Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
228
अध्याय 228 / 232

Adhyaya 228

18 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ18 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २२८

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे तीर्थयात्रादिविधानविशेषकथनं नाम सप्तविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय २२८ युधिष्ठिर उवाच: परार्थं तीर्थयात्रायां गच्छतः कस्य किं फलम् ।कियन्मात्रं मुनिश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि कृपानिधे

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe tīrthayātrādividhānaviśeṣakathanaṃ nāma saptaviṃśatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 228 yudhiṣṭhira uvāca: parārthaṃ tīrthayātrāyāṃ gacchataḥ kasya kiṃ phalam / kiyanmātraṃ muniśreṣṭha tanme brūhi kṛpānidhe

हिन्दी अर्थ

ऋणमोक्ष पापमोक्ष शिव दृष्ट्वा शिवं ब्रजेत् । शुलक्षेत्र च तत्रास्‍ते पिण्डदः स्वनंयेत्पितुनू नितम्बे मुण्डपृष्ठस्य देचदारुवन त्वभुत् । मुण्डपृष्ठारविन्दादी दृष्ट्वा पापं विनाशयेत् ॥

English

Pretak&ta, G r dhrakuta, Bhasmakuta etc. are the tops of hillocks near Gaya.

अध्याय २२८

श्लोक 2

मार्कण्डेय उवाच: परार्थं गच्छतस्तन्मे वदतः शृणु पार्थिव ।यथा यावत्फलं तस्य यात्रादिविहितं भवेत्

mārkaṇḍeya uvāca: parārthaṃ gacchatastanme vadataḥ śṛṇu pārthiva / yathā yāvatphalaṃ tasya yātrādivihitaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

शिलाया वामपादे तु स्थापितः प्रेतपर्बतः । धर्मराजेन पापेभ्यो गिरिः प्रेतशिलाह्नयः ६७

English

He who offers Pintfas in the G r dhraguha (vulture-cave) attains Sivaloka. There is the Mahesvari Dhara (the current of Mahesvara). He who offers Pinzas there, leads the Pitj-s to heaven.

अध्याय २२८

श्लोक 3

उत्तमेनेह वर्णेन द्रव्यलोभादिना नृप ।नाधमस्य क्वचित् कार्यं तीर्थयात्रादिसेवनम्

uttameneha varṇena dravyalobhādinā nṛpa / nādhamasya kvacit kāryaṃ tīrthayātrādisevanam

हिन्दी अर्थ

प्रेतकुण्ड च तत्रा5पस्ते देवास्तत्र पदे स्थिताः । तत्र कुण्डादिक कृत्वा प्रेतत्वास्मोचयेत्पितुन ६९ जाभिलिथिणण ह5 ०५ ०५ जल -+ पता हल नाक +-पक कक "रिक्षछ- “का "निकाय शनानान नी जीत अन पगीिबन-फनन--ानभ मान नर 2७,

English

There is a lake called Mulaksetra. He who offers Pinzas there, attains Brahmaloka. After visiting Siva he attains freedom from indebtedness and salvation from sins. He attains Siva himself after visualizing Siva.

अध्याय २२८

श्लोक 4

धर्मकर्म महाराज स्वयं विद्वान्समाचरेत् ।शरीरस्याथवा शक्त्या अन्यद्वा कार्ययोगतः

dharmakarma mahārāja svayaṃ vidvānsamācaret / śarīrasyāthavā śaktyā anyadvā kāryayogataḥ

हिन्दी अर्थ

गृप्न दवर का निवास स्थान है। मनुष्य वहाँ गृप्नेइवर का दशन पूजनादि कर शम्भू का लोक प्राप्त करता है। खास बचन्च गिरि की गुफा में पिण्डदान करनेवाला भी शिवलोकगामी होता है । उसी गृप्रकूढ पर वट को धमस्कार करनैवाला मनुष्य अपनी समस्त अभिलाषाओं की पूर्तिकर स्व प्राप्त करता है। वहाँ पर स्थित भगवान् छांक्षर का दह्वंन कर प्राणी ऋण एवं पाप से मुक्ति प्राप्त कर शिवलोकगामी होता है ।

English

The middle of the Sila (the belly portion) is over¬ lapped (covered) by the mountain Adipala. It is here that Vighnesa, the destroyer of obstacles, stands in the form of an elephant. He who offers Pinzas at t h e umbilical region (of the god) leads his Pitjrs to Brahmapura.

अध्याय २२८

श्लोक 5

धर्मकर्म सदा प्रायः सवर्णेनैव कारयेत् ।पुत्रपौत्रादिकैर्वापि ज्ञातिभिर् गोत्रसम्भवैः

dharmakarma sadā prāyaḥ savarṇenaiva kārayet / putrapautrādikairvāpi jñātibhir gotrasambhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

उसी गृप्नकूठ पर एक शुलक्षेत्र नामक तीथ है, वहाँ पिण्डदान करनेवाला अपने पितरों को स्वर्ग पहुंचाता है । उस गयासुर के ऊषर रखी गई शिला का उदर देश आदिपाल नामक गिरि से आक्रान्ध है, उस पर विध्नों के विनाशक विध्तेश्वर गणेश गजरूप धारण कर अबस्थित हैं। उनका दर्शन करनेवाला विध्तों से मुक्त होकर अपने पितरों को स्वर्ग पहुंचाता है ।६१-६५। मृण्डपृष्ठ के नितम्ब प्रदेश में देवदारू का वन था, मुण्डपृष्ठ एवं अरविल्दादि का दर्शन करनेवाला अपने पाप कर्मों को विनष्ट करता है। गयापुरी की नाभिस्थलो, में जो सुषुम्ना नाम से विख्यात है, पिण्ड प्रदान करनेवाला अपने पितरों को स्व प्राप्त कराता है। जिला के बाएँ चरण पर प्रेतगिशि नामक एक पर्वत धर्मराज ने स्थापित किया था, यह प्रेतगिरि पहले पापों के कारण अति- शय मलिन था, इसी कारण इसका नाम प्रेतशिला कहा जाता था। धर्मेराज ने अपने परों से इसे उठाकर

English

On the hips (i.e. ridges) of the mountain Mundapr$tha, there was a big forest of Devadaru trees. One shall destroy one's sins by seeing the mountain Aravinda on Muntfaprstha.

अध्याय २२८

श्लोक 6

श्रेष्ठं हि विहितं प्राहुर्धर्मकर्म युधिष्ठिर ।तैरेव कारयेत्तस्मान्नोत्तमैर्नाधमैरपि

śreṣṭhaṃ hi vihitaṃ prāhurdharmakarma yudhiṣṭhira / taireva kārayettasmānnottamairnādhamairapi

हिन्दी अर्थ

फेंक दिया । उक्तशिला के संसर्ग के कारण यह पवित्रता को प्राप्त हुआ। वहीं पर एक प्रेतकुण्ड नामक कुण्ड है, जिसके कारण प्रान्त में देवताओं का निवास है, वहाँ पिण्डदानादि करनेवाला प्राणी अपने पितरों को प्रेतयोनि से मुक्ति दिलाता है। इस गयातीथ॑ में पितरों की मुक्ति के लिये श्राद्धादि सम्पन्न करनेवाले प्राणियों

English

A certain sage performed penance here in the form of a Kraunca (heron). The mountain was marked by his feet. Hence it is called Krauncapada.

अध्याय २२८

श्लोक 7

अधमेन कृतं सम्यङ् न भवेदिति मे मतिः ।उत्तमश्चाधमार्थे वै कुर्वन्दुर्गतिमाप्नुयात्

adhamena kṛtaṃ samyaṅ na bhavediti me matiḥ / uttamaścādhamārthe vai kurvandurgatimāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

इत: परमय॑ इलोको5घिकरः ख. पुस्तके--भआ्रार््ध सपिण्डक क्ृत्वा पितृन्त्रह्मपुरं नयेत् ॥ जनादंनाय मेषाय प्थबिस्थताश्न बहवो विध्नकारिण एवं ते । श्राद्धादिकारिणां नृणां तोर्थे पितृविषुक्तये 0

English

One who takes bath there in the water reservoir, leads three generations to heaven. Lak$mlsa (Visnu) is stationed on the Sila in the manifest and unmanifest forms along with Devas. Hence the Sila is full of Devas.

अध्याय २२८

श्लोक 8

न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम् ।न चास्योपदिशेद्धर्मं न चास्य व्रतमादिशेत्

na śūdrāya matiṃ dadyānnocchiṣṭaṃ na haviṣkṛtam / na cāsyopadiśeddharmaṃ na cāsya vratamādiśet

हिन्दी अर्थ

प्रेता धानुष्करूपेण करग्रहणकारकाः ७० पादाड्धूतां मुण्डपृष्ठां महादेवनिवासिनीम् । तां दुष्ट्वा स्वंलोकश्न मुक्तः पापोषपातक:..

English

That mountain was brought by the noble-souled Agastya. Brahma and Hara performed a fierce penance there.

अध्याय २२८

श्लोक 9

जपस्तपस्तीर्थयात्रा प्रव्रज्या मन्त्रसाधनम् ।देवताराधनं दीक्षा स्त्रीशूद्रपतनानि षट्

japastapastīrthayātrā pravrajyā mantrasādhanam / devatārādhanaṃ dīkṣā strīśūdrapatanāni ṣaṭ

हिन्दी अर्थ

गयाशिरसि पुण्ये च सर्वंपापविवर्जिते । प्रेतादिवर्जितं यस्मात्ततोइतिपावरन वरमस् १७२ कीकटेषु गया पुण्या पुण्य राजगुह वनम् । चउ्यवनस्या55श्रमं पुण्यं नदी पुण्या पुनः पुना क्रौड'चरूपेण हि मुनिर्म ण्डपृष्ठे तपोषकरोत् । तस्य पादाद्धितो यस्मात्कोज्चपादस्ततः स्पृतः

English

There is the excellent Kunqla (Pool) of Agastya which is of a very rare excellence in the three worlds. It was here that the eight sages achieved Siddhi after performing penance.. They attained final beatitude. After bowing to the eight sages in the Kunda, the pilgrim will be able to lead the Pitrs to Brahma's city.

अध्याय २२८

श्लोक 10

पतिवत्नी पतत्येव विधवा सर्वमाचरेत् ।सभर्तृकाशके पत्यौ सर्वं कुर्याद् अनुज्ञया

pativatnī patatyeva vidhavā sarvamācaret / sabhartṛkāśake patyau sarvaṃ kuryād anujñayā

हिन्दी अर्थ

स्‍्नातो जलाशये तत्र नयेत्स्वर्ग स्वक॑ कुलम् । बलि: फाकशिलायां च काकेभ्य ऋणमोक्षदः

English

O celestial sage, an auspicious prominent mountain was established on the left hand of the Sila. It is always re¬ sounding with the sounds of musical instruments and divine symphony. It is called mountain Vaditraka.

अध्याय २२८

श्लोक 11

गत्वा परार्थं तीर्थादौ षोडशांशफलं लभेत् ।गच्छतश्च प्रसङ्गेन तीर्थमर्द्धफलं स्मृतम्

gatvā parārthaṃ tīrthādau ṣoḍaśāṃśaphalaṃ labhet / gacchataśca prasaṅgena tīrthamarddhaphalaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

फावेरी सिन्‍्धुवीरा च चन्दना च सरिद्वरा। वासिष्ठी सरयुर्गड्गा पमुना गण्डकीन्दिरा महाबेतरणी नास्‍्ता निक्षरा च दिवोकसः । सावव्यलकनन्दा (? ) च उदीची कनकाछूया.

English

Even today Vidyadharas, accompanied by hosts of Gandharvas and Apsaras-s sing divine songs in chorus.

अध्याय २२८

श्लोक 12

अनुसङ्गेन तीर्थस्य स्नाने स्नानफलं विदुः ।नैव यात्राफलं तज्ज्ञाः शास्त्रोक्तं कल्मषापहम्

anusaṅgena tīrthasya snāne snānaphalaṃ viduḥ / naiva yātrāphalaṃ tajjñāḥ śāstroktaṃ kalmaṣāpaham

हिन्दी अर्थ

के कार्यों में विध्व डालनेवाले बहुत से प्रेत धनुष धारण कर अलग स्थित रहते हैं, और उनका हाथ पकड़ लेते हैं, अर्थात् बहुतेरा विष्न डालते हैं ।६९:७०। महादेव की निवासस्थली मुण्डपृष्ठा नामक एक छिला हैं, जो उनके चरण चिन्हों से अद्धित है । उसका दर्शन कर समस्त लोक पापों एवं उषपापों से मुक्त हो जाता है । समस्त पापों से विस्जित, पुण्यप्रद गयाशिर यतः प्रेतादि से रहित है, अतः उसे सवपिक्षा परम पुनीत एवं सुन्दर,

English

Mohana, Sunitha, Sailuja, Mohanottama, Parvata>

अध्याय २२८

श्लोक 13

पित्रर्थं च पितृव्यस्य मातुर्मातामहस्य च ।मातुलस्य तथा भ्रातुः श्वशुरस्य सुतस्य च

pitrarthaṃ ca pitṛvyasya māturmātāmahasya ca / mātulasya tathā bhrātuḥ śvaśurasya sutasya ca

हिन्दी अर्थ

कहा जाता है। सारे मगध प्रदेश के ती्थों में बया नगरी सर्वाधिक पुण्य प्रदायनी है, राजगृह नामक वन सभी वनों में अधिक पुण्य प्रद है, आश्रमों में व्यवत का आश्रय अधिक पुण्य प्रद है, नदियों में पुनपुना नदी सबसे अधिक पृण्यदायिनी है। इसी प्रकार वेकुण्ठ, लोह॒दण्ड, गृप्नकूट और शोणक भी पुण्य प्रद हैं, इन स्थानों पर श्राद्धादि द्वारा मनुष्य अपने सभी पितरों को ब्रह्मपुर पहुँचाता है ॥७१-७४। मुण्ड पृष्ठ पर मुनि ने ऋर-च पक्षी का रूप धारण कर तपस्था की थी, उनके चरणों के चिह्नों से यह चिह्नित भी है, इसी कारण से इसका क्रौद्धपाद नाम स्मरण किया जाता है। वहाँ जाकर जलाशय में स्नान करनेवाला प्राणी अपने कुल को स्वर्ग को पुरी में पहुँचाता है। काकशिलां पर कौआ का बलि कम ऋण से मुक्ति दिलाने वाला है। मुण्डपृष्ठ की उपत्यका में लोमहर्षण और लोमश इन दोनों ने परम कठोर तपस्या करके परम सिद्धि की प्राप्ति की थी ।

English

Similarly the Gandharva named Citraratha surrounded by all the Gandharvas, sings sweet songs of great festivities on the mountain.

अध्याय २२८

श्लोक 14

पोषकार्थादयोश्चापि मातामह्या गुरोस्तथा ।स्वसुर्मातृष्वसुः पैत्र्या आचार्याध्यापकस्य च

poṣakārthādayoścāpi mātāmahyā gurostathā / svasurmātṛṣvasuḥ paitryā ācāryādhyāpakasya ca

हिन्दी अर्थ

लोमझ्न ने इस स्थान पर, नदियों में श्रेष्ठ महानदी, शरावती, होत्र॒वती, चन्द्रभागा, सरस्वती, कावेरी सिन्धुवीरा, चम्दना, वाशिष्ठी, सरयू, गंगा, यमुना, गण्डकी, इल्दिरा, स्वर्ंवासियों की निक्षरा महाबंतरणी, अलकनन्दा,

English

Hence that mountain is resorted to by Devas for ever even today. Hara, the lord of Devas, is desirous of applying Bhasma all over the body like an unguent.

अध्याय २२८

श्लोक 15

इत्याद्यर्थे नरः स्नात्वा स्वयमष्टांशमाप्नुयात् ।साक्षात्पित्रोः प्रकुर्वाणश्चतुर्थांशमवाप्नुयात्

ityādyarthe naraḥ snātvā svayamaṣṭāṃśamāpnuyāt / sākṣātpitroḥ prakurvāṇaścaturthāṃśamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

१९०२ वायुपुराणम् कौशिकी ब्रह्मदा ज्येष्ठा स्वस्याधविमोचिनी । कृष्णवेण्या चमंबती दे नद्यों मुक्तितायिके..

English

Rudra accompanied by Parvatl rejoices on that moun¬ tain resonant with music. He is worshipped as he is the greatest goal of the Pitrs. He should be meditated upon.

अध्याय २२८

श्लोक 16

पतिपत्न्योर्मिथश्चार्द्धं फलं प्राहुर्मनीषिणः ।भागिनेयस्य शिष्यस्य भ्रातृव्यस्य सुतस्य च ।षट्त्रिपञ्चचतुर्भागान्फलमाप्नोति वै नरः

patipatnyormithaścārddhaṃ phalaṃ prāhurmanīṣiṇaḥ / bhāgineyasya śiṣyasya bhrātṛvyasya sutasya ca / ṣaṭtripañcacaturbhāgānphalamāpnoti vai naraḥ

हिन्दी अर्थ

आहते सरितां श्रेष्ठ लोमहषेंण साहसात् । तपसस्तु प्रभावेण नमंदा मुनिपुद्धव ॥

English

The greatest Atman (Deity) in Gaya is either the lord of the cows or Gadadhara (the wielder of the mace). O sage, t hanks t0 the worship of Rudra, the Maya pertaining to Vi?nu becomes quelled.

अध्याय २२८

श्लोक 17

इति ते कथितं पार्थ पारम्पर्यक्रमागतम् ।कर्तव्यं ज्ञातिवर्गस्य परार्थे धर्मसाधनम्

iti te kathitaṃ pārtha pāramparyakramāgatam / kartavyaṃ jñātivargasya parārthe dharmasādhanam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मयोनि प्रविश्याथ नि्गच्छेद्वस्तु मानवः । परं ब्रह्म स यातीह विमुक्तो योनिसंकटात् निक्षरायां पुष्करिण्यां स्‍्नातः श्राद्धादिक नरः । कुर्यात्कोज्चपदे दिव्ये नियमाह्ासरत्रयम् + ॥। सर्वान्पितन्नयेत्स्वर्ग पञुच पापिन एब च दंड

English

On the right-hand side of the Sila, the mountain Bhasmakua is held by Dharmaraja. Agastya stays there with his wife. One who takes bath at the spot of Agastya and offers Pindas, goes to Brahmaloka. It was from Brahma that he secured the excellent boon of greatness in the world, Lopamudra as wife and the highest goal (liberation) to his forefathers. There, on seeing Agastyesvara, one is absolved of the sin of Brahmana-slaughter.

अध्याय २२८

श्लोक 18

वर्षाऋतुसमायोगे सर्वा नद्यो रजस्वलाः ।मुक्त्वा सरस्वतीं गङ्गां नर्मदां यमुनानदीम्

varṣāṛtusamāyoge sarvā nadyo rajasvalāḥ / muktvā sarasvatīṃ gaṅgāṃ narmadāṃ yamunānadīm

हिन्दी अर्थ

जौवतां दधिसंमिश्र॑ सर्वे ते विष्णुलोकगाः ८५ यस्‍्तु पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनादंन। यदुद्दिश्य त्वया देवस्तस्मिस्पिण्डो सृते प्रभो.

English

On seeing Agastya along with his wife, one leads the Pitrs to Brahmapura. Dandin performed a penance on the mountain south of Sitadri.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 228
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.