Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
44
अध्याय 44 / 232

Adhyaya 44

34 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ34 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४४

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय ४४ श्रीमार्कण्डेय उवाच: तीर्थानां परमं तीर्थं तच्छृणुष्व नराधिप ।रेवाया दक्षिणे कूले निर्मितं शूलपाणिना

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe vimaleśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma tricatvāriṃśo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 44 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ tacchṛṇuṣva narādhipa / revāyā dakṣiṇe kūle nirmitaṃ śūlapāṇinā

हिन्दी अर्थ

भ्रष्ट हो चुकी थी, यजत्र में दीक्षित द्विजातिगण भाग चुके थे, यज्ञीय महाअनल बुझ चुका था, तिश्यूल से चोट खाये हुए अनुचरगण इधर उधर कराह रहे थे, गाड़ा गया यज्ञयूप उखड़ा हुआ पड़ा था, मांस के लोभी गृध्र नौचे-ऊपर मंडरा रहे थे और जोर-जोर से डेने ( पंख ) हिला रहे थे तथा झुंड के झूंड गीदड़ चिल्ला रहे ये ।१६८-१७०। उसी समय शत्रु को दमन करने वाले बहुदुष्टि देवदेवेश प्राणापान को यत्नपूर्षक अपने स्थान में रोक कर ऑर इधर-उधर देखते हुए सहसा अग्निकुण्ड से बाहर निःल आये। संवर्तकतुल्य हजार सूर्य के समान तेजोमय शंकर ने हँस कर कहा--वक्ष, तुम्हारे अज्ञान से यज्ञ नष्ट हुआ। अब तुम्हारी प्रीति मुझसे हुईं। कहो, अब तुम्हारे लिये मैं क्या करू ? ।१७१-१७३३२। देवों और गुरुओं के साथ आपबीती को सुनाकर दक्ष प्रजापति ने जिनकी आँखों से आँसू टपक कर गालों पर आ रहे थे और वे भय तथा सन्देश से

English

The natural characteristics of the Bhadrasvas have been narrated precisely. Now Listen to a detailed description of Ketumala. 1 2

अध्याय ४४

श्लोक 2

मोक्षार्थं मानवेन्द्राणां निर्मितं नृपसत्तम ।युधिष्ठिर उवाच: श्रुता मे विविधा धर्मास्तीर्थानि विविधानि च ।दानधर्माः समस्ताश्च त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम

mokṣārthaṃ mānavendrāṇāṃ nirmitaṃ nṛpasattama / yudhiṣṭhira uvāca: śrutā me vividhā dharmāstīrthāni vividhāni ca / dānadharmāḥ samastāśca tvatprasādāddvijottama

हिन्दी अर्थ

घबराये हुये थे, दोनों हाथ जोड़ कर महादेव से कहा १७४-१७५॥ अगर भगवान हम पर प्रसनन्‍्त हैं. हम

English

It behoves you to hear in detail the description of the seven principal mountain ranges, countries and rivers in parti¬ cular, situated in all the quarters to the west of the western lordly mountain Nisadha.

अध्याय ४४

श्लोक 3

अन्यच्च श्रोतुमिच्छामि संसारश्छिद्यते यथा ।पुनरागमनं नास्ति मोक्षप्राप्तिर्भवेद् यथा

anyacca śrotumicchāmi saṃsāraśchidyate yathā / punarāgamanaṃ nāsti mokṣaprāptirbhaved yathā

हिन्दी अर्थ

यदि प्रसन्नो भगवान्यदि वा5हं तब प्रियः । यदि वाहहमनुग्राह्मो यदि देयो बरो मम यहग्धं भक्षितं पीतमशितं यच्च नाशितम् । चूर्णोकृतं चापबिद्धं यज्ञसंभारमीदृशम्

English

The seven ranges of Kulaparvatas are Visala, Kambala, Krsna, Jayanta, Hariparvata, Asoka and Vardhamana.

अध्याय ४४

श्लोक 4

एतदाख्याहि मे सर्वं प्रसादाद् द्विजसत्तम

etadākhyāhi me sarvaṃ prasādād dvijasattama

हिन्दी अर्थ

दीघंकालेन महता प्रयत्नेन च संचितम् । तन्न मिथ्या भवेन्मह्य बरमेत॑ वृणोम्पहंम् १७८ तथा5स्त्वित्याह भगवान्भगनेत्रहरों हरः। धर्माध्यक्ष महादेव॑ तज्यक्षं तं वे प्रजापतिः

English

There are other hills by hundreds, thousands and crores of other massive and extensive mountains, the offshoots of the seven ranges of Kulaparvatas.

अध्याय ४४

श्लोक 5

मार्कण्डेय उवाच: शृणुष्वैकमना भूत्वा तीर्थात् तीर्थान्तरं महत् ।श्रुते यस्य प्रभावे तु मुच्यते चाब्दिकादघात्

mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā tīrthāt tīrthāntaraṃ mahat / śrute yasya prabhāve tu mucyate cābdikādaghāt

हिन्दी अर्थ

नमस्ते देवदेवेश देवारिबलसुदन । देवेन्द्र ह्वामरश्रेष्ठ देवरानवपूर्जित सर्वतःअभुतिमाल्लोके सर्वानावृत्य तिष्ठसि १८२ शदकुकर्ण महाकऋर्ण कुम्भकर्णाणंवालय । गजेन्द्रकर्ण गोकर्ण पाणिकर्ण नमोथ्स्तु ते

English

Verses 35-38 describe the people of Bhadras'va (N. China, Smkiang).

अध्याय ४४

श्लोक 6

वाचिकैर्मानसैर्वापि शारीरैश्च विशेषतः ।कीर्तनात् तस्य तीर्थस्य मुच्यते सर्वपातकैः

vācikairmānasairvāpi śārīraiśca viśeṣataḥ / kīrtanāt tasya tīrthasya mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

देवदानवगोप्ता च ब्रह्मा च त्वं शतक्रतुः । मुर्तीश त्वं महासूरते समुद्राम्बुधराय च १८५

English

Roughly Ketumala corresponds to old Bactria, the basin of the Oxus. The latitudinal range Nisadha (i.e. Hindukush-Kunlun) is to its south and the Nila (Zarafshan-Tien shan) range is to the north and to the west is the Western Sea (the Caspian). For the mountains, valleys, settlements on mountains and the rivers of Ketumala vids supra chs. 36,38,39,42.

अध्याय ४४

श्लोक 7

पञ्चक्रोशप्रमाणं तु तच्च तीर्थं महीपते ।भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं प्राणिनां पापकर्मिणाम्

pañcakrośapramāṇaṃ tu tacca tīrthaṃ mahīpate / bhuktimuktipradaṃ divyaṃ prāṇināṃ pāpakarmiṇām

हिन्दी अर्थ

सर्वा ह्यस्मिन्देवतास्ते गावो मोष्ठा इवा55सते । शरीर ते प्रपश्यासि सोसमसम्न जलेश्वरस्ू .............. 3०-४० नन-नान ५---बनल---न "9 प०कक्‍४ ०० 3०3०० ०+त न । जन न गन "नाना पक बनना पा निनागनननाननीननन हा ऑनीधरननकाण तय "पा पक पनितणि-ह न वर नञञे चक---+ज-

English

In and near them, there are. lands and kingdoms where people of various castes and creeds dwell and which are govern¬ ed by many rulers.

अध्याय ४४

श्लोक 8

रेवाया दक्षिणे कूले पर्वतो भृगुसंज्ञितः ।तस्य मूर्ध्नि च तत्तीर्थं स्थापितं चैव शम्भुना

revāyā dakṣiṇe kūle parvato bhṛgusaṃjñitaḥ / tasya mūrdhni ca tattīrthaṃ sthāpitaṃ caiva śambhunā

हिन्दी अर्थ

आपके प्रिय हुए, अनुग्रह के पात्र और वर पाने के योग्य हुए, तो हमारी जो यज्ञीय सामग्री नष्ट हुई है, भोज्य पदार्थ खा-पी लिया गया है, नष्ट-भ्रष्ट कर दिया गया है या बिगाड़ दिया गया है और जिसका बहुत दिनों में घोर परिश्रम करके संग्रह किया था, वह व्यर्थ न जाय। यही वर चाहते हैं

English

They are famous on the earth, well-known by their names and valour. They arc embellished (as it were) by the praises of their exploits (sung) by the people of the country they occupy.

अध्याय ४४

श्लोक 9

शूलभेदेति विख्यातं त्रिषु लोकेषु भूपते ।तत्र स्थिताश्च ये वृक्षास्तीर्थाच्चैव चतुर्दिशम्

śūlabhedeti vikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhūpate / tatra sthitāśca ye vṛkṣāstīrthāccaiva caturdiśam

हिन्दी अर्थ

भग के नेत्र को हरण करने वाले महादेव ने कहा--ऐसा ही हो । इस प्रक्रार महादेव से बर प्राप्त कर दक्ष प्रजापति घुटने के बल जमीन पर बैठ गये और उन्होंने त्रिनयत, धर्माध्यक्ष, वृषभध्वज महादेव की स्तुति आठ हजार नामों से की दक्ष बोले - देव-देवेश ! आपको नमस्कार है। आप देवारिबलसूदन, देवेर्द्र, अमरश्रेष्ठ, देवंदानव-

English

Their kingdoms are established on even and uneven lands among mountains. They are known by their own respec¬ tive and varied names.

अध्याय ४४

श्लोक 10

पतिता निलयं यान्ति रुद्रस्य नात्र संशयः ।मृतास्तत्रैव ये केचिज् जन्तवो भुवि पक्षिणः

patitā nilayaṃ yānti rudrasya nātra saṃśayaḥ / mṛtāstatraiva ye kecij jantavo bhuvi pakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

संसार को आप ढेके हुए हैं।१५१-१८२। शडकुकर्ण ! आप महाकर्णे, कुम्भकर्ण, समुद्रवासी, गजेन्द्रकर्ण, गोकर्ण, और पाणिकर्ण हैं, आपको नमस्कार है ।१८३। है शतोदर ! शतावत, शतजिल्न और शतानन, गाय- त्रीजपकर्ता आपकी स्तुति का गाने करते हैं और पूजक आपकी पूजा करते हैं ।१८४ आप देवदानवों के पालयिता, ब्रह्मा, इन्द्र; मूृर्तीश, महामूरति और समुद्राम्बुधर हैं ।१८५। गोष्ठ में जैसे गोगण रहते हैं, उसी प्रकार

English

The nationalities are: 1 Gomanusya, Kopataka, Tatsukhas, Bhramara, Yutha, Maheya, Acalakutaka, Sumaula, Stavaka, Krauhca, Krsnanga, • Manipunjaka, Kutakambala, Mauslya, Samudrantaraka, Karariibhava, Kuca, Sveta, Suvarna- kataka, Subha, Svetanga, Krsnapada, Viha, Kapilakarnika, Atyakarala, Gojvala, Hinana, Vanapataka, Mahisa, Kumuda- bha, Karavata, Sahotkaca, Sukanasas, Mahanasa, Vanasa, Gaja- bhumika, Karanja, Manjama, Vaha, Kiskindi, Pandubhhmika, Kubera, Dhumaja, Janga, Vahga, Rajiva, Kokila, Vacahga, Mahanga, Madhaureya, Surecaka, Pittala, Kacala, Sravana,

अध्याय ४४

श्लोक 11

ते यान्ति परमं लोकं तत्र तीर्थे न संशयः ।पातालान् निःसृता गङ्गा भोगवतीतिसंज्ञिता

te yānti paramaṃ lokaṃ tatra tīrthe na saṃśayaḥ / pātālān niḥsṛtā gaṅgā bhogavatītisaṃjñitā

हिन्दी अर्थ

देवगण आप में ही अवस्थित हैं। सोम, अग्नि, जलेश्वर, आदित्य, विष्णु, ब्रह्मा और ब्रहस्पति आपके शरीर अघोर रूपरूपाय घोरघोरतराय च् । नमः शिवाय शान्ताय नम्तः शान्ततराय च॒

English

These blessed people drink the holy waters of the river Suvapra resorted to by Nagas.

अध्याय ४४

श्लोक 12

निष्क्रान्ता शूलभेदाच् च सर्वपापक्षयंकरी ।या सा गीर्वाणनाम्न्यन्या वहेत् पुण्या महानदी

niṣkrāntā śūlabhedāc ca sarvapāpakṣayaṃkarī / yā sā gīrvāṇanāmnyanyā vahet puṇyā mahānadī

हिन्दी अर्थ

हुंहुछाराय पाराय हुंहुकारप्रियाय च । नमश्व शम्भवे नित्यं गिरिवृक्षकलाय च गर्भमांसशुगालाय तारकाय तराय च्। नमो यज्ञाधिपतये द्रुतायोपद्रुताय च यज्ञवाहाय दानाय तप्याय तपनाय च। तसस्तटाय भव्याय तडितां पतये नमः

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 13

पतिता कुण्डमध्ये तु यत्र भिन्नं त्रिशूलिना ।शम्भुना च पुरा तात उत्पाद्य च सरस्वती

patitā kuṇḍamadhye tu yatra bhinnaṃ triśūlinā / śambhunā ca purā tāta utpādya ca sarasvatī

हिन्दी अर्थ

बालानां चेव गोप्न्रे च बालक्कीडनकाय च। नमः शुद्धाय बुद्धाय क्षोभणायाक्षताय च तधर, विक्रतवक्ष, खड्गजिल्न, उप्रदंष्ट्री, पक्‍त्राममांसलुब्ध, तुम्बबीणाप्रिय, वृष, वुष्य, वृष्णि, वृषण, कर्टंकट, चण्ड, सावयब, कृष्ण, वर वरद, वरगन्धमाल्यवस्त्र, वरातिवर, वर्ष, वात, छाया, आतप हैं । आपको नमस्कार है

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 14

सा तत्र पतिता राजन् प्राचीनाघविमोचिनी ।भास्वत्या त्रितयं यत्र शिला गीर्वाणसंज्ञिता

sā tatra patitā rājan prācīnāghavimocinī / bhāsvatyā tritayaṃ yatra śilā gīrvāṇasaṃjñitā

हिन्दी अर्थ

शिव, शान्‍्त, शान्ततर, एकपाद, बहुनेत्र, एकशीषं, वृद्ध, लुब्ध, संविभागप्रिय, पच्चमालाचिताजूु, पाशुपत, चण्ड, घण्ट, घण्टा से जख्धगृसक्री।, सहस्न-शतघण्ट, घंटामालाप्रिय, प्राणदण्ड, त्याग, हिलिहिल हैं । आपको नमस्कार है ।२०६-२१०। हुंहुद्धा र, पार, हुंहुद्भारप्रिय, शम्भु, गिरिवृक्षफल, गर्भमांस, श्वगाल, तारक, तर, यज्ञाधिपति, द्रुत, उपद्रुत यज्ञवाह, दान, तप्य, तपन, तट, भव्य, तड़ितृपति ।२११-२१३। अन्नद, अन्नपति, अन्तभव,

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 15

तत्र तीर्थे च तत्तीर्थं न भूतं न भविष्यति ।केदारं च प्रयागं च कुरुक्षेत्रं गया तथा

tatra tīrthe ca tattīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati / kedāraṃ ca prayāgaṃ ca kurukṣetraṃ gayā tathā

हिन्दी अर्थ

क्रीडनक, शुद्ध, बुढ, क्षोमण, अक्षत, तरज्जांकितकेश, मुक्तकेश, षट्क्मनिष्ठ, त्रिकर्मनिरत, वर्णाश्रमियों के १--घधण्टाघ्वनि से अभिलाषाओं को प्रदान करने वाले ।

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 16

अन्यानि च सुतीर्थानि कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।पञ्च स्थानानि तीर्थानि पृथग्भूतानि यानि च

anyāni ca sutīrthāni kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm / pañca sthānāni tīrthāni pṛthagbhūtāni yāni ca

हिन्दी अर्थ

अधोररूपरूपाय घोरधोरतराय व । नमः शिवाय शान्ताय नमः शान्ततराय च॑

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 17

वक्ष्यामि च समासेन एकैकं च पृथक्पृथक् ।गया नाभ्यां यथा पुण्या चक्रतीर्थं च तत्समम्

vakṣyāmi ca samāsena ekaikaṃ ca pṛthakpṛthak / gayā nābhyāṃ yathā puṇyā cakratīrthaṃ ca tatsamam

हिन्दी अर्थ

हुहँकराय पाराय हुंहुंकारप्रियाय च। नमश्न शम्भवे नित्य॑ गिरिवृक्षकलाय च गर्भमांसशुगालाय तारकाय तराय च। नमो यज्ञाधिपतये द्रुतायोपब्रुताय च यज्ञवाहाय दानाय तप्याय तपनाय च। तमस्तटाय भव्याय तडितां पतये नमः बालानां चेव गोप्च्रे च बालक्कीडनकाय च। नमः शुद्धाय बुद्धाय क्षोभणायाक्षताय च

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 18

धर्मारण्ये यथा कूपं शूलभेदं च तत्समम् ।ब्रह्मयूपं यथा पुण्यं देवनद्यास्तथैव च

dharmāraṇye yathā kūpaṃ śūlabhedaṃ ca tatsamam / brahmayūpaṃ yathā puṇyaṃ devanadyāstathaiva ca

हिन्दी अर्थ

तथधर, विक्रतवक्ष, खडगजिह्, उग्रदंष्ट्री, पक्‍्राममांसलुब्ध, तुम्बवीणाप्रिय, वृष, वृध्य, बृष्णि, वृषण, कर्टकट, चण्ड, सावयव, कृष्ण, वर वरद, वरगन्धमाल्यवस्त्र, वरातिवर, वर्ष, वात, छाया, आतप हैं । आपको नमस्कार है

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 19

यथा गयाशिरः पुण्यं सुराणां च यथा शिला ।यथा च पुष्करं स्थानं मार्कण्डह्रद एव च

yathā gayāśiraḥ puṇyaṃ surāṇāṃ ca yathā śilā / yathā ca puṣkaraṃ sthānaṃ mārkaṇḍahrada eva ca

हिन्दी अर्थ

शिव, शान्त, शान्ततर, एकपाद, बहुनेत्र, एकशीषं, वृद्ध, लुब्ध, संविभागप्रिय, पचञ्चमालाचिताजहु, पाशुपत, चण्ड, घण्ट, घण्टा से जम्धगश्री', सहस्न-शतघण्ट, घंटामालाप्रिय, प्राणदण्ड, त्याग, हिलिहिल हैं । आपको नमस्कार है ।२०६-२१०। हुंहुद्धार, पार, हुंहुड्डा रप्रिय, शम्भु, गिरिवृक्षफल, ग़र्भेमांस, श्ुगाल, तारक, तर, यज्ञाधिपति, द्रत, उपद्रत यज्ञवाह, दान, तप्य, तपन, तट, भव्य, तड़ितपति ।९११-२१३। अन्नद, अन्नपतति, अन्‍्तभव, क्रीडनक, शुद्ध, बुढ़, क्षोभण, अक्षत, तरज्भांकितकेश, मुक्तकेश, षट्कमेनिष्ठ, त्रिकर्मनिरत, वर्णाश्रमियों के

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 20

दत्त्वा पिण्डोदकं तत्र पिण्डाणां च तथाक्षयम् ।यस् तत्र कुरुते श्राद्धं तोयं पिबति नित्यशः ।मुच्यते सर्वपापैस्तु उरगः कञ्चुकैरिव ।अनिन्द्यान्पूजयेद् विप्रान् दम्भक्रोधविवर्जितान्

dattvā piṇḍodakaṃ tatra piṇḍāṇāṃ ca tathākṣayam / yas tatra kurute śrāddhaṃ toyaṃ pibati nityaśaḥ / mucyate sarvapāpaistu uragaḥ kañcukairiva / anindyānpūjayed viprān dambhakrodhavivarjitān

हिन्दी अर्थ

१--घण्टाघ्वनि से अभिलाषाओं को प्रदान करने वाले ।

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 21

त्रयोदशदिनं दानं त्रयोदशगुणं भवेत् ।अभ्यर्चितं सुरं दृष्ट्वा गणनाथं गजाननम्

trayodaśadinaṃ dānaṃ trayodaśaguṇaṃ bhavet / abhyarcitaṃ suraṃ dṛṣṭvā gaṇanāthaṃ gajānanam

हिन्दी अर्थ

तरज्भाड्ितकेशाय मुक्तकेशाय वे नमः। नमः षट्कमंनिष्ठाय त्रिकमंनिरताय च श्वेतपिड्गलनेत्राय कृष्णरक्तेक्षणाय च् । धर्मार्थकाममोक्षाय क्रथाय क़थनायच

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 22

सर्वे विघ्ना विनश्यन्ति दृष्ट्वा कम्बलक्षेत्रपम्

sarve vighnā vinaśyanti dṛṣṭvā kambalakṣetrapam

हिन्दी अर्थ

कृष्णाजिनोत्तरीयाय व्यालयज्ञोपवीतिने । ईशान बज्ञ्संहाय हरिकेश नमो5स्तु ते 0

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 23

पूजयेत्परया भक्त्या शूलपाणिं महेश्वरम्

pūjayetparayā bhaktyā śūlapāṇiṃ maheśvaram

हिन्दी अर्थ

काम कामद कामध्न धुष्टोद्दृप्त निषदन । सर्व स्वद सर्वज्ञ संध्याराग नमोष्स्तु ते महाबल महाबाहो महासत्त्व महाद्यते । महामेघबरप्रेक्ष महाकाल नमोस्तु ते स्थुलजोर्णाइगजटिने वल्कलाजिनधारिणे । दीप्तसूर्याग्निजटिने बल्कलाजिनवाससे ॥ त्वमन्नमन्नकर्ता च अन्नदश्च त्वमेव हि। अन्नद्नष्टा च॒ पक्ता व पक्‍वभुक्तपचे नसः जरायुजो5ण्डजश्चव स्वेदजोज्डूज्ज एवं च्। त्वमेव देवदेवेशों घ्रुतग्रामभ्रतुविधः चराचरस्य ब्रह्मा त्वं प्रतिहर्ता त्वमेव च त्वमेव ब्रह्मविदुषामपि ब्रह्मविदां वर:

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 24

देवस्य पूर्वभागे तु उमा पूज्या प्रयत्नतः ।मार्कण्डेशं ततो भक्त्या पूजयेद् गुहवासिनम्

devasya pūrvabhāge tu umā pūjyā prayatnataḥ / mārkaṇḍeśaṃ tato bhaktyā pūjayed guhavāsinam

हिन्दी अर्थ

सत्त्वस्थ परमा योनिरब्वायुज्योतिषां निधिः। ऋक्‍्सामानि तथोडू+रमाहुस्त्वां ब्रह्मवादिनः

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 25

मुच्यन्ते पातकैः सर्वैर् अज्ञानज्ञानसंचितैः ।गुहामध्ये प्रविष्टस्तु जपेत् सूक्तं तु त्र्यक्षरम्

mucyante pātakaiḥ sarvair ajñānajñānasaṃcitaiḥ / guhāmadhye praviṣṭastu japet sūktaṃ tu tryakṣaram

हिन्दी अर्थ

लिये विधिवत पृथक्-पृथक् कर्म बताने वाले, घोष, घोष्य, कलकल, इवेत-पिंगल नेत्र, कृष्ण-रक्त नेत्र, धर्मं-अर्थ- काम-मोक्ष, क्रय, क्रथन, आपको नमस्कार है।२१६-२१६। सांख्य, सांख्यमुख्य, योगाधिपति, रथ्य, विरथ्य, चतुष्पथरत, क्ृष्णजिनोत्तरीय, सर्पेयज्ञोपवीती, ईशान, वज्संह, हरिकेश, अविवेकेकनाथ ओर व्यक्ताव्यक्त को नमस्कार है ।२२०-२२१। आप काम, कामद, कामघ्न, धृष्ट, उद्दुप्त, निषदन, स्व, सर्वद, सर्वेन्न, सन्ध्याराग, महाबल, महाबाहु, महासत्त्व, महाद्युति, महामेघवरप्रेक्ष, महाकाल, स्थल, जीर्णा्भरजटी, वल्कलाजिनधारी, दीप्तसूर्याग्निजटी, वल्कलाजिनवासा, सहस्रसूयंप्रतिम, तपोनित्य, को नमस्कार है ।२२२-२२४।॥ उन्मादन, शतावतं, गंगातोयाद्रंमस्तक, चन्द्रावते, युगावते, मेघावते, अन्न, अज्ञकर्ता, अन्नद, अन्नख्रष्टा, पक्ता, पक्‍वभक्त- पच्, जरायुज, अण्डज, स्वेदज, उद्धिज्ज, देवदेवेश, चतुविधभूतग्राम, चराचर के ब्रह्मा, प्रतिह॒र्ता, ब्रह्मविद्वर,

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 26

नीलपर्वतजं पुण्यं षष्ठांशेन लभेत सः ।त्रिनरास् तत्र तिष्ठन्ति सादित्यमरुतैः सह

nīlaparvatajaṃ puṇyaṃ ṣaṣṭhāṃśena labheta saḥ / trinarās tatra tiṣṭhanti sādityamarutaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

जीव-जन्तुओं की योनि. वायु, जल और ज्योतिनिधि हैं ।१२५-२२८३। ब्रह्मगादी आपको ऋक्, साम ओर

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 27

सर्वदेवमयं स्थानं कोटिलिङ्गमनुत्तमम् ।यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम्

sarvadevamayaṃ sthānaṃ koṭiliṅgamanuttamam / yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃkṣayam

हिन्दी अर्थ

हविर्द्धुनी हवो हाथी हुवां वाचा5हुतिः सदा । गायन्ति त्वां सुरश्रेष्ठ सामगा ब्रह्मगादिन: + यजुर्मघों ऋटमयश्व सामाथर्वंभयस्तथा । पठचसे ब्रह्मविज्धिस्त्वं कल्पोपनिषदां गणः २३१ ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्याः शुद्रा वर्णावशश्व ये । त्वामेव मेघसंघ/श्न विश्वस्तनितर्गजतम.

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 28

तथा पापानि नश्यन्ति शूलभेदस्य दर्शनात् ।प्रत्यक्षो दृश्यते ऽद्यापि प्रत्ययो ह्यवनीपते

tathā pāpāni naśyanti śūlabhedasya darśanāt / pratyakṣo dṛśyate 'dyāpi pratyayo hyavanīpate

हिन्दी अर्थ

संवत्सरस्त्वम्ृतवों मासो मासार््धमेव च । कलाकाष्ठानिमेषाश् नक्षत्राणि युगा ग्रह: ७२३२३

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 29

विस्फुलिङ्गा लिङ्गमध्ये स्पन्दन्ते स्नानयोगतः ।द्वितीयः प्रत्ययस् तत्र तैलबिन्दुर् न सर्पति

visphuliṅgā liṅgamadhye spandante snānayogataḥ / dvitīyaḥ pratyayas tatra tailabindur na sarpati

हिन्दी अर्थ

इच्छा हषश्व रागश्व मोह: क्षामों दमः शमः । व्यवसायों धुतिलोभिः कामक़ोधों जयाजयो. त्वं सदी त्वं शरी चापि खट्वाड़ी भु्तरी तथा। छेत्ता भेत्ता प्रहर्ता च त्व॑ नेता5प्यन्तकों मतः

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 30

एवं हि प्रत्ययस् तत्र शूलभेदप्रभावजः ।यः स्मरेच्छूलभेदं तु त्रिकालं नित्यमेव च

evaṃ hi pratyayas tatra śūlabhedaprabhāvajaḥ / yaḥ smarecchūlabhedaṃ tu trikālaṃ nityameva ca

हिन्दी अर्थ

दशलक्षणसंयुक्तो धर्मोडर्थ: काम एवं च। इन्द्र: समुद्रा: सरितः पल्वलानि सरांसिच..

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 31

स पूतश्च भवेत्साक्षात् सबाह्याभ्यन्तरो नृप ।न कस्यचिन् मया ख्यातं पृष्टो ऽहं त्रिदशैरपि

sa pūtaśca bhavetsākṣāt sabāhyābhyantaro nṛpa / na kasyacin mayā khyātaṃ pṛṣṭo 'haṃ tridaśairapi

हिन्दी अर्थ

लतादली तृणौषध्यः पशवों मृुगपक्षिण: । द्रव्यकमंगुणारम्भः कालपुष्पफलप्रदः २३६ उत्फुल्लश्रित्र मानुश्न स्वर्भानुर्भानुरेव च । होत्रे होता च होमस्त्व॑ हुतं च प्रहुत॑ प्रभुः ॥२४ ३

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 32

गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं सदा गोप्यं कृतं मया ।सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदोषघ्नमुत्तमम्

guhyādguhyataraṃ tīrthaṃ sadā gopyaṃ kṛtaṃ mayā / sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ sarvadoṣaghnamuttamam

हिन्दी अर्थ

ओंकार कहा करते हैं। सूरक्षेष्ठ ! साम गाने वाले ब्रह्मवादी आपको ह॒विद्धानी, हव, हवि और होम की आहुति कहा करते हैं। ब्रह्मादिगण कल्पवासियों के साथ आपको ऋक्-यजु-साम और अथर्वमय कहा करते

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 33

सर्वतीर्थमयं तीर्थं शूलभेदं जनेश्वर ।श्रुते यस्य प्रभावे तु मुच्यते सर्वपातकैः

sarvatīrthamayaṃ tīrthaṃ śūlabhedaṃ janeśvara / śrute yasya prabhāve tu mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

हैं ।२२९-२३०। आप ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैक्षय, शूद्र अन्यान्यव्र्ण, मेघसंग विश्वस्तनितगर्जित, संवत्सर, ऋतु, मास, मासार्ड, कला, काष्ठा, निमेष, नक्षत्र, युग, ग्रह, वृषककुद, गिरिशिखर, भूृगों के मध्यसिह, पक्षियों के बीच गरुड़, सर्प में अनन्त, समुद्रों में क्षीससागर, यन्त्रों में धनुष् हैं ।२२१-२ ३४१ प्रहरणों में बज, त्नतों में सत्य, इच्छा, हेष, राग मोह, क्षाम, दम, शम, व्यवसाय, धृति, लोभ, काम, क्रोध, जय, अजय, गदी, शरी, चापी. खट्वाड्री भुभरी; छेत्ता, भेत्ता, प्रहर्ता, नेता, अन्तक दश लक्षण संयुक्त धर्म, अर्थ, काम, इन्द्र, समुद्र, सरित्, पल्वल, सर लतावली, तृण, ओषधि, मृग, पक्षी, द्रव्य, कर्म, गरुणारम्भ, कालपुष्प, फलश्रद, आदि, अन्त, मध्य, गायत्री, ओंकार, हरित, लोहित, कृष्ण, नील, पीत, अरुण हैं ।२३५-२४०। आप कहर, कपिल,

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

अध्याय ४४

श्लोक 34

शूलभेदं मया तात संक्षेपात् कथितं तव ।यः शृणोति नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

śūlabhedaṃ mayā tāta saṃkṣepāt kathitaṃ tava / yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

चित्रभानु, भानु होत्र, होता, होम, हुत, प्रहुत, भ्रभु, सुपर्ण, ब्रह्मा, शतरुद्रिय, पवित्रों में पवित्र, मद्लों में

English

The whole continent is prosperous with wealth, food- grams, and other artzcles and abodes of human beings spread a aiound. This is the abode of pious persons. Thus the natural characteristics of Ketumala have been narrated to you.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 44
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.