Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
37
अध्याय 37 / 232

Adhyaya 37

22 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ22 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३७

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे दारुकतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षट्त्रिंशो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय ३७ श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत राजेन्द्र देवतीर्थमनुत्तमम् ।येन देवास्त्रयस्त्रिंशत् स्नात्वा सिद्धिं परां गताः

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe dārukatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 37 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gaccheta rājendra devatīrthamanuttamam / yena devāstrayastriṃśat snātvā siddhiṃ parāṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

को / पक: हस्तुकदना, परू-सुल्दरी, प्रियदर्शना, कमलहस्ता कन्या उतन्न हुई। उसे देखते ही दौनों दत्यों के प्रकद्व सूक्क गये. 4४६३-अह्या ने उस कन्या से मधुर शब्दों में कहा-- यथाथ सुन्दरि, कहो तुम कौन हो, मैं तुकदें+कका छमझ् ?' उस कन्या ने वेदोक्त विधि से ब्रह्मा की पूजा कर हाथ जोड़कर कहा--मुझे आप विध्णु की आज्ञानुवतिनी मोहिनी माया समझें। ब्रह्म ! आपने मेरा स्म'ण किया; इसलिये मैं शीघ्र ही यहाँ पहुँच

English

The valleys between Sitanta and Kumuflja* ranges are no:sy with birds and resorted to by innumerable creatures.

अध्याय ३७

श्लोक 2

युधिष्ठिर उवाच: कथं तात सुराः सर्वे दानवैर्बलवत्तरैः ।निर्जितास्तत्र तीर्थे च स्नात्वा सिद्धिं परां गताः

yudhiṣṭhira uvāca: kathaṃ tāta surāḥ sarve dānavairbalavattaraiḥ / nirjitāstatra tīrthe ca snātvā siddhiṃ parāṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

गयी। सन्तुष्ट होकर ब्रह्मा ने उसका एक गौण नाम रखा ।४७-४६। हमारे द्वारा बुलायी जाने पर तुम

English

The sacred lake called Srisaras is famous here and in

अध्याय ३७

श्लोक 3

मार्कण्डेय उवाच: पुरा दैत्यगणैरुग्रैर्युद्धे ऽतिबलवत्तरैः ।इन्द्रो देवगणैः सार्द्धं स्वराज्याच्च्यावितो नृप

mārkaṇḍeya uvāca: purā daityagaṇairugrairyuddhe 'tibalavattaraiḥ / indro devagaṇaiḥ sārddhaṃ svarājyāccyāvito nṛpa

हिन्दी अर्थ

उल्थिता व् शिरो भित्त्वा सावित्री तेन चोच्यते । एकानंशात्त यस्मात्त्वमनेक्रांशाः भविष्य

English

It is always open and full blown. It never withers. It is tremulous and circular. It has many charming filaments. It is resonant with the buzzing sound of inebriated bees.

अध्याय ३७

श्लोक 4

हस्त्यश्वरथयानौघैर्मर्दयित्वा वरूथिनीम् ।विध्वस्ता भेजिरे मार्गं प्रहारैर् जर्जरीकृताः

hastyaśvarathayānaughairmardayitvā varūthinīm / vidhvastā bhejire mārgaṃ prahārair jarjarīkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

तथेल्युक्टबा ततस्तुर्णमनयद्यमसावनम् । अनयत्कटभं विष्णुजिष्णुश्वाप्यनय्स्तथुण

English

The goddess Laksmi herself always abides in that lotus

अध्याय ३७

श्लोक 5

जम्भशुम्भैश्च कूष्माण्डकुहकादिभिः ।वेपमानार्दिताः सर्वे ब्रह्माणमुपतस्थिरे

jambhaśumbhaiśca kūṣmāṇḍakuhakādibhiḥ / vepamānārditāḥ sarve brahmāṇamupatasthire

हिन्दी अर्थ

एवं तो मिहतो दत्यों विष्णुना जिष्णना सह । प्रीतेन ब्रह्मणा चाथ लोकसनां हितकाम्यक्त पुत्रत्वमीशैम यथा ह्यात्मा दसों नियोधत। विष्णुता जिष्णुना साथ मधुकदभबोस्तका संपराये व्यतिक़ान्ते ब्रह्मा विष्णमभाषत

English

On the eastern side of the lake resorted to by Siddhas, there is a charming Bilva forest which is full of flowers, and fruits.

अध्याय ३७

श्लोक 6

प्रणम्य शिरसा देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।तदा विज्ञापयामासुर्देवा वह्निपुरोगमाः

praṇamya śirasā devaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam / tadā vijñāpayāmāsurdevā vahnipurogamāḥ

हिन्दी अर्थ

अद्य व्षशतं पूर्ण समय: प्रत्युपस्थित:। संक्षेपसंप्लवं घोरं स्वस्थानं यामिः सापण्यहुन्

English

It is a hundred Yojanas in breadth and three hun¬ dred Yojanas in length. It is full of thousands of large trees with. big trunks and extensive branches and tops half a Yojan in height. The ground is littered with sweet smelling fruits as sweet as nectar, as huge as war-drums, some golden, some green, some pale, some white in colour, all falling down and shatter¬ ing themselves.

अध्याय ३७

श्लोक 7

पश्य पश्य महाभाग दानवैः शकलीकृताः ।वियोजिताः पुत्रदारैस्त्वामेव शरणं गताः

paśya paśya mahābhāga dānavaiḥ śakalīkṛtāḥ / viyojitāḥ putradāraistvāmeva śaraṇaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

स तस्य बचसा देव: संहारमकरोत्तदा। महीं निस्थावरां कृत्वा प्रकृतिस्थांश्व जमा यवि गोविन्द भद्र ते क्षिप्रं ते यादसां प्रति ब्ृहि यत्करणीयं स्पान्मया ते लक्मिकणेगरक

English

It is known as Srlvana. It is resorted to by Kinnaras, Yaksas and Mahanagas (big serpents).

अध्याय ३७

श्लोक 8

परित्रायस्व देवेश सर्वलोकपितामह ।नान्या गतिः सुरेशान त्वां मुक्त्वा परमेश्वर

paritrāyasva deveśa sarvalokapitāmaha / nānyā gatiḥ sureśāna tvāṃ muktvā parameśvara

हिन्दी अर्थ

आयी हो इसलिये तुम्हारा एक नाम महाव्याहृति होगा ५०। तुम हमारे सिर को भेवकर उत्पन्न कई; हो इसलिये सावित्री भी कही जाओगी। एकानंशा) होने के कारण तुम्हारा नाम अनेंकांशा भी द्ोगा।५ ४१ मुखि ! इतने तो तुम्हारे गौण नाम हुये किन्तु हमारे प्रसाद से छुम्हारे क्मजनित और भी अद्चेध्य. बम: होंगे । इधर युद्ध करते-करते वे दोनों हैत्य थक गये और उन दोनों ने विष्णु-जिष्ण से वर माँगा कि, खले

English

It is resorted to by Siddhas who subsist on Bilva fruits. Various groups of living beings (or goblins— Bhutas) always reside in it.

अध्याय ३७

श्लोक 9

ब्रह्मोवाच: दानवानां विघातार्थं नर्मदातटम् आस्थिताः ।तपः कुरुध्वं स्वस्थाः स्थ तपो हि परमं बलम्

brahmovāca: dānavānāṃ vighātārthaṃ narmadātaṭam āsthitāḥ / tapaḥ kurudhvaṃ svasthāḥ stha tapo hi paramaṃ balam

हिन्दी अर्थ

स्थान- में: हुमारी मृत्यु हो एवं आप दोनों हमारे पुत्र हों। 'ऐसा ही हो' कहकर विष्णु ने' कंद्भ को :कालसका पहुंचा दिया और जिव्ण ने भो मधु को मार डाला । इस प्रकार विष्ण-जिध्ण के द्वाश दोकों देश्यों'केः खरे जाने पर ब्रह्मा प्रसल्न होकर संघार की हितकामना में रत हो गये ।५२-५५। अबथ ईश्कर'ने जिस प्रकार' कुष- रूस से आसत्मक्षनःकिया, उसे सुनिये। कि्णु-जिष्णु के साथःजब मधुकटभः का युद्ध सभाप्कत होस्नया; सम

English

The goddess Laksmi herself dwells there perpetually. She is worshipped by (groups of) Siddhas.

अध्याय ३७

श्लोक 10

नान्योपायो न वै मन्त्रो विद्यते न च मे क्रिया ।विना रेवाजलं पुण्यं सर्वपापक्षयंकरम्

nānyopāyo na vai mantro vidyate na ca me kriyā / vinā revājalaṃ puṇyaṃ sarvapāpakṣayaṃkaram

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म ने विष्णु से कहा ।९६। आज सौ वर्ष पूरे हो गये और समय भी आ गया” अल्प इस “चोर संच्लक को समे्ठ लें। हम भी अपने स्थान' को:जातेः हैं। विष्णु ने ब्रह्म के कहनेःपर संब्यवकता सार कर दिया' ओर पृथ्वी: को स्थावरविहीन करके जंगलों को प्रकृतिस्थ कर दिया । फिर बह्ञा औले--भोकिल्द

English

In the midst of the leading mountain Vikahka and Manisaila, there is an extensive Campaka forest, 1 one hundred

अध्याय ३७

श्लोक 11

दारिद्र्यव्याधिमरणबन्धनव्यसनानि च ।एतानि चैव पापस्य फलानीति मतिर्मम

dāridryavyādhimaraṇabandhanavyasanāni ca / etāni caiva pāpasya phalānīti matirmama

हिन्दी अर्थ

आधप्रकाः कल्याण हो।। आपने समुद्र को' शीघ्र ही सीमित कर दिया। लक्ष्मीवर्शन, कहिये हम आफकत कौस

English

This Campaka forest is located between Vikahka (Kungur) and MartiSaila. It corresponds to the Yarkand oasis.

अध्याय ३७

श्लोक 12

एवं ज्ञात्वा ततश्चैव तपः कुरुत दुष्करम् ।तथा चैव सुराः सर्वे देवा ह्यग्निपुरोगमाः

evaṃ jñātvā tataścaiva tapaḥ kuruta duṣkaram / tathā caiva surāḥ sarve devā hyagnipurogamāḥ

हिन्दी अर्थ

अत्रः स्‍्थले विष्णरवाचेति घ. पुस्तके ।

English

That forest appears to be yellow with trees with huge trunks and branches blooming with flowers and tops spread about half a Kros'a upwards.

अध्याय ३७

श्लोक 13

तच्छ्रुत्वा वचनं तथ्यं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।नर्मदाम् आगताः सर्वे देवा ह्यग्निपुरोगमाः

tacchrutvā vacanaṃ tathyaṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / narmadām āgatāḥ sarve devā hyagnipurogamāḥ

हिन्दी अर्थ

१--यहाँ मूल पाठ भ्रष्ट जान पड़ता है--एकामनंशात्तु के स्थान पर नैकांदाशु होंगा चाहिए । जिसका अथ हैं एकांश नः होगे के कारण । इस प्रकार अर्थ संगत हो जाता हैं ।

English

The flowers measure two Hastas (cubits) in girth and three Hastas in length. Their pale yellow filaments contain pollen powder resembling red arsenic. They are always in bloom and sweet smelling. The forest shines with these flowers. It is resonant with the humming of inebriated bees.

अध्याय ३७

श्लोक 14

चेरुर्वै तत्र विपुलं तपः सिद्धिमवाप्नुवन् ।तदाप्रभृति तत्तीर्थं देवतीर्थम् अनुत्तमम्

cerurvai tatra vipulaṃ tapaḥ siddhimavāpnuvan / tadāprabhṛti tattīrthaṃ devatīrtham anuttamam

हिन्दी अर्थ

त्तस्येबं तप्यमानस्य न किचित्समवर्तत । ततो दीघेंग कालेन दुःखात्क्रोधो व्यवर्धत

English

It is resorted to by Danavas, Devas, Gandharvas, Yaksas, Raksasas, Kinnaras, Apsaras-s and big serpents.

अध्याय ३७

श्लोक 15

गीयते त्रिषु लोकेषु सर्वपापक्षयंकरम् ।तत्र गत्वा च यो मर्त्यो विधिना संयतेन्द्रियः

gīyate triṣu lokeṣu sarvapāpakṣayaṃkaram / tatra gatvā ca yo martyo vidhinā saṃyatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

सक्तो(तत्क़ो )धाविष्टनेत्राभ्यामपतच्नभुबिन्दवः । ततस्तेभ्यो5श्रुबिन्दुभ्यो बातपित्तकफात्मकाः

English

Here is also the hermitage of the holy Lord Kasyapa Prajapati, where Siddhas and Sadhyas are found in large num¬ bers and is (as if) decorated with the sound of Vedic recita¬ tions. In the midst of the mountains Mahanlla and Kumuiija, 1 on the banks of the great river Sukha, resorted to by Siddhas, there is a charming palm forest fifty Yojanas in length and thirty Yojanas in width, with the top reaching a height of half

अध्याय ३७

श्लोक 16

स्नानं समाचरेद्भक्त्या स लभेन्मौक्तिकं फलम् ।यस्तु भोजयते विप्रांस्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप

snānaṃ samācaredbhaktyā sa labhenmauktikaṃ phalam / yastu bhojayate viprāṃstasmiṃstīrthe narādhipa

हिन्दी अर्थ

, अहाभोगा महास्तत्त्वाः स्वस्तिकरभ्यलंकृता: । प्रकोर्णकेशाः सर्पास्ति प्रादुभृंता महाबिषा:.

English

The Kumuda and Ahjana trees have great roots and are very strong. They cluster together without anv interstices

अध्याय ३७

श्लोक 17

स लभेन्मुख्यविप्राणां फलं साहस्रिकं नृप ।तत्र देवशिला रम्या महापुण्यविवर्धिनी

sa labhenmukhyaviprāṇāṃ phalaṃ sāhasrikaṃ nṛpa / tatra devaśilā ramyā mahāpuṇyavivardhinī

हिन्दी अर्थ

सर्पास्तथा5पग्रजानदुष्ट्वा ब्रह्मा5उत्मानमनिन्दत । अहो घिक्तपसा महा फलमीद्शक यदि ॥ क्‍

English

Similarly, north of the mountains Nisadha and Deva, there is a big rocky piece of land, a thousand Yojanas long and a hundi ed 'Vojanas wide. The ground is devoid of trees and creepers although it is moistened with ankle deep water. 1

अध्याय ३७

श्लोक 18

संन्यासेन मृता ये तु तेषां स्याद् अक्षया गतिः ।अग्निप्रवेशं यः कुर्यात् तस्मिंस् तीर्थे नराधिप

saṃnyāsena mṛtā ye tu teṣāṃ syād akṣayā gatiḥ / agnipraveśaṃ yaḥ kuryāt tasmiṃs tīrthe narādhipa

हिन्दी अर्थ

लोकवबनाशिकी जज्ञे आदावेव प्रजा मम रा ३६६

English

Thus, in due order, O leading Brahmanas, are des¬ cribed the valleys between the mountains. They are to the east of Meru and are of various shapes and sizes.

अध्याय ३७

श्लोक 19

रुद्रलोके वसेत् तावद् यावद् आभूतसंप्लवम् ।एवं स्नानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम्

rudraloke vaset tāvad yāvad ābhūtasaṃplavam / evaṃ snānaṃ japo homaḥ svādhyāyo devatārcanam

हिन्दी अर्थ

तस्पाप्रतिमवीर्यस्थ देहात्कारुण्यपुर्वकम् । आत्मकादश ते रुद्रा: प्रोदभुता रुतदस्तथा: ॥

English

Thus, in due order, O leading Brahmanas, are des¬ cribed the valleys between the mountains. They are to the east of Meru and are of various shapes and sizes.

अध्याय ३७

श्लोक 20

सुकृतं दुष्कृतं वा ऽपि तत्र तीर्थे ऽक्षयं भवेत् ।एष ते विधिरुद्दिष्ट उत्पत्तिश्चैव भारत

sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vā 'pi tatra tīrthe 'kṣayaṃ bhavet / eṣa te vidhiruddiṣṭa utpattiścaiva bhārata

हिन्दी अर्थ

ये रुद्राः खलु ते प्राणा ये प्राणास्‍्ते तवात्मकाः। प्राणाः प्राणभृतां ज्ेयाः सर्वेभुतेष्ववस्थिताः

English

Thus, in due order, O leading Brahmanas, are des¬ cribed the valleys between the mountains. They are to the east of Meru and are of various shapes and sizes.

अध्याय ३७

श्लोक 21

देवतीर्थस्य निखिला यथा वै शङ्कराच्छ्रुता ।पठन्ति ये पापहरं सर्वदुःखविमोचनम्

devatīrthasya nikhilā yathā vai śaṅkarācchrutā / paṭhanti ye pāpaharaṃ sarvaduḥkhavimocanam

हिन्दी अर्थ

ललाटात्पदुमयोनेस्तु प्रभु रेकादशात्मकः ्््ि ७०

English

Thus, in due order, O leading Brahmanas, are des¬ cribed the valleys between the mountains. They are to the east of Meru and are of various shapes and sizes.

अध्याय ३७

श्लोक 22

देवतीर्थस्य चरितं देवलोकं व्रजन्ति ते

devatīrthasya caritaṃ devalokaṃ vrajanti te

हिन्दी अर्थ

.....-............अआ-पररेनन---- अपर न्नाननन० कब. 24००० न-वाककननक ५. “पट पक अन्न तन «जनक पा -आनमन ५५ “जाओ 8५4 +पमगानपफमकरकलनत + कमान +-

English

Thus, in due order, O leading Brahmanas, are des¬ cribed the valleys between the mountains. They are to the east of Meru and are of various shapes and sizes.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 37
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.