Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
36
अध्याय 36 / 232

Adhyaya 36

19 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ19 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३६

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे मेघनादतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय ३६ मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेच्च राजेन्द्र दारुतीर्थमनुत्तमम् ।दारुको यत्र संसिद्ध इन्द्रस्य दयितः पुरा

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe meghanādatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 36 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchecca rājendra dārutīrthamanuttamam / dāruko yatra saṃsiddha indrasya dayitaḥ purā

हिन्दी अर्थ

वत्स ! जलदाभ ! तुम्हारा बल्याण हो । मैं अब जाता हु। यह कहकर देवाधिदेव महादेव अन्‍्तर्द्धान हो गये । महादेव जी के चले जाने पर प्रसन्न होकर विष्णु भगवान् फिर शयन करने के लिये जल में घुस गये ।२७ २८। तब पद्माक्ष, १द्मजन्मा बहा भी प्रसन्न होकर उस पद्मगर्भ की झाभातराले उपयुक्त पद्मासन पर

English

The place abounds in Sarikas (the bird Turdus Salica ), pea¬ cocks, inebriated Cakoras, parrots, kingly bees and leopards all round.

अध्याय ३६

श्लोक 2

युधिष्ठिर उवाच: दारुकेण कथं तात तपश्चीर्णं पुरानघ ।विधानं श्रोतुमिच्छामि त्वत्सकाशाद्द्विजोत्तम

yudhiṣṭhira uvāca: dārukeṇa kathaṃ tāta tapaścīrṇaṃ purānagha / vidhānaṃ śrotumicchāmi tvatsakāśāddvijottama

हिन्दी अर्थ

अथ दीर्घेण कालेन तत्राप्यप्रतिमावुभा । महाबलौ महासत्त्वों आतरो मधुकेटभी.+“ +8० (+तत्पद्मं॑ तरुणार्काभ दीप्ताओ तमशालिनों । फम्पपामासतुर्वोरी हसनन्‍्ताबिव निर्भया / «पड.

English

The spots are everywhere charming with the melodious sounds of the Jivarfijivaka(Cakora) birds, the sounds of Hemakas (?), the cooing notes of inebriated cuckoos and the bleating sounds

अध्याय ३६

श्लोक 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच: हन्त ते कथयिष्यामि विचित्रं यत्पुरातनम् ।वृत्तं स्वर्गसभामध्ये ऋषीणां भावितात्मनाम्

śrīmārkaṇḍeya uvāca: hanta te kathayiṣyāmi vicitraṃ yatpurātanam / vṛttaṃ svargasabhāmadhye ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

हिन्दी अर्थ

दारणं तु तयोर्भाव॑ ज्ञात्वा पुष्करसंभवः । माहात्म्यं चाघत्मनो बुद्ध्वा विज्ञातुमुपचक़्से.. ॥हे हैः कणिकाघटन भूयों नाभ्यजानाग्दा गतिम्॥। ततः स पद्मनालेन अवतीयय रसातलमू॥ 7४०7 +

English

The forest regions appear to be singing with the sweet humming sounds of the excessively lazy and intoxicated bees. They are resorted to by Kinnaras in some places.

अध्याय ३६

श्लोक 4

सूतो वज्रधरस्येष्टो मातलिर्नाम नामतः ।स पुत्रं शप्तवान्पूर्वं कस्मिंश्चित्कारणान्तरे

sūto vajradharasyeṣṭo mātalirnāma nāmataḥ / sa putraṃ śaptavānpūrvaṃ kasmiṃścitkāraṇāntare

हिन्दी अर्थ

स च त॑ बोधयामास विबुद्धं चेदमब्रवीत् । भृतेभ्पों मे भय देव त्रायस्वोत्तिष्ठ शं कुरे. 5

English

The trees, shaken by the gentle winds, rain flowers there. They shine with their charming tender sprouts.

अध्याय ३६

श्लोक 5

शापाहतो वेपमान इन्द्रस्य चरणौ शुभौ ।प्रपीड्य मूर्ध्ना देवेशं विज्ञापयति भारत

śāpāhato vepamāna indrasya caraṇau śubhau / prapīḍya mūrdhnā deveśaṃ vijñāpayati bhārata

हिन्दी अर्थ

ततः स भगवान्विष्ण:ः सप्रहासमरिदमः । न भेतव्यं न भेतव्यमित्युबाच सुनिः स्वयमू 7? ॥रैेह

English

They are equipped with bunches and clusters of flowers and copper-coloured tender sprouts swinging gently due to the mild wind.

अध्याय ३६

श्लोक 6

तमुवाचाभिशप्तं चाप्यनाथं च सुरेश्वरः ।कर्मणा केन शापस्य घोरस्यान्तो भविष्यति

tamuvācābhiśaptaṃ cāpyanāthaṃ ca sureśvaraḥ / karmaṇā kena śāpasya ghorasyānto bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

भर्भुवः स्वस्ततो देव॑ विविशुस्तमयो निजम् । तत:ः प्रदक्षिणं कृत्वा तमेवाउप्सीनमोगतम् 7 ॥रेछ: गते तस्मिस्तुतो5ननन्‍त उद्गीये भ्रातरों मुखात् । विष्णुं विष्णुं च प्रोवाच ब्रह्माणमभिरक्षताम् ॥

English

O excellent Brahmanas, hundreds of shining pebbles and diverse minerals get mixed with the barks of trees and rinds of fruits scattered splendidly.

अध्याय ३६

श्लोक 7

नर्मदातटमाश्रित्य तोषयन्वै महेश्वरम् ।तिष्ठ यावद् युगस्यान्तं पुनर्जन्म ह्यवाप्स्यसि

narmadātaṭamāśritya toṣayanvai maheśvaram / tiṣṭha yāvad yugasyāntaṃ punarjanma hyavāpsyasi

हिन्दी अर्थ

जा बैठे । इसके बहुत दिन बाद वहाँ मधुकैटम नाक दो अतुलनीय बलशाली ज्ाताओं ने तरुण सूे की तरह चमकनेवाले एस पद्म को हिलाना प्रारम्भ कर दिश ।२९-२१। उन दोनों की आँखें अन्धेकार में चमक रही थीं और वे दोनों ही वीर हँस-हंस कर निर्भगभाव से पद्मपत्रों को तोड़ रहे थे। उन दोनों ने ब्रह्मा से कहा -“तुम हमारे भक्ष्य बनो ” यह कह कर वे अन्तर्द्धान हो गये ।३२। पद्मयोनि ब्रहा ने उनके कंठोण

English

There are four divine play-grounds. They are splen¬ did and charming. They arc resorted to by Devas, Danavas, Gandharvas, Yaksas, Raksasas, Nagas, Siddhas and Apsaras-s. Listen to their names.

अध्याय ३६

श्लोक 8

पुनर्भूत्वा तु पूतस्त्वं दारुको नाम विश्रुतः ।संसेव्य परमं देवं शङ्खचक्रगदाधरम्

punarbhūtvā tu pūtastvaṃ dāruko nāma viśrutaḥ / saṃsevya paramaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam

हिन्दी अर्थ

भाव को और अपने पराक्रम को जानकर तात्कालिक रहस्य जानना चाहा; किन्तु वे तब तक उनकी गंति: विधि या पद्मपत्रों का तोड़ा जाना नहीं समझ सके । वे उस कमलनाल के सहारे रसातले॑ में उंतेर गये। बहाँ जल के भीतर उन्होंने इष्णाजिन और उत्तरीयधारी विष्णु) देखा । उन्होंने विष्णु को जंगाया और उनके जागने पर कहा - "देव ! हमें भूतों से भय हो रहा है. उठिये हपे बचाइये हमारा कल्याणें कौणियें ।/

English

On the eastern side is the forest named Gaitraratha, on the southern (mountain), the forest Nandana, on the western (mountain), the forest Vaibhraja and on the northern mountain, the forest of Savitr (the Sun-god). In these great forests (parks) charming adjuncts are fitted in due order. Here birds chirp melodiously.

अध्याय ३६

श्लोक 9

मानुषं भावमापन्नस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ।एवमुक्तस्तु देवेन सहस्राक्षेण धीमता

mānuṣaṃ bhāvamāpannastataḥ siddhimavāpsyasi / evamuktastu devena sahasrākṣeṇa dhīmatā

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्ण हँसते हुये बोले--कुछ चिन्ता नहीं । डरने की कि हमें भूतों से भय हो रहा है; इसलिये उन देत्यों और स्वलोंक प्रदक्षिणा करके बंठे

English

Extensive holy centres and great sanctifying gardens are the residences of great Nagas and those are resorted to by noble souls.

अध्याय ३६

श्लोक 10

प्रणम्य शिरसा भूमिम् आगतो ऽसौ ह्यचेतनः ।नर्मदातटमाश्रित्य कर्षयन्निजविग्रहम्

praṇamya śirasā bhūmim āgato 'sau hyacetanaḥ / narmadātaṭamāśritya karṣayannijavigraham

हिन्दी अर्थ

कोई बात नहीं है। जिसलिये पहले पहल आपने कहा का भूतादि वाक्य से आप ही विनाश करेंगे। अनस्तर भूलोंक, भुदर्लो हुये ब्रह्म में प्रवेश कर गये । उनके चले जाने पर अनन्त भगवात् ने विष्णु और जिष्णु नामक दो

English

Sweet and pure waters are auspicious and very pleasing. They are drunk by Siddhas, Devas and Asuras. There are four great lakes shining with lotuses and lilies, with huge leaves, charming, fragrant' and full-blown. Ihese are umbrella-like in appearance and size. I shall mention their names.

अध्याय ३६

श्लोक 11

व्रतोपवाससंखिन्नो जपहोमरतः सदा ।महादेवं महात्मानं वरदं शूलपाणिनम्

vratopavāsasaṃkhinno japahomarataḥ sadā / mahādevaṃ mahātmānaṃ varadaṃ śūlapāṇinam

हिन्दी अर्थ

+घनुश्चिह्वान्तगंतग्रन्थ: क. पुस्तके नास्ति ।

English

On the east is the lake Arunoda; 1 in the south is the

अध्याय ३६

श्लोक 12

भक्त्या तु परया राजन्यावदाभूतसम्प्लवम् ।अंशावतरणाद् विष्णोः सूतो भूत्वा महामतिः

bhaktyā tu parayā rājanyāvadābhūtasamplavam / aṃśāvataraṇād viṣṇoḥ sūto bhūtvā mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तों फ्रोचांहुडेट्यों ख्मा्णं दारुणं बच: । अस्माक युध्यमानानां मध्ये वे प्राश्निको भव कड१

English

The mountains to the east of Arunoda are being narrated by me in detail. Please hear. On the east of Mandara are the mountains Sitanta, 1 Kumunja, the excellent mountain Suvlra, Vikahka, Manisila, Vi sabha the best of mountains, Malianlla, Rucaka, Sabindu Mandara, Venuman, Sumedha, Nisadha, Deva-Saila and others. They are the abodes of Siddhas.

अध्याय ३६

श्लोक 13

तोषयन् वै जगन्नाथं ततो यातो हि सद्गतिम्

toṣayan vai jagannāthaṃ tato yāto hi sadgatim

हिन्दी अर्थ

कक्‍शकी जलमाविश्य संस्तम्यापः स्वमायया चक्नतुस्तुम्ुुल युद्धं यस्य येनेप्सितं तदा पड

English

Understand that these great mountains lie on the south side of the Manasa lake. Listen to their names as narrated by me.

अध्याय ३६

श्लोक 14

एष तत्सम्भवस्तात दारुतीर्थस्य सुव्रत ।कथितो ऽयं मया पूर्वं यथा मे शङ्करो ऽब्रवीत्

eṣa tatsambhavastāta dārutīrthasya suvrata / kathito 'yaṃ mayā pūrvaṃ yathā me śaṅkaro 'bravīt

हिन्दी अर्थ

केक तु पुध्यमान्ानां दिव्य वर्ग शलं गतम् । न च युद्धमदोत्सेको ह्म्योन्यं संन्यवतंत ३ जरतबहयसंस्थाभ्ाद्रफ्कम्तो स्थितेज्धितों । सादश्यादव्याकुलमना ब्रह्मा ध्यानसुपायमत् .. बडड४

English

Theexcellent mountains Trisikhara, Sisira,Kalinga, Patanga, Rucaka, Sanuman, Tamrabha, Visakha, Svetodara, Samula, Visadhara, mount Ratnadhara, Ekasfhga, Mahamula, Gajasaila, PiSacaka, Pancasaila, Kailasa and the excellent mountain Himavat lie on the southern side of Meru of divine splendour. These are excellent mountains of godly nature. O excellent Brahmanas, I shall mention in due order, those excellent great mountains which lie on the western side of lake Sitoda.

अध्याय ३६

श्लोक 15

ततो युधिष्ठिरः श्रुत्वा विस्मयं परमं गतः ।भ्रात्ःन् विलोकयामास हृष्टरोमा मुहुर्मुहुः

tato yudhiṣṭhiraḥ śrutvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ / bhrātḥn vilokayāmāsa hṛṣṭaromā muhurmuhuḥ

हिन्दी अर्थ

बषःभोवाच ता कन्यां ब्रह्मा मधुरया गिरा । काउत्र त्वमवगन्तव्या ब्ृहि सत्यमनिन्दिते

English

Suvaksas, 2 Sikhisaila, Kala, Vaidurya, Kapila, Pingala, Rudra, Surasa, Mahacala, Kumuda, Madhuman, Anjanlmukuta, Krsna, Pandara, Sahasrasikhara, Pariyatra and Trisrnga. These are the leading mountains in the western region.

अध्याय ३६

श्लोक 16

श्रीमार्कण्डेय उवाच: तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा विधिपूर्वं नरेश्वर ।उपास्य संध्यां देवेशमर्चयेद्यश्च शङ्करम्

śrīmārkaṇḍeya uvāca: tasmiṃstīrthe naraḥ snātvā vidhipūrvaṃ nareśvara / upāsya saṃdhyāṃ deveśamarcayedyaśca śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

लकमा शेंब्स्य सा कप्या ब्रह्मा प्राउजलिस्तदा । मोहिनीं विद्धि मां मायां विष्णो: संदेशकारिणीम् ॥ हक संकीत्य॑मश्नाएहँ अहन्याप्ता त्वरायुता। अस्याः प्रीतमना ब्रह्मा गोणं नाम चकार हू .

English

I shall name in due order, as before, the mountains on the north of the glorious lake Mahabhadra. 3 The Kashghar range, the last longitudinal range of the Pamir region. It is a climatic barrier separating the cold plateau on its west. Hence its name Sitanta. Kumunja is an offshoot of the Tien Shan. Mt. Vikahka (Kungur), Manisila <Mustagh range)—these mountains are associated in a way to the river Sita (Kizil-Su).

अध्याय ३६

श्लोक 17

वेदाभ्यासं तु तत्रैव यः करोति समाहितः ।सो ऽश्वमेधफलं राजंल्लभते नात्र संशयः

vedābhyāsaṃ tu tatraiva yaḥ karoti samāhitaḥ / so 'śvamedhaphalaṃ rājaṃllabhate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

को मुख्ध से उत्पन्त कर कहा--तुम दोतों ब्रह्मा की रक्षा करो ।३६-३९। इधर मधु-कीटभ नें विष्णु-जिष्णु सी ब्याययत दार्ताजानकर विष्ण-जिष्ण की ही तरह अपना रूप बना लिया और उसी रूप में श्रह्मा के कामुक “उप्क्षित होकर उन दोनों ( देत्यों ) ने ब्रह्मा से कठोर स्वर में कहा--हम दोनों परस्पर युद्ध करते हैं; .दीच में शुक्र निर्णायक बनो”” 4४०-४१। इसके बाद उन दोनों ने जल में प्रवेश कर अपनी माया से जल

English

In this list, Trisrnga is a cluster of three peaks, viz. Vashan Tagh, Khan Thag and Chimtarga, all within a radius a radius of three miles. Ahjani corresponds to the spurs of the Hissar range. (AG ).

अध्याय ३६

श्लोक 18

तस्मिंस्तीर्थे तु यो भक्त्या भोजयेद् ब्राह्मणाञ्छुचिः ।स तु विप्रसहस्रस्य लभते फलमुत्तमम्

tasmiṃstīrthe tu yo bhaktyā bhojayed brāhmaṇāñchuciḥ / sa tu viprasahasrasya labhate phalamuttamam

हिन्दी अर्थ

करे: स्काब्क- कर दिया । इसके बाद वे दोनों विष्णु जिष्ण से अभिलषित रूप से युद्ध करने लगे। उनके युद्ध करके; हुरे- दिव्य सौ वर्ष बीत सये, किल्तु रणमद से मत्त उनमें से कोई भी युद्ध से विरत नहीं हुआ

English

C. of the list of mauntains, north of the lake Mahabhadra (lake SonKul) cae following mountains are identifiable: Vrsabha, Satasrhga etc. (Ghatkal Range), Nila (Tien-Shan). Naga (Saila) is the Farghana Sankukuta, Mahasaila, Vrsabha, Harhsa, Naga Kapila, IndraSaila, Sanuman, Nila, Kanakasrnga, Satasrriga Puspaka, Meghasaila, the excellent mountain Viraja and the* leading mount Jarudhi. These are the mountains on the north

अध्याय ३६

श्लोक 19

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् ।यत्कृतं शुद्धभावेन तत्सर्वं सफलं भवेत्

snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyo devatārcanam / yatkṛtaṃ śuddhabhāvena tatsarvaṃ saphalaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

उनका अधकाश अकार ओऔद संत्यानादि एक प्रकार का था एवं गति स्थिति भी उनकी समान ही थी तथा सतत दोकीं :का कम रूप भी एक प्रकार का ही था, इससे ब्रह्मा व्याकुल हो ध्यान करने लगे। ब्रह्मा ने तब दिफय कृष्टि के उनके रहस्य -को समझा ओर कमल-केसर के बने सूक्ष्म कवच द्वारा उन दोनों के ( विष्णु खिक्कूल्के ) नाश से उल्नर के शरीर को बाँधकर मन्‍्त्रों का पाठ करने लगे ।४४-४५। मन्त्र जपते हुये ब्रह्मा

English

Understand the valleys and canyons and lakes in the inter-spaces of these chief mountains.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 36
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.