त शरीर धारण कर इस शिला पर सवंदा विद्यमान् रहें। भगवान् गदाधर यहाँ स्थित रहकर समस्त लोक के पाप पुज्जों का विनाश करें। जो लोग यहाँ सपिण्ड श्राद्ध दान करें वे ब्रह्मतोक को प्राप्त करें । इस पविश्र क्षेत्र के सेवन करनेवालों के ब्रह्महत्या आदि घोर पाप विनष्ट हो जायें । वेमिष, पुष्कर गड्भा, प्रयाग, अबिमुक्त प्रभूति जितने उत्तमोत्तम तीर्थ हैं, तथा उनके अतिरिक्त जो अन्यान्य तोथ्थ स्वर्ग, अन्तरिक्ष एवं भूमण्डल में हैं, वे सभी हमारे इस पवित्र तीर्थ में आकर मानव मात्र का कल्याण सम्पादित करें--ऐसा वरदान आप लोग हमें दीजिए । देवगण ! बहुत्त अधिक मैं क्‍या कहूँ । आप लोगों में से यदि एक

English

Visnu came from the ocean of milk and stationed him¬ self on the slab, with the name of Janardana and Pundartka. The primordial Gadadhara (wielder of mace) himself stood there to steady the slab, for stabilising (Gaya or his body).

अध्याय २२३

श्लोक 7

शुक्लपक्षे तदाष्टम्यां प्रत्यहं वापि शक्तितः ।अष्टौ वर्षसहस्राणि स वसेच्छिवसंनिधौ

śuklapakṣe tadāṣṭamyāṃ pratyahaṃ vāpi śaktitaḥ / aṣṭau varṣasahasrāṇi sa vasecchivasaṃnidhau

हिन्दी अर्थ

१०5३ वायुपुराणभ्

English

For stabilising (Gaya or his body), Brahma divided himself into five, viz. Prapitamaha (Great-grandfather), Pitamaha (Grandfather), the master of Phalgu, Kedara and Kanakd- vara. Brahma as Vinayaka stood therein the form of an elephant. The Sun divided himself into three: Gayaditya, Uttararka and Daksinarka.

अध्याय २२३

श्लोक 8

ततः शिवालयं याति गर्भवासं न पश्यति ।पुष्पैर्वा पल्लवैर्वापि फलैर्धान्यैस् तथापि वा

tataḥ śivālayaṃ yāti garbhavāsaṃ na paśyati / puṣpairvā pallavairvāpi phalairdhānyais tathāpi vā

हिन्दी अर्थ

+ कि बहुक्‍्त्या सुरगणा युष्मास्वेकापि देवता । चेन्न तिष्ठेंद्हं चापि सभयः प्रतिपाल्यतामू स्थितेषु चेव देवेषु ब्राह्मणेभ्यों ददावजः। ग्रामांश्र पञचपणञूचाशत्पड-चक्रोशीं गयां तथा।॥।

English

Laksmi stood there in the name of Sita, Gauti in the name of Mangala and Sarasvatl stationed herself in the forms of the three, viz. Gayatii, Savitrl, and Trisandhya.

अध्याय २२३

श्लोक 9

पूजयेद्देवमीशानं स दैन्यं नाप्नुयात् क्वचित् ।सर्वशोकविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते

pūjayeddevamīśānaṃ sa dainyaṃ nāpnuyāt kvacit / sarvaśokavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

गहान्कृत्वा ददो दिव्यान्सवोपस्करसंयुतान्

English

Indra, Brhaspati, Pusan, the eight Vasus of great strength, Visvcdevas. thetwoAsvini Devas, Marnts, the leader of the universe and Devas along with the Yaksas, serpents, and Gandharvas remained there accompanied by their respective Saktis (powers).

अध्याय २२३

श्लोक 10

एकाहमपि कौन्तेय यो वसेद्वासवेश्वरे ।पापराशिं विनिर्धूय भानुवद्दिवि मोदते

ekāhamapi kaunteya yo vasedvāsaveśvare / pāparāśiṃ vinirdhūya bhānuvaddivi modate

हिन्दी अर्थ

कामधेनुं कल्पवृक्षं पारिजातादिकांस्तरूनू । महानदों क्षोरवहां घृतकुल्यास्तथेव च (७४ मधुस्नवां मधुकुल्यां दिव्याज्याद्यसरांसि च। सुबर्णदीधिकां चेव बहुनन्नादिपवेतान् भद्ष्यभोज्यफलादों श्र सर्व ब्रह्म सुजन्ददों । न याचध्वंहि विप्रेन्द्रा अन्यानुक्त्वा ददावज: ७६ दत्त्वा ययौ ब्रह्मलोक॑ नत्वां ह्यादिगदाधरम्। धर्मारिण्ये तत्र धर्म थाजयित्वा ययाच्रे ।

English

Since the Daitya was made steady by the primordial club and Hari stood there, he is famous as Adi-Gadadhara. 1 Gayasura spoke to the Devas, "Why have I been dece¬ ived? The pure body was given unto Brahma by me for the pur¬ pose of Yajiia. Would not have I been steady at the sheer ins¬ tance of Visnu?

अध्याय २२३

श्लोक 11

विप्रांश्च भोजयेद्भक्त्या दद्याद् वासांसि दक्षिणाम्

viprāṃśca bhojayedbhaktyā dadyād vāsāṃsi dakṣiṇām

हिन्दी अर्थ

धर्मयागे च लोभाहं प्रतिगृद्य धनादिकम् । ततो ब्रह्मा समागत्य ब्राह्मणांस्ताञउशशाप ह् ७८

English

Etymology quoted in TSS ( Trislhalisetu ),

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 223
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.