Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
227
अध्याय 227 / 232

Adhyaya 227

67 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ67 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २२७

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षड्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय २२७ मार्कण्डेय उवाच: एतानि तव संक्षेपात् प्राधान्यात् कथितानि च ।न शक्तो विस्तराद् वक्तुं संख्यां तीर्थेषु पाण्डव

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe vimaleśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 227 mārkaṇḍeya uvāca: etāni tava saṃkṣepāt prādhānyāt kathitāni ca / na śakto vistarād vaktuṃ saṃkhyāṃ tīrtheṣu pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

+ इदमर्ध ख. पुस्तके नास्ति । » इृदमर्ध नास्ति ख, पुस्तके ।

English

Let all those who after taking their baths in all the sac¬ red waters stationed on the rocky slab, perform Tarpana and then the Sraddha along with the offerings of Pinda attain Brahma¬ loka.

अध्याय २२७

श्लोक 2

एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता ।नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा

eṣā pavitrā vimalā nadī trailokyaviśrutā / narmadā saritāṃ śreṣṭhā mahādevasya vallabhā

हिन्दी अर्थ

वक्ष्ये शिलाया माहात्म्यं शुणु नारद मुक्तिदम्। यस्या गायन्ति देवाश्व माहात्म्यं मुनिपुंयवाः शिला स्थिता पृथिव्यां सा देवरूपाइतिपावनी । विचित्राख्यं शिलातीर्थ त्रिषु लोकेषु विभुतम्ु

English

Let the visible holy centre of Gadadharabe the most excellent of all excellent holy centres. May those who stay there or die there go to the region of Brahma. Let the holy centres of Varanasi and Prayaga stay therewith the name ofPurusottama. Let the holy centres named Gangasagara stay in the holy spot of Phalgu. The holiest of spots is presided over by Gadadhara. By performing Sraddha of dead persons, Pitrs will attain salvation.

अध्याय २२७

श्लोक 3

मनसा संस्मरेद् यस्तु नर्मदां सततं नृप ।चान्द्रायणशतस्याशु लभते फलमुत्तमम्

manasā saṃsmared yastu narmadāṃ satataṃ nṛpa / cāndrāyaṇaśatasyāśu labhate phalamuttamam

हिन्दी अर्थ

तस्या: संस्पर्शनाल्‍लोकाः सर्वे हरिपुरं ययुः । शुन्‍्ये लोकत्रये जाते शुन्या यमपुरो हासृत् 0३ यम इन्द्रादिभिगंत्वा ऊचे ब्रह्मणमद्भुतम् । अधिकार गृहाणाथ यमदण्ड पितामह ऐड यमसूचे ततो ब्रह्मा स्वग॒ृहे धारयस्व ताम् । ब्रह्मोक्तो धर्म राजस्तु गृहे तां समधारयत् ५ यमो5पिकारं स्वं चक्रे पापिनां शासनादिकम् । एवंविधा गुरुतरा शिला जगति विश्वुता ६

English

May Jarayujas (viviparous beings), Antfajas (oviparous), Svedajas (sweat-born beings) or Udbhids (vegetable kingdom) attain the form of Visnu after abandoning their bodies on the slab.

अध्याय २२७

श्लोक 4

अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिकाश्चात्र ये स्थिताः ।पतन्ति नरके घोरे प्राहैवं परमेश्वरः

aśraddadhānāḥ puruṣā nāstikāścātra ye sthitāḥ / patanti narake ghore prāhaivaṃ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

यथा ब्रह्मा यथा विष्णुयंथा देवो महेश्वरः। ब्रह्माण्डे च यथा मेरुस्तथेयं देवरूपिणी ७ सनत्कुमार बोले--नारदजी ! अब इसके उपरास्त उक्त शिला का माहात्म्य वर्णन कर रहा हैँ, जिसका गान बड़े-बड़े सुनिगण एवं देवतागण किया करते हैं, जिसके श्रवण करने से मोक्ष की प्राप्ति होती है, सुनिये । वह परम पवित्र शिला पृथ्वी" पर देव स्वरूप से स्थित हुईं । वह विचित्र नामक शिला तीर्थ तीनों लोकों में विख्यात हुई उसके स्पर्श मात्र करने से सभी लोकों के निवासी विष्णुपुरु को प्राप्त हुए। इस प्रकार जब

English

Just as all Yajfias become completely accomplished when Hari is worshipped, so also let the Sraddha, Tarpana and ablution be everlasting here.

अध्याय २२७

श्लोक 5

नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः ।तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी

narmadāṃ sevate nityaṃ svayaṃ devo maheśvaraḥ / tena puṇyā nadī jñeyā brahmahatyāpahāriṇī

हिन्दी अर्थ

तीनों लोक सुनसान हो गये, यमपुरी भी सूनी हो गई ।१-३॥ तब यमराज इन्द्र प्रभूत प्रमुख देवगणों के साथ अद्भत कमंशाली भभवान् बंह्मा के पास गये और बोले, पितामह, आप यमदण्ड एबं उसके अधिकारों को अब स्वयं ग्रहण कीजिए । ब्रह्मा ने यमराज से कहा कि उस शिला को तुम अपने घर पर' स्थापित करो ब्रह्मा के आदेशानुसार धमेराज ने उसे अपने घर स्थापित किया और पाप कर्मियों के शासनादि कौ अपनी

English

Let those who perform the Japas of the mantras of the leading Suras on my body become Siddhas and the masters of Siddhis ere long.

अध्याय २२७

श्लोक 6

इयं माहेश्वरी गङ्गा महेश्वरतनूद्भवा ।प्रोक्ता दक्षिणगङ्गेति भारतस्य युधिष्ठिर

iyaṃ māheśvarī gaṅgā maheśvaratanūdbhavā / proktā dakṣiṇagaṅgeti bhāratasya yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

व्यवस्था पूव॑ंवत् परिचालित की । इस प्रकार वह महान् गुर शिला समस्त संसार में विख्यात हुई जिस प्रकार ब्रह्म, विष्णु एवं महेश्वर का यक्ष समस्त संसार में व्याप्त है, निखिल ब्रह्माण्ड में जिस प्रकार सुमेरु की महिमा प्रसिद्ध है, उसी प्रकार यह देवस्वरूपिणी शिला भो संसार में अपने माहात्म्य से विश्यात थी। अपने भारीपन १०६२ वायुपुराणम्

English

It is certain that a man who performs Sraddha etc. uplifts thousand Pitrs of his family including himself and leads them to Visnuloka, the region of Visnu.

अध्याय २२७

श्लोक 7

जाह्नवी वैष्णवी गङ्गा ब्राह्मी गङ्गा सरस्वती ।इयं माहेश्वरी गङ्गा रेवा नास्त्यत्र संशयः

jāhnavī vaiṣṇavī gaṅgā brāhmī gaṅgā sarasvatī / iyaṃ māheśvarī gaṅgā revā nāstyatra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

गयासुरस्प शिरसि गुरुत्वाद्धारिता यतः । अतः पविन्नयोर्योंगः पितृणां मोक्षदायक: ८

English

O leading Suras, whatever excellent (sacred) rivers there are such as Ganga etc., whatever auspicious eddies there are whether oceans, or important lakes such as Manasa etc., let them be conducive to salvation of the persons who perform Sraddhas.

अध्याय २२७

श्लोक 8

यथा हि पुरुषे देवस् त्रैमूर्तत्वम् उपाश्रितः ।ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं न भेदस् तत्र वै यथा ।तथा सरित्त्रये पार्थ भेदं मनसि मा कृथाः

yathā hi puruṣe devas traimūrtatvam upāśritaḥ / brahmaviṣṇumaheśākhyaṃ na bhedas tatra vai yathā / tathā sarittraye pārtha bhedaṃ manasi mā kṛthāḥ

हिन्दी अर्थ

शिलास्थितिप्रतिज्ञां तु कुब॑न्तु पितृमुक्तये । तथेत्युक्त्वा शिलायां ते देवा विष्ण्चादयः स्थिताः ॥१०- शिलारूपेण मुर्त्या च पदरूपेण देवता: । मुर्तामुतंस्वरूपेण स्थिताः पुर॑प्रतिज्ञया .. ११ देत्यस्य मुण्डपृष्ठे तु यस्मात्सा संस्थिता शिला । तस्मात्स मुण्डप्ृष्ठाद्रि: पित॒णां ब्रह्मलोकदः आच्छादितः शिलापादः प्रभासेनाद्रिणा यतः । भासितों भास्करेणेति प्रभास: परिकौर्तिः

English

Let the Devatas go in their embodied forms in some places and in other places let them not go; Visnu is one and

अध्याय २२७

श्लोक 9

कोटिशो ह्यत्र तीर्थानि लक्षशश्चापि भारत ।तथा सहस्रशो रेवातीरद्वयगतानि तु

koṭiśo hyatra tīrthāni lakṣaśaścāpi bhārata / tathā sahasraśo revātīradvayagatāni tu

हिन्दी अर्थ

प्रभास हि विनिभिद्य शिलाइगुष्ठो विनिर्गतः। (अडगुष्ठोत्यथित ईशो5पि प्रभासेश: प्रकीतितः

English

On hearing the words of the chaste lady, the Devas spoke to her, "Undoubtedly whatever has been requested by you shall take place. When you remain steady on the head of Gayasura we shall stay there in the form of footprints and remain there steadily. 55 After giving the evidence, of having granted the boon, the Devas vanished there itself.

अध्याय २२७

श्लोक 10

वृक्षान्तरिक्षसंस्थानि जलस्थलगतानि च ।कः शक्तस्तानि निर्णेतुं वागीशो वा महेश्वरः

vṛkṣāntarikṣasaṃsthāni jalasthalagatāni ca / kaḥ śaktastāni nirṇetuṃ vāgīśo vā maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

प्राथितोत्र महानद्या राम स्नातो भबेति च। रामतीर्थ ततो भृत्वा त्रिषु लोकेषु विश्ुतमु॒ के कारण यह गयासुर के शिर पर स्थापित की गई थी। इन दोनों परम पवित्र आत्माओं के संयोग पिशरों को मुक्ति प्रदान करनेवाले हैं, उन दोनों परम पुनीत आत्माओं के संयोग स्थली पर अजस्मा ब्रह्मा ने अव्वमेध यज्ञ का अनुष्ठान किया था। यज्ञ में अपने भागों को प्राप्त करने के लिए. समागत विष्णु प्रभृति प्रमुख देवगणों से शिला ने पुनः कहा ।४-९। कि देवव॒न्द ! इस शिला पर स्थित रहने की प्रतिज्ञा, पितरों की मुक्ति के लिये

English

O Narada, listen. I shall recount the greatness of the slab of rock, that confers salvation. Devas and the prominent sages sing of the greatness of the slab.

अध्याय २२७

श्लोक 11

स्मरणाज्जन्मजनितं दर्शनाच्च त्रिजन्मजम् ।सप्तजन्मकृतं नश्येत् पापं रेवावगाहनात्

smaraṇājjanmajanitaṃ darśanācca trijanmajam / saptajanmakṛtaṃ naśyet pāpaṃ revāvagāhanāt

हिन्दी अर्थ

आप लोग करें, विष्णु प्रभृति देवताओं ने उनके प्रस्ताव का अनुमोदन किया और यहाँ बराबर बने रहे। पूर्व प्रतिज्ञा वश देवगण शिलारूप में, मूरतिरूप में, पाद रूप में, अपने साक्षात् स्वरूप में तथा प्रच्छन्न रूप में उस शिला पर स्थित रहे देत्यों के मुण्ड के पृष्ठ भाग पर यतः वह पवित्र शिला स्थित है, अतः वह स्थान मुण्ड पृष्ठादि के नाम से बिख्यात है, वह पितरों को ब्रह्मलोक प्रदान करनेवाला है। शिला का चरणप्राल्त प्रभास

English

That rocky slab situated on the earth, has the forms of Devas. It is highly sanctifying. The wonderful Silatirtha 1 is well known in the three worlds.

अध्याय २२७

श्लोक 12

देवकार्यं कृतं तेन अग्नयो विधिवद्धुताः ।वेदा अधीताश्चत्वारो येन रेवावगाहिता

devakāryaṃ kṛtaṃ tena agnayo vidhivaddhutāḥ / vedā adhītāścatvāro yena revāvagāhitā

हिन्दी अर्थ

नामक गिरि से अच्छादित है, सूर्यो की किरणों से प्रकाशमान होने के कारण वह बिरि प्रभास नाम से विख्यात है, उस प्रभास गिरि का भेदन करके शिला का अडगुष्ठ भाग बाहर निकला हुआ है उक्त उठे हुए शिलाडगुष्ठ के ईश प्रभासेश नाम से पुकारे जाते हैं। शिलाडगगृष्ठ का एक छोर णो है, वही प्रेतशिला के नाम से प्रसिद्ध है । उस प्रेतशिला पर पिण्डादि दान से करने से मनुष्यों के पितरगण प्रेत योनि से छटकारा पा जाते हैं ।(०-१५। महानदी और प्रभास गिरि के संगम स्थल में मनुष्य को स्तान करना चाहिए ! उक्त पविन्र स्थल पर रामचन्द्रजी ने अपनी पत्नी जानकी के साथ स्नान किया था, तभी से यह ॒रामतीथथ के नाम प्रसिद्ध है। इस पवित्र स्थल पर रामचरु्द्र जी से महानदी ने स्वयं प्राथेना की थी कि श्रीरामजी ! आप यहाँ स्नान

English

Sila TTrtha, the same as Muntf aphtha, as the Sila was placed on the back of the (shaven) head of Gaya (v.12 below, also TSS, ). It has the combined sanctity of itself and that of the sacred head of Gaya (v.8 below). 'The area of Sila or the head of Gayasura is 3 Sq. Kms.

अध्याय २२७

श्लोक 13

प्राधान्याच्चापि संक्षेपात् तीर्थान्युक्तानि ते मया ।न शक्यो विस्तरः पार्थ श्रोतुं वक्तुं च वै मया

prādhānyāccāpi saṃkṣepāt tīrthānyuktāni te mayā / na śakyo vistaraḥ pārtha śrotuṃ vaktuṃ ca vai mayā

हिन्दी अर्थ

“धनुश्चिह्वान्तर्गतग्रन्थ: ख. पुस्तके नास्ति ।

English

On touching it, all the people in the worlds went to Hari's city (Vaikuntha). When the three worlds became void,

अध्याय २२७

श्लोक 14

युधिष्ठिर उवाच: विधानं च यमांश्चैव नियमांश्च वदस्व मे ।प्रायश्चित्तार्थगमने को विधिस्तं वदस्व मे

yudhiṣṭhira uvāca: vidhānaṃ ca yamāṃścaiva niyamāṃśca vadasva me / prāyaścittārthagamane ko vidhistaṃ vadasva me

हिन्दी अर्थ

मम्त्रेणानेन यः स्नात्वा श्राद्ध कुर्वोत सानवः । रामतोर्थं पिण्डदस्तु विष्णुलोक॑ प्रयात्यसो ॥ राम राम महाबाहो देवानामभयंकर। त्वां नमस्येइत्र देवेशं मम नश्यतु पातकम्

English

Accompanied by Indra and others \ ama went to Brahma

अध्याय २२७

श्लोक 15

श्रीमार्कण्डेय उवाच: साधु पृष्टं महाराज यच्छ्रेयः पारलौकिकम् ।शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाज्ञानं वदामि ते

śrīmārkaṇḍeya uvāca: sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja yacchreyaḥ pāralaukikam / śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yathājñānaṃ vadāmi te

हिन्दी अर्थ

आपस्त्वमसि देवेश ज्योति्ां पतिरेव च् । पाप॑ नाशय में देवों मनोवाक्कायकर्म जम्

English

Brahma then said to Yama, "Keep it in your house. Advised by Brahma, Dharmaraja retained the slab m his house.

अध्याय २२७

श्लोक 16

अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं कर्म समाचरेत् ।अवश्यमेव यास्यन्ति प्राणाः प्राघूर्णिका इव

adhruveṇa śarīreṇa dhruvaṃ karma samācaret / avaśyameva yāsyanti prāṇāḥ prāghūrṇikā iva

हिन्दी अर्थ

नमस्कृत्य प्रभासेशं भासमानं शिवं ब्रजेत् । तं च शंभुं नमस्कृत्य कुर्याग्यमबलि ततः कर लें इसी कारण से वह पवित्र स्थान रामतीर्थ के नाम से तीनों लोकों में विख्यात है। सेकड़ों जश्म में जो पाप कर्म किये हों वे सब फवित्र रामतीर्थ में अभिषेचन मात्र करने से दिनताश को प्राप्त हों। इस मन्त्र का उच्चारण कर रामतीथ॑ में जो मनुष्य समान करे तथा वहाँ पिण्डदान करे वह भगवान् विष्ण के लोक को प्राप्त करे ।” महानदी की वक्त प्रार्थना को सुनकर भरत के बड़े भाई श्रीरामचन्द्र जी वहाँ रुक गये ये

English

Since it was held (laid) on the head of Gayasura due to its heaviness, the happy combination of two holy things is the bestower of salvation on Pitps.

अध्याय २२७

श्लोक 17

दानं वित्तादृतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथा ख्युषः ।परोपकरणं कायादसारात्सारम् उद्धरेत्

dānaṃ vittādṛtaṃ vācaḥ kīrtidharmau tathā khyuṣaḥ / paropakaraṇaṃ kāyādasārātsāram uddharet

हिन्दी अर्थ

महाबाहु, देवताओं को अभय प्रदान करनेवाले राम, हम तुम्हें बारम्बार नमस्कार करते हैं, देवेश ! मेरे पाप कर्मों का नाश हो । इस मन्त्र का उच्चारण करते हुए जो प्राणी उस रामतीथ में स्नान कर, पिण्ड समेत श्राद्ध कर्म सम्पन्न करते हैं उसके पितर गण प्रेतयोनि से छंटकारा पाकर पितरलोक को प्राप्त करते हैं। हे देवेश ! आप स्वयमेव जलस्वरूष हैं, चन्द्रसूयादि ज्योति: पदार्थों के पालक आप ही हैं. देव ! मेरे मानसिक,

English

The unborn deity (Brahma) performed Hayamedha (horse sacrifice) on the combination of the two holy things. On seeing Visnu etc. who came to receive their due shares (in the sacrifice), the slab requested:

अध्याय २२७

श्लोक 18

अस्मिन्महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन ।मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता

asminmahāmohamaye kaṭāhe sūryāgninā rātridivendhanena / māsartudarvīparighaṭṭanena bhūtāni kālaḥ pacatīti vārtā

हिन्दी अर्थ

वान्कि एवं शारीरिक पापकर्मों का विनाश कीजिये । इस मन्त्र से प्रभासेश को नमस्कार करने के उपरान्त परम ज्योतिर्मंय शिव के समीप जाना चाहिए वहाँ शम्भु को नमस्कर कर यमराज के लिये बलिकर्म करना चाहिए । श्रीरामचन्द्र जी के वन चले जाने पर भरतजी पर्वत पर आकार स्थित हुए थे ओर बहीं पिता के पिण्डदान।दि को सम्पन्न कर श्रीराम सीता, लक्ष्मण एवं अस्यान्य मुनिगणों की मूर्तियों का स्थापन किया था। महात्मा भरत के उस पुनीत आश्रम में सवंदा पवित्रात्माओं के निवास होते हैं । वहीं पर मतज्भ का आश्रम भी उभी मनुष्यों को दिखाई पड़ता है ।२०-२५। इस लोक में धर्म के निदर्शनार्थ उस परम घामिक मज्ुल

English

"All of you take the vow of standing on the slab (for ever) to enable Pitrs to attain liberation". Saying "So be it" Vi§nu and other Devas stood on the Slid (the slab of rock).

अध्याय २२७

श्लोक 19

ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुम् इहार्हसि ।नायं लोको ऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः

jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartum ihārhasi / nāyaṃ loko 'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

+धनुश्चिह्वास्तगंतग्रन्थ: ख. पुस्तके न विद्यते ।

English

In accordance with their previous promise, Devas stayed on the Si la in embodied and unembodied forms either through their idols of stone or footprints.

अध्याय २२७

श्लोक 20

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ ।यादृशी भावना यस्य सिद्धिर् भवति तादृशी

mantre tīrthe dvije deve daivajñe bheṣaje gurau / yādṛśī bhāvanā yasya siddhir bhavati tādṛśī

हिन्दी अर्थ

१०६४ बायुपुराणम् स्थापित धर्मंसव॑स्व॑ लोकस्यास्य निदर्शनात् । मतड्भस्य पदे श्राद्धी सर्वास्तारयते पितुनू

English

Since the Sila was stationed on the top of the tonsured head of the Daitya, it was called Mundaprsthadri. It is the bestower of Brahmaloka upon Pitrs.

अध्याय २२७

श्लोक 21

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह

aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat / asadityucyate pārtha na ca tatpretya no iha

हिन्दी अर्थ

शिलाया जघन भुयः समाक़ान्तं नगेन तु । धर्मराजेन संप्रोक्तो न गच्छेति नगः स्घृतः

English

The foot of the Sila is concealed by the mountain Pra¬ bhasa. It is called Prabhasa because it is illuminated by Bhas- kara (the Sun-god).

अध्याय २२७

श्लोक 22

यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।न स सिद्धिम् अवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्

yaḥ śāstravidhim utsṛjya vartate kāmakārataḥ / na sa siddhim avāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

घमराजधर्म राजौ निश्चलार्थ व्यवस्थितो । ताभ्यां बलि प्रयच्छामि पित॒णां मुक्तिहेतवे १२६ दौ श्वानौ श्यामशबलो वेवस्वतकुलोद्धवी । ताभ्यां बलि प्रयच्छामि स्थातामेतावहिसको.. वहिहों वरुणो राष्राश्वत्वारः पितृमोक्षदा:। +भरताश्रममासाद्य तान्नमेत्पूजयेन्नरः ३३

English

Silanguttha (the thumb of the Slid) has come out of Prabhasa by piercing through it. The lord presiding over Angu- spha section is glorified as Prabhasesa.

अध्याय २२७

श्लोक 23

सन्तीह विविधोपाया नृणां देहविशोधनाः ।तीर्थसेवासमं नास्ति स्वशरीरस्य शोधनम्

santīha vividhopāyā nṛṇāṃ dehaviśodhanāḥ / tīrthasevāsamaṃ nāsti svaśarīrasya śodhanam

हिन्दी अर्थ

आश्रम की स्थापना हुई । उस मतज्भ पद में श्राद्ध करनेवाला प्राणी अपने समस्त पितरों का उद्धार करता है । पुनीत रामतीथ में स्नान कर मामव राम और सौता कौ पूजा कर तथा रामेश्वर को प्रणाम कर पुनः शरीर नहीं धारण करता ।२७। उस छ्िला का जघन प्रान्त पवव॑त से आक्राश्त है, घमराज ने स्वयं उससे कहा था कि तू मत जा, इसी कारण से उसका नाम नग (न जाने वाला) कहा जाता है । उस स्थान पर यमराज और धर्मराज

English

A portion of the Sildngusfha is remembered as PreiaSild (the Rock of the Dead). If Pindas are offered to the dead on this rock, the dead man becomes free from the state of a goblin.

अध्याय २२७

श्लोक 24

कृच्छ्रचान्द्रायणाद् यैर् वा द्वितीयं तीर्थसेवया ।यदा तीर्थं समुद्दिश्य प्रयाति पुरुषो नृप ।तदा देवाश्च पितरस् तं व्रजन्त्यनु खेचराः

kṛcchracāndrāyaṇād yair vā dvitīyaṃ tīrthasevayā / yadā tīrthaṃ samuddiśya prayāti puruṣo nṛpa / tadā devāśca pitaras taṃ vrajantyanu khecarāḥ

हिन्दी अर्थ

गयाधुर को नि३चल करने के लिये व्यवस्थित हैं, पितरों को मुक्ति प्राप्त हो इस अभिलाषा से मैं उन दोनों . को बलि प्रदान करता हूँ दो इवान, श्याम और दाबल वहाँ पर स्थित हैं जो बेवस्वत के कुलोत्पन्न हैं । उन दोनों को बलि प्रदान करता हूँ, इससे वे अपनी हिंसकवृत्ति छोड़ दें ।१८-३०। पूर्व, पद्चिम, वायव्य, दक्षिण, नैऋतत्य प्रभृति दिशाओं में रहनेवाले काग पृथ्वी पर दिये गये मेरे पिण्ड को अंगीकार करें। शिला के दाहिने हाथ पर कुण्ड नामक पर्वत की स्थापना हुई है, वहाँ तिमिरादित्य, ईशान, भगे, महेश्वर अग्नि, दोनों वरुण तथा चारों रुद्र स्थापित हैं जो पितरों को मुक्ति प्रदान करनेवाले हैं । पुनीत भरत के आश्रम में जाकर मनुष्य को उनकी पूजा एवं नमस्कार करना चाहिए पातकों एवं उपपातकों से मानव एबं उसके पितरगण सभी मुक्त

English

A devotee should perform his ablution at the place where the Prabhasa mountain meets the great river. Rama i his bath here in the company of the gentle lady (i.e. ita). Hence this is remembered as 'Ramatirtha'.

अध्याय २२७

श्लोक 25

परमा मोदपूर्णास्ते प्रयान्त्य् अस्यानुयायिनः ।कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं समापृच्छय तु देवताम्

paramā modapūrṇāste prayānty asyānuyāyinaḥ / kṛtvābhyudayikaṃ śrāddhaṃ samāpṛcchaya tu devatām

हिन्दी अर्थ

इत उत्तरमेते श्लोक मु॒द्रितपुस्तकटिष्पण्यामधिका उपंलम्यन्ते ते यधा--

English

Here Rama was requested by the great river, "O Rama, take your bath (in my waters)." Since then it became well known in the three worlds as 'Ramatirtha.

अध्याय २२७

श्लोक 26

इष्टबन्धूंश्च विष्णुं च शङ्करं सगणेश्वरम् ।व्रजेद्द्विजाभ्यनुज्ञातो गृहीत्वा नियमानपि

iṣṭabandhūṃśca viṣṇuṃ ca śaṅkaraṃ sagaṇeśvaram / vrajeddvijābhyanujñāto gṛhītvā niyamānapi

हिन्दी अर्थ

स्तात्वा नत्वा च रामेशं रामसीतासमस्वितम । तत्र श्रार्धे सपिण्ड च झत्वा विष्णुपुर ब्रजेत ॥३।। +एतचिह्वान्तगंतग्रल्थः ख. पुस्तके न विद्यते ।

English

A man who takes his bath repeating this iv an ra a

अध्याय २२७

श्लोक 27

एकाशनं ब्रह्मचर्यं भूशय्यां सत्यवादिताम् ।वर्जनं च परान्नस्य प्रतिग्रहविवर्जनम्

ekāśanaṃ brahmacaryaṃ bhūśayyāṃ satyavāditām / varjanaṃ ca parānnasya pratigrahavivarjanam

हिन्दी अर्थ

पापेस्यश्रयोपपापेस्यों मुच्यते पितृभिः सहः । यत्र कुत्नापि देवेषें भरतस्या5श्रमे नरः ॥

English

If a devotee repeats this Mantra— "O ama.

अध्याय २२७

श्लोक 28

वर्जयित्वा तथा द्रोहवञ्चनादि नृपोत्तम ।साधुवेषं समास्थाय विनयेन विभूषितः

varjayitvā tathā drohavañcanādi nṛpottama / sādhuveṣaṃ samāsthāya vinayena vibhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्युगस्वरूपेण चतल्नो रविसुर्तयः । दृष्टाः स्पृष्टा: पुजितास्ताः पितृणां सुक्तिदा (थि ) काः » मुक्तिरवामन इत्येव तारकाख्यों विधि: पर:। संसाराणं॑वतप्तानां नावावेतो सुरेश्वरो ॥

English

If the devotee takes his bath repeating this Mantra and performs the Sraddha along with the offering of Pinzas, his Pitrs become released from the state of a ghost and attain Pitrtva (the state of Pitrhood).

अध्याय २२७

श्लोक 29

दम्भाहङ्कारमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते ।यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्

dambhāhaṅkāramukto yaḥ sa tīrthaphalamaśnute / yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam

हिन्दी अर्थ

तारक ब्रह्म विश्वेषां मृतानां जीवितामिदम्

English

After bowing to the lord of Prabhasa, one should go unto the refulgent Siva. After making obeisance to Sambhu, one should perform the oblation to Yama.

अध्याय २२७

श्लोक 30

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ।अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः

vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute / akrodhanaśca rājendra satyaśīlo dṛḍhavrataḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिविक्रमं च ब्रह्मार्ण यः पश्पेत्पुरुषोत्तमस् । पितृभिः सह धर्मात्मा स याति परमां गतिमु ॥३रे८ शिलाया वामपादे5पि तंथाउभ्युद्वन्तको गिरिः। स्थापितः पिण्डदस्तत्र पित॒ नअह्मपुरं नयेत. नेमिषारण्यपाश्व तु ईये ब्रह्म सुरेः सह । सुख्यसंज्ञ हि तत्तीर्थ देवास्तत्र पदे स्थिताः

English

When Rama had gone to the forest, Bharata came to this mountain and performed the offerings of Pinda etc. to the Pitrs. The lord (Bharata) installed the idols of Rama, Slta, Laksmana and the sages. In the holy hermitage of Bharata, the foot-print of Matanga is seen by all men. It is always surround¬ ed by highly meritorious men.

अध्याय २२७

श्लोक 31

आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते ।मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः

ātmopamaśca bhūteṣu sa tīrthaphalamaśnute / muṇḍanaṃ copavāsaśca sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिषु तेषु पदेष्वेव तीर्थेषु सुनिसत्तम । यत्किचिदशुभं कर्म तत्प्रणश्यति नारद ॥४ १ + तन्नेमिषवनन पुण्य सेवितं पुण्यपौरुषे: । तत्र: व्यास: शुकः पेलः कण्बो वेधाः शिवों हरिः

English

It is established as a model for people. It contains the essentials of piety. One who performs Srdddha in Matanga - pada enables all the Pitrs to cross the ocean of existence (sam- sara ).

अध्याय २२७

श्लोक 32

वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् ।स्नानं सुरार्चनं चैव श्राद्धे वै पिण्डपातनम्

varjayitvā kurukṣetraṃ viśālāṃ virajāṃ gayām / snānaṃ surārcanaṃ caiva śrāddhe vai piṇḍapātanam

हिन्दी अर्थ

हो जाते हैं । देवषि ! भरत के पुनीत आश्रम में जहाँ कहीं भी स्नान कर मनुष्य श्राद्धादि कर्म सम्पन्न करे, वे श्राद्धादि कल्प पयंत््त फल देनेवाले होते हैं। यूं तो सारी गयापुरी में जप, हवन, तपस्या-सभी अक्षय फलदायी कहे जाते हैं । भरत के पुनीत आश्रम में जो कुछ दान किया जाता है, वह अनन्त फलदायी कहा जाता है ।३१-३५। चारों युगों का स्वरूप घारण कर सुर्य की चार मूर्तियाँ वहाँ प्रतिष्ठित हैं, उनके दान, स्पष्टीं , पूजन करने से पितरों को मृक्ति की प्राप्ति होती है मुक्ति और वामन तारक नामक दो वहाँ अध्य मृतियाँ हैं, संसार सागर में सम्तप्त प्राणियों के लिये वे दोनों सुरेब्वर नौंका स्वरूप हैं। सभी मृत एवं जीवित॑- प्राणियों के उद्धारक एक मात्र ब्रह्मा है। जो पुरुषोत्तम त्रिविक्रम वामन देव का दर्शन करता है, वह धर्मात्मा अपने पितरों समेत परम गति को प्राप्ति करता है। शिला के बाएँ चरण पर भी अभ्युयन्तक

English

A man who takes bath in Ramatlrtha and wor¬ ships Sita and bows down to RameSvara is not reborn as an embodied being.

अध्याय २२७

श्लोक 33

विप्राणां भोजनं शक्त्या सर्वतीर्थेष्वयं विधिः ।प्रायश्चित्तनिमित्तं च यो व्रजेद्यतमानसः

viprāṇāṃ bhojanaṃ śaktyā sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ / prāyaścittanimittaṃ ca yo vrajedyatamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

नामक गिरि प्रतिष्ठित है, उक्त स्थान पर पिण्डदान करनेवाला अपने पितरों को ब्रह्मपुर पहुंचाता है

English

The middle region of the Sila is again covered by a mountain. It was urged by Dharmaraja by saying "Na Gaccha — Do not go". Hence it is called Naga (mountain).

अध्याय २२७

श्लोक 34

तस्यापि च विधिं वक्ष्ये शृणु पार्थ समाहितः ।एकाशनं ब्रह्मचर्यमक्षारलवणाशनम्

tasyāpi ca vidhiṃ vakṣye śṛṇu pārtha samāhitaḥ / ekāśanaṃ brahmacaryamakṣāralavaṇāśanam

हिन्दी अर्थ

पुनीत नेमिषरण्य के समीप में अन्यान्य देवताओं के साथ ब्रह्मा ने यज्ञ का अनुष्ठान किया था, उसका नाम मुख्यतीर्थ है उसके चरणों में देवगण का निवास है। मुनिसत्तम नारद जी ! उस पुनौत तीर्थ के केवल तीन चरण भूमि में मनुष्य के जो कुछ भी अशुभ कम होते हैं । सभी नष्ट हो जाते हैं । वह पवित्र नैमिषारण्य पुण्य पुरुषों द्वारा सेवित है वहाँ व्यास, शुक, पेल, कण्व, वेघा, शिव, हरि प्रभति देवगणों का निवास स्थान ( धनुचिह्वान्तगंतग्रस्थ: ख. पुस्तके नास्ति । + इत आरभ्य चोद्यग्तकों गिरिरित्यस्तग्रस्थो नास्ति ख. पुस्तके ।

English

"Yamaraja and Dharmaraja attempted to make (Gaya- sura) steady. I give Bali (oblation) unto them for the sake of liberation of (my) ancestors.

अध्याय २२७

श्लोक 35

स्नात्वा तीर्थाभिगमनं हविष्यैकान्नभोजनम् ।वर्जयेत् पतितालापं बहुभाषणमेव च

snātvā tīrthābhigamanaṃ haviṣyaikānnabhojanam / varjayet patitālāpaṃ bahubhāṣaṇameva ca

हिन्दी अर्थ

तेषां दर्शनमाज्रेण मुच्यते पातकंर्नरः । वामहस्ते शिलायास्तु तथा चोश्वन्तकों गिरिः

English

There are two dogs of dark and variegated colour. They are born of the family of Vaivasvata (i.e. of Yama). I am giving Bali unto them. May they refrain from violence.

अध्याय २२७

श्लोक 36

परीवादं परान्नं च नीचसङ्गं विवर्जयेत् ।व्रजेच्च निरुपानत्को वसानो वाससी शुचिः

parīvādaṃ parānnaṃ ca nīcasaṅgaṃ vivarjayet / vrajecca nirupānatko vasāno vāsasī śuciḥ

हिन्दी अर्थ

स पर्वत: समानीतो ह्यगस्त्येन महात्मना- । तत्र ब्रह्मा हरेश्वैव तपश्चोग्नं च चक्रतुः ४४ तत्रागस्त्यस्य हि वर कुण्ड तलोक्यदुर्लभम् । यत्र सुन्यष्टकं सिद्ध तपस्तप्त्वा शिवं गतम्॥ कुण्ड मुन्यष्टक नत्वा पित ब्रह्मपुरं नयेत् ४४५ अगस्त्येनाथ देवषें उद्रयाद्रेमेहात्मना । शिलाया वामहस्तेडपि स्थापितों गिरिरादशुभः ॥ वादित्रद्योदिव्यमितेराद्यों वादिन्नको गिरिः

English

May the crows stationed in east, west, north-west- south and south-west accept the balls of rice offered by me (on the ground).

अध्याय २२७

श्लोक 37

संकल्पं मनसा कृत्वा ब्राह्मणानुज्ञया व्रजेत् ।तीर्थे गत्वा तथा स्नात्वा कृत्वा चैव सुरार्चनम्

saṃkalpaṃ manasā kṛtvā brāhmaṇānujñayā vrajet / tīrthe gatvā tathā snātvā kṛtvā caiva surārcanam

हिन्दी अर्थ

है उनके केवल दर्शन करने से मनुष्य पाप कर्मो से मुक्ति पा जाता है। शिला के बाएँ हाथ पर उद्यन्तक नामक गिरि भ्रतिष्ठित है, महात्मा अगस्त्य ने उस पर्वत को यहाँ लाकर स्थापित किया था। उस पंत प्रान्त में भगवान् ब्रह्मा एवं शिव ने उग्र तपस्या की थी। वहाँ अगस्त्य का त्रैलोक्य दुर्लभ परम रमणीय कुण्ड है, जिसमें आठ मुनियों ने परम कठोर तपस्या कर सिद्धि एवं शिव की प्राप्ति की थी। उस कुण्ड में उक्त

English

O strong one, you are Yama; you are Yama's messen¬ ger. You are a crow. Eating the oblations, destroy the sins committed during the seven births."

अध्याय २२७

श्लोक 38

दुष्कर्मतो विमुक्तः स्याद् अनुतापी भवेद् यदि ।वेदे तीर्थे च देवे च दैवज्ञे चौषधे गुरौ

duṣkarmato vimuktaḥ syād anutāpī bhaved yadi / vede tīrthe ca deve ca daivajñe cauṣadhe gurau

हिन्दी अर्थ

आठों मुनियों को नमस्कार कर मनुष्य अपने पितरों को ब्रह्मपुर पहुँचाता है ।४०-४५॥। देवषि नारद जी ! महात्मा अगस्त्य ने शिला के बाएं हाथ पर उदयाचल पंत से लाकर इस पव॑त की स्थापना की थी, जो ++इत उत्तरमेते श्लोका मुद्रितपुस्तकपाठे5धिका उपलम्यन्ते+-

English

When Rama went to the forest, Bharata came to this mountain. After offering the Pindas etc. to the Pitrs, Ramesa was installed by him here.

अध्याय २२७

श्लोक 39

यादृशी भावना यस्य सिद्धिर् भवति तादृशी ।उक्ततीर्थफलानां च पुराणेषु स्मृतिष्वपि

yādṛśī bhāvanā yasya siddhir bhavati tādṛśī / uktatīrthaphalānāṃ ca purāṇeṣu smṛtiṣvapi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणा तत्र सावित्रीकुमाराभ्यां सह स्थितम् ॥ हाहाहूहृप्रभृतयों गीतिनादं प्रचक्रिरे

English

After the bath and the worship of RameSa accompanied by Rama and Slta, one should perform Srdddha with the offer¬ ings of Pin<f<u. Such a pious soul shall go to Visnu's abode along with the Pitrs and hundreds of the members of his family.

अध्याय २२७

श्लोक 40

अर्थवादभवां शङ्कां विहाय भरतर्षभ ।कृत्वा विचारं शास्त्रोक्तं परिकल्प्य यथोचितम्

arthavādabhavāṃ śaṅkāṃ vihāya bharatarṣabha / kṛtvā vicāraṃ śāstroktaṃ parikalpya yathocitam

हिन्दी अर्थ

कुण्डमुथन्तक तत्र गीतवादित्रको गिरि: अगस्त्यो भगवान्यत्र तपश्चोग्न चकार हु ब्रह्मणस्तु बर लेभे माहात्म्यं भुवि दुलंभम् । लोपामुद्रां तथा भार्या पित णां परमां गतिम्

English

On the right-hand side of the Sild, the Kunda- parvata (mountain) is established. Various deities are installed there. Timiraditya, ISana, Bharga—these are the forms of Mahesvara. The Vahni, two Varunas and the four Rudras yield liberation unto the Pitrs. After going to the hermitage of Bharata, the devotee should bow to them and worship them.

अध्याय २२७

श्लोक 41

कायेन कृच्छ्रचरणे ह्यशक्तानां विशुद्धये ।ज्ञात्वा तीर्थाविशेषं हि प्रायश्चित्तं समाचरेत्

kāyena kṛcchracaraṇe hyaśaktānāṃ viśuddhaye / jñātvā tīrthāviśeṣaṃ hi prāyaścittaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

स्नातस्तत्र च मध्याह्न साबित्रीं समुपास्य च । कोटिजन्म भवेद्विप्रो धनाढयों बेदपा रमः ॥५।। अगस्त्यस्य पदे स्तात्वा पिण्डदो“ब्रह्मलोकग: । पितृभि: सह धर्मात्मा पुम्यमानों दिवौकसाम् ॥६॥। ब्रह्ययोनि प्रविश्याथ निर्गच्छेद्यस्तु मानवः । परं ब्रह्म स यातीह विमुक्तो योनिसंकटात् ॥७॥। नत्वा गयाकुमार च ब्राह्मण्यं लभते नरः। सोमकुण्डाभिषेकी च सोमलोक नयेत्पित न्

English

He is liberated from all major sins as well as minor ones along with his Pitrs. O celestial sage, a man can take bath anywhere in the hermitage of Bharata. If he performs a Srdddha etc. the fruit thereof is not lost even after a Kalpa.

अध्याय २२७

श्लोक 42

तच्छृणुष्व महाराज नर्मदायां यथोचितम् ।चतुर्विंशतिसंख्येभ्यो योजनेभ्यो व्रजेन्नरः

tacchṛṇuṣva mahārāja narmadāyāṃ yathocitam / caturviṃśatisaṃkhyebhyo yojanebhyo vrajennaraḥ

हिन्दी अर्थ

बलि: काकशिलायां तु काकेम्य ऋणमोक्षद: । स्वगंद्वारेश्वरं नत्वा स्वगदिव्रह्मपुरं श्रजेत् “हृदमध नास्ति ल. पुस्तके ।।

English

Really the Sraddha performed anywhere in Gaya is never perishing. Still they say that the Japas, Homas and penances and anything offered (as religious gift) at Bharata's hermitage are of infinite nature.

अध्याय २२७

श्लोक 43

चतुर्विंशतिकृच्छ्राणां फलमाप्नोति शोभनम् ।अत ऊर्ध्वं योजनेषु पादकृच्छ्रम् उदाहृतः

caturviṃśatikṛcchrāṇāṃ phalamāpnoti śobhanam / ata ūrdhvaṃ yojaneṣu pādakṛcchram udāhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

परम कल्याण प्रदाता है, उस पवित्र शल पर विविध प्रकार के बाजों एवं संगीत की ध्वनि हुआ करती हैं। वह सर्व प्रथम वादितरक गिरि के नाम से विख्यात है। उस पुनीत पव॑त श्वद्भ पर विद्याघर, गनन्‍्धवे, एवं अप्सराओं के समुह आज भी संयुक्त रूप में दिव्य गीत गाया करते हैं। मोहन, सुनीथ, शेलज, मोहनोत्तम, पबंत, नारद, ध्यानी, संगीती, पुष्पदन्तक, हाहा, हूहू प्रभूति गन्धरबंगण वहां दिव्य ध्ंगोतदान करते हैं ४६०४८।

English

There are four idols of Ravi (the Sun-god) in the forms of the four Yugas. On being seen, touched and worshipped,

अध्याय २२७

श्लोक 44

तन्मध्ये च महाराज यो व्रजेच्छुद्धिकाङ्क्षया ।योजने योजने तस्य प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः

tanmadhye ca mahārāja yo vrajecchuddhikāṅkṣayā / yojane yojane tasya prāyaścittaṃ vidurbudhāḥ

हिन्दी अर्थ

मम्त्रेण चाउउत्मनोञ्न्येषां सव्यहस्ते तिलेविना । जीवतां द्िसंमिश्र॑ सर्वे ते विष्णुलोकगाः एघ पिण्डो मया दत्तस्तव हंसते जनादंन । दोह देव गयाशीर तस्मै तस्मिन्मृते तु तम ॥

English

There are two deities, viz. Muktivamana and Taraka Brahman. These deities are the boats for those who are over¬ whelmed by the ocean of worldly existence. Brahman is Taraka (that which enables one to cross the ocean of Samsara)

अध्याय २२७

श्लोक 45

प्रणवाख्ये महाराज तथा रेवोरिसंगमे ।भृगुक्षेत्रे तथा गत्वा फलं तद्द्विगुणं स्मृतम्

praṇavākhye mahārāja tathā revorisaṃgame / bhṛgukṣetre tathā gatvā phalaṃ taddviguṇaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनादेत । लक्ष्मीकान्त नमस्तेस्तु नमस्ते पितृमोक्षद

English

He who sees Trivikrama, Purusottama and Brahma becomes a pious soul and attains the greatest goal along with the Pits

अध्याय २२७

श्लोक 46

सङ्गमे देवनद्याश्च शूलभेदे नृपोत्तम ।द्विगुणं पादहीनं स्यात् करजासंगमे तथा

saṅgame devanadyāśca śūlabhede nṛpottama / dviguṇaṃ pādahīnaṃ syāt karajāsaṃgame tathā

हिन्दी अर्थ

त॑ ध्यात्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयातू । पुण्डरीकाक्षमस्यच्य स्वर्ग प्रापुर्त रा श्रवम् वामजानु तु संपात्य नत्वा भीमो जनादंतम् । श्राई सपिण्डक इृत्वा ज्ावृभिविष्णुलोकगः

English

Brahma performed his sacrifice along with Suras near the Naimisa forest. That Tlrtha is called Mukhyatirtha (the chief of holy waters). Devas are stationed at its feet.

अध्याय २२७

श्लोक 47

एरण्डीसङ्गमे तद्वत् कपिलायाश्च संगमे ।केचित् त्रिगुणितं प्राहुः कुब्जारेवोत्थसङ्गमे

eraṇḍīsaṅgame tadvat kapilāyāśca saṃgame / kecit triguṇitaṃ prāhuḥ kubjārevotthasaṅgame

हिन्दी अर्थ

शिलाया दक्षिणे पादे प्रेतकूटो ग्रिरिष्र॒ त+ । धर्मराजेन पादास्‍्यां भिरिः प्रेतशिलाश्रयः

English

O Narada, the excellent among the sages, whatever inauspicious deeds there may be, perish in the three Padas (spots) in those holy centres.

अध्याय २२७

श्लोक 48

ॐकारे च महाराज तदपि स्यात् समञ्जसम् ।सङ्गमेषु तथान्यासां नदीनां रेवया सह

oṃkāre ca mahārāja tadapi syāt samañjasam / saṅgameṣu tathānyāsāṃ nadīnāṃ revayā saha

हिन्दी अर्थ

पादेन दूरे निक्षिप्तः शिलाया: पापभारतः । प्रेतभावस्वरूपेण करग्रहणकानने । पृष्ठे स्थिताइच बहवो विष्तकारिण एवं ते श्राद्धादिकरणान्नणां तीर पितृविमुक्तिदम्

English

The Naimisa forest is holy and resorted to by meri¬ torious persons such as Vyasa, Suka, Paila, Kanva, Vedhas, Siva, Hari.

अध्याय २२७

श्लोक 49

प्राहुस्ते सार्धकृच्छ्रं वै फलं पूर्वं युधिष्ठिर ।त्रिगुणं कृच्छ्रम् आप्नोति रेवासागरसङ्गमे

prāhuste sārdhakṛcchraṃ vai phalaṃ pūrvaṃ yudhiṣṭhira / triguṇaṃ kṛcchram āpnoti revāsāgarasaṅgame

हिन्दी अर्थ

गतः शिलाजुसंस्पर्शात्प्रेतकूटः पबित्रताम् । प्रेतकूटइच तत्रा-इस्ते देवास्तव पदे स्थिताः ॥

English

By their mere sight, a man is liberated from all sins. On the right-hand side of the Sila, there is the Udyantaka mountain.

अध्याय २२७

श्लोक 50

कृच्छ्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं शुक्लतीर्थे युधिष्ठिर ।योजने योजने गत्वा चतुर्विंशतियोजनम् ।तत्र तत्र वसेद्यस्तु सुचिरं नृवरोत्तम

kṛcchraṃ caturguṇaṃ proktaṃ śuklatīrthe yudhiṣṭhira / yojane yojane gatvā caturviṃśatiyojanam / tatra tatra vasedyastu suciraṃ nṛvarottama

हिन्दी अर्थ

शिलासमीपे ये विप्र प्रेतहपा भयानकाः । सर्ग ते यमल्ोके तु पृथिव्यां पयंटन्ति वे गयासुरस्य शिरक्ति पुण्ये प्रेतादिवर्जिते । स्थिता ब्रह्मादयों देवा गतः सो5पि पवित्रताम्

English

This mountain is established. One who offers Piriqlas there leads Pitfs to the city of god Brahma. Kunda and Udyan¬ taka were created by him by means of his penance. Brahma stayed there along with Savitri and Kumara (i.e. Sanatkumara).

अध्याय २२७

श्लोक 51

रेवासेवासमाचारः संयुक्तः शुद्धबुद्धिमान् ।दम्भाहङ्काररहितः शुद्ध्यर्थं स विमुच्यते

revāsevāsamācāraḥ saṃyuktaḥ śuddhabuddhimān / dambhāhaṅkārarahitaḥ śuddhyarthaṃ sa vimucyate

हिन्दी अर्थ

पनुद्चिह्लास्तर्गतग्रल्थ: सं, पुस्तके नास्ति ।

English

Haha and Huhu and the others made the sound of music. The mountains Kunda and Udyantaka were full of songs and the sound of musical instruments.

अध्याय २२७

श्लोक 52

इति ते कथितं पार्थ प्रायश्चित्तार्थलक्षणम् ।रेवायात्राविधानं च गुह्यमेतद् युधिष्ठिर

iti te kathitaṃ pārtha prāyaścittārthalakṣaṇam / revāyātrāvidhānaṃ ca guhyametad yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

१०४८८ वायुपुराणम् अतः स पव॑तो देव: सेव्यतेज्यापि नित्यश: । धर्मजास्तन्न देवेशो हरो भपष्माड्भररागवान्

English

It is here that the holy sage Agastya performed an austere penance. From Brahma, he received the boon of great¬ ness rarely achieved on the earth. He secured Lopamudra as his wife and the great goal (Mok?a) to his Pitrs.

अध्याय २२७

श्लोक 53

युधिष्ठिर उवाच: योजनस्य प्रमाणं मे वद त्वं मुनिसत्तम ।यज्ज्ञात्वा निश्चितं मे स्यान् मनःशुद्धेस्तु कारणम्

yudhiṣṭhira uvāca: yojanasya pramāṇaṃ me vada tvaṃ munisattama / yajjñātvā niścitaṃ me syān manaḥśuddhestu kāraṇam

हिन्दी अर्थ

शिलाया दक्षिण हस्ते भस्मक्टो गिरिधु तः। धर्म राजेन तत्रा55स्ते अगस्त्यः सह भाय॑ंया

English

At midday the devotees should take their bath and worship Savitn. The Brahmana will become a master of the Vedas and very rich for a crore of births (?)

अध्याय २२७

श्लोक 54

मार्कण्डेय उवाच: शृणु पाण्डव वक्ष्यामि प्रमाणं योजनस्य यत् ।तथा यात्राविशेषेण विशेषं कृच्छ्रसम्भवम्

mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu pāṇḍava vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanasya yat / tathā yātrāviśeṣeṇa viśeṣaṃ kṛcchrasambhavam

हिन्दी अर्थ

सभी गन्धवों समेत चित्ररथ भी वहाँ स्थित रहता है। वे सब गन्धवंगण इस पुनीत पर्वत शिखर पर मनोहर गीत गा गा कर महान् उत्सव करते हैं। यही कारण है कि वह पुनीत पर्वत राज आज भी देवताओं द्वारा सेवित है गीतों एवं धाजनों से मिनादित इस पवित्र पर्वत शिखर पर देवेश महादेवजी अज्ों में विभूति लगाये हुए पावेती के साथ आनन्द का अनुभव करते हैं। इनकी पूजा करने से पितरगण परम गति प्राप्त करते हैं, उन शिवजी का ध्यान वहाँ अवश्यमेब करना चाट्टिये । इस गया क्षेत्र में परमात्मा गदाधारी अथवा गोपालक भगवान् विराजमान रहते हैं। मुने ! रुद्र की पूजा करने से मनुष्य वंष्णवी माया से मुक्त हो जाता है। शिला के दाहिने हाथ में भस्मकूट नामक गिरि धारण किया गया है, उस पर अपनी स्त्रो समेत मह॒षि

English

By taking ablution in the Agastya Pada and by offering Pindas there, one becomes a pious soul and attains Brahmaloka along with the Pitrs. He is worshipped even by the heaven- dwellers.

अध्याय २२७

श्लोक 55

तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्ध्वा वा व्रीहयस्त्रयः ।प्रमाणमङ्गुलस्याहुर्वितस्तिर् द्वादशांगुला

tiryagyavodarāṇyaṣṭāvūrdhvā vā vrīhayastrayaḥ / pramāṇamaṅgulasyāhurvitastir dvādaśāṃgulā

हिन्दी अर्थ

कीकटेषु गया पुण्या पुण्य राजवनं गृहम् । च्यवनस्था55श्रमः पुण्यों नदी पुण्या पुन पुन्रा । बेकुण्ठ हेमदण्डेइ्च हेमकटो गिरिस्तथा । श्राद्धपिण्डा दिकृत्तत्र पितन्ब्रह्मपुरं नयेत्

English

A man who enters Brahmayoni and comes out attains the greatest Brahman. He is liberated from the miseries of wombs (i.e. rebirth).

अध्याय २२७

श्लोक 56

वितस्तिद्वितयं हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् ।स एव दण्डो गदितो विशेषज्ञैर् युधिष्ठिर

vitastidvitayaṃ hastaścaturhastaṃ dhanuḥ smṛtam / sa eva daṇḍo gadito viśeṣajñair yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

शिलादक्षिणपादे तु गृप्रकूटो गरिरिध् तः । धर्म राजेन सुस्थेयेंकरणाय सुपावनः तन्न गृप्न श्वरं दृष्ट्वा यान्ति छांभुप्रदं नराः। तन्न गृधवर्ट नत्वा प्राप्तकामों दिवं ब्जेतू

English

A man who bows to Gayakumara attains Brahmana-

अध्याय २२७

श्लोक 57

धनुःसहस्रे द्वे क्रोशश् चतुःक्रोशं च योजनम् ।एतद्योजनमानं ते कथितं भरतर्षभ

dhanuḥsahasre dve krośaś catuḥkrośaṃ ca yojanam / etadyojanamānaṃ te kathitaṃ bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

तत्र गृध्रगुहायां च पिण्डदः शिवलोकभाक् । तत्र माहेश्वरी धारा पिण्डद: स्वनंयगेत्पितृन् ॥३३॥॥ मूलक्षेत्र सरस्तत्र पिण्डदो ब्रह्मतोकभाक ऋणमोक्षं पापमोक्ष शिवं दुष्ट्वा क्षिवं ब्जेत्

English

One who offers Pindas at Vyomaganga becomes free from impurities and leads the Pitrs to heaven. There is a heap of Bhasma at the right-hand side of the Sila. O Narada, the devotee should take bath with this Bhasma from the mountain called Bhasmakutadri.

अध्याय २२७

श्लोक 58

येन यात्रां व्रजन् वेत्ति फलमानं निजार्जितम् ।उक्तं कृच्छ्रफलं तीर्थे जलरूपे नृपोत्तम

yena yātrāṃ vrajan vetti phalamānaṃ nijārjitam / uktaṃ kṛcchraphalaṃ tīrthe jalarūpe nṛpottama

हिन्दी अर्थ

नाभो थ॒ पिण्डदों यस्तु पितृन्ब्रह्मपुरं नयेत् ॥३४५॥। नितम्बे मृण्डपृष्ठस्य देवदास्वनं त्वभूल मुण्डपृष्ठे5रविश्द्राद्ि दुष्ट्वा पापं विनाशयेत् ॥३६॥। कोउचरूपेण संविष्टो मुनिस्तन्र तपोकरोत् । तस्य पादाद्धितो यस्मात्कौज्चपादः प्रकीतितः

English

Prapitamaha (Brahma) is stationed on the Vafa as Vatesvara (Lord of the holy banyan tree). One who offers Pindas at the holy Mat'angapada leads the Pitrs to heaven.

अध्याय २२७

श्लोक 59

यथाविशेषं ते वच्मि पूर्वोक्ते तत्र तत्र च ।तन्मे शृणु महीपाल श्रद्दधानाय कथ्यते

yathāviśeṣaṃ te vacmi pūrvokte tatra tatra ca / tanme śṛṇu mahīpāla śraddadhānāya kathyate

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मीशों विबुधे: साध॑ तस्माद्देवमयी शिला (इति) ॥३८॥।

English

Ahead of it is Rukmini Kunda and to the west is the river Kapila. Kapilesa is on the banks of the river. On the new moon day, one should take bath in Kapila and worship Kapilesa. If he performs Sraddha in MaheSikunda, he shall attain heaven.

अध्याय २२७

श्लोक 60

यस्मिंस्तीर्थे हि यत्प्रोक्तं फलं कृच्छ्रादिकं नृप ।तत्राप्युपोषणात् कृच्छ्रफलं प्राप्नोत्यथाधिकम्

yasmiṃstīrthe hi yatproktaṃ phalaṃ kṛcchrādikaṃ nṛpa / tatrāpyupoṣaṇāt kṛcchraphalaṃ prāpnotyathādhikam

हिन्दी अर्थ

-+एतच्चिह्वान्तगंतग्रन्थः ख. पुस्तके न विद्यते ह्वान्तगंततग्रग्थः ख. पुस्तके मास्ति । अगस्त्यस्य पदे स्नातः पिण्डदो ब्रह्मलोकगः । (+ ब्रह्मणस्तु वरं लेमे माहात्म्यं भुवि दुलंभम् (५४ लोपामुद्रां तथा भार्या पितृणां परमां गतिम् ।) तत्रागस्त्येश्वर दृष्ट्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया.

English

Gauri, under the name of Mahgala there, grants all types of prosperity and glory. Janardana is near the Bhasmakufa. One who offers Pindas in his hand, with mantras, if for oneself and without gingelly seeds, in the left hand, if for others and mixed with curds for those who are alive—all these attain Visnu- loka. O Janardana, obeisance unto you. Hail to you of the form of the Pitrs. O Lord of Pitrs* obeisance to } ou. bow to you, O cause of salvation, O Janardana, O lord a f™ 1 * you assume the form of the Pitrs at Gaya yourself. Obeisance be to you, O bestower of salvation on the Pitrs.

अध्याय २२७

श्लोक 61

दिनजाप्याच्च लभते फलं कृच्छ्रस्य शक्तितः ।तत्र विख्यातदेवेशं स्नात्वा दृष्ट्वाभिपूज्य च

dinajāpyācca labhate phalaṃ kṛcchrasya śaktitaḥ / tatra vikhyātadeveśaṃ snātvā dṛṣṭvābhipūjya ca

हिन्दी अर्थ

कपिलायां नरः स्नात्वा कपिलेशं समच्य च् कृते श्राद्धे पिण्डदाने पितरो मोक्षमाप्नुयुः

English

After meditating on Pundarikaksa (Vi»u) one becomes released from the three forms of indebtedness, ertam y peop Wain heaven after worshipping Pund ar tkaksa.

अध्याय २२७

श्लोक 62

प्रणम्य लभते पार्थ फलं कृच्छ्रभवं सुधीः ।तीर्थे मुख्यफलं स्नानाद् द्वितीयं चाप्युपोषणात्

praṇamya labhate pārtha phalaṃ kṛcchrabhavaṃ sudhīḥ / tīrthe mukhyaphalaṃ snānād dvitīyaṃ cāpyupoṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

अग्निधारा गिरिवरादागताइ्न्तकादनु । ८ तत्र सारस्वतं कुण्ड सरस्वत्या प्रकल्पितम् ५६ शुक्रस्तत्र सुतेः साथ॑ स(ष)ण्डामर्कादिभिः प्रभु: । तन्न तत्न सुनरद्रोणां पदेषु मुनिसत्तम ॥। अगस्त्य तथा धर्मराज विद्यमान् हैं ।॥४६-५३। अगस्त्य के चरण प्रान्त में स्तानकर पिण्डदान करने वाला मनुष्य ब्रहलोकगामी होता है । पृथ्वी भर में दुलंभ वरदान को तथा लोपामुद्रा को मह॒षि भगस्त्य ने ब्रह्माजी से यहां प्राप्त किया था यह परम पुनीत स्थल पितरों को परमगति देने वाला है। बहाँ अगस्त्येश्वर का दर्शन करने वाला मनुष्य ब्रह्महत्या से मुक्त हो जाता है। स्त्री समेत महर्षि अगस्त की पूजा करने वाला मनुष्य

English

Bhima knelt on his left knee and bowed to Janardana. After performing Sraddha along with the offerings of Pintfa, he attained Visnuloka along with his brothers. On the right foot of the Sila, the mountain Preta- kuta 1 is held by Dharmaraja with both of his feet. He kicked it off with his feet on account of the weight of sins. In the forest of Kara-grahana, many have stayed behind (unliberated) in the form of departed souls (ghosts). They are the cause of obstacles. The Tirtha confers salvation on the Pitrs through the perfor¬ mance of Sraddha etc.

अध्याय २२७

श्लोक 63

तृतीयं ख्यातदेवस्य दर्शनाभ्यर्चनादिभिः ।चतुर्थं जाप्ययोगेन देहशक्त्या त्वहर्निशम्

tṛtīyaṃ khyātadevasya darśanābhyarcanādibhiḥ / caturthaṃ jāpyayogena dehaśaktyā tvaharniśam

हिन्दी अर्थ

अपने पितरों को ब्रह्मलोक पहुँचाता है । सीताचल के दाहिने भाग में जो पर्वत है, उस पर दण्डी ने तपस्या की थी । वहाँ वटेश्वर नामक वट वक्ष है, जिसके नीचे पितामह ब्रह्मा का निवास स्थान हैं। उसके आगे रुकिमिणीकुण्ड नामक तीर्थ है, पश्चिम में कपिला नामक नदी है। उस नदी के तट पर कपिलेश का स्थान है । सोमवती अमावास्या के संयोग पर कपिला नदी में स्नानकर कपिलेश की विधिवत् पूजाकर पिण्डदान एवं

English

Pretakufa attained sacredness due to the contact of the Sila. Devas are stationed in the form of footprints on Pretakufa. After performing Sraddha etc. there, one should get the Pitrs released from ghost-hood.

अध्याय २२७

श्लोक 64

पञ्चमं सर्वतीर्थेषु कल्पनीयं हि दूरतः ।तीरस्थो योजनादर्वाग्दशांशं लभते फलम्

pañcamaṃ sarvatīrtheṣu kalpanīyaṃ hi dūrataḥ / tīrastho yojanādarvāgdaśāṃśaṃ labhate phalam

हिन्दी अर्थ

श्राद्धांदि करने से पितरगण मोक्ष की प्राप्ति करते हैं ।५४-५८। गिरिवर उद्य्तक के साथ लगी हुई एक अग्निघारा प्रवाहित होती है। वहीं पर एक सरस्वती द्वारा प्रतिष्ठापित सारस्वत नामक कुण्ड है। परमऐश्वयंशाली षण्डामर्क प्रभृति पुरोहितों के साथ शुक्राचायं वहाँ स्थित हैं। मुनिसत्तम उस पवित्र स्थानपर उन मुनिवरों की पूजा एवं श्राद्ध पिण्ड दानदि करनेवाला मनुष्य अपने पितरों का उद्धार करता है ।५९-६०। शिला के बाएँ हाथ में एक अन्य गधभ-कूट नामक गिरि धारण किया गया है, अनेक महान् ऋषियों ने गृश्न का स्वरूप घारणकर

English

O Brahmana, those who have the terrible forms of a ghost near the Sila wander over the earth and in Yama's world. On the holy head of Gayasura which is devoid of ghosts etc., Brahma and other Devas are stationed and he attains sacredness.

अध्याय २२७

श्लोक 65

उक्ततीर्थफलात्पार्थ नात्र कार्या विचारणा

uktatīrthaphalātpārtha nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

बहाँ पर तपस्या कर परम सिद्धि प्राप्त की थी इसी से उस पर्वत का नाम गुप्नरकूट पड़ गया, वहीं पक

English

Among Kikatas (southern Magadha) Gaya is the holiest. Rajavana and Rajagrha are holy. The hermitage of Gyavanais holy. The river is many times holy (than the rest).

अध्याय २२७

श्लोक 66

उपवासेन सहितं महानद्यां हि मज्जनम् ।अप्यर्वाग्योजनात्पार्थ दद्यात्कृच्छ्रफलं नृणाम्

upavāsena sahitaṃ mahānadyāṃ hi majjanam / apyarvāgyojanātpārtha dadyātkṛcchraphalaṃ nṛṇām

हिन्दी अर्थ

+ धनुश्चिह्ास्तगंतग्रम्यः ख. पुस्तके न विद्यत । 2 घनुश्चि ह्वास्तगंतग्रन्थः ख. पुस्तके न विद्यते । ११०० वायुपुराणम्

English

Hemadanqia and the mountain Hemakuta are in Vaikuntha. One who performs Sraddha and offers Pinzas etc. there leads the Pitrs to Brahmapura. On the right foot of the Sila, the mountain Grdhrakufa is held by Dharmaraja in order to stabilise (Gaya). It is very holy.

अध्याय २२७

श्लोक 67

षड्योजनवहा कुल्य नद्यो ऽल्पा द्वादशैव च ।चतुर्विंशतिगा नद्यो महानद्यस् ततो ऽधिकाः

ṣaḍyojanavahā kulya nadyo 'lpā dvādaśaiva ca / caturviṃśatigā nadyo mahānadyas tato 'dhikāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र गृप्न गुहायां घर पिण्डदः शिवलोकभाक । तत्न गृश्ने बट नत्वा प्राप्तकामों दिवं ब्रजेत् ६३

English

Sages performed their penance there in the form of Grdhras (vultures) and attained liberation. Hence this is called Grdhrakufa. GrdhreSvara is stationed there. A man who sees Grdhresvara attains Sambhu's region. After bowing down to Grdhravata one shall achieve one's desire and attain heaven.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 227
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.