Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
55
अध्याय 55 / 232

Adhyaya 55

40 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ40 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५५

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमावन्त्यखण्डे रेवाखण्डे दीर्घतपसः स्वर्गारोहणवर्णनं नाम चतुःपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय ५५ उत्तानपाद उवाच: माहात्म्यं तीर्थजं दृष्ट्वा चित्रसेनो नरेश्वरः ।किं चकार क्व वा वासं किमाहारो बभूव ह

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamāvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe dīrghatapasaḥ svargārohaṇavarṇanaṃ nāma catuḥpañcāśattamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 55 uttānapāda uvāca: māhātmyaṃ tīrthajaṃ dṛṣṭvā citraseno nareśvaraḥ / kiṃ cakāra kva vā vāsaṃ kimāhāro babhūva ha

हिन्दी अर्थ

सोदका वत्सकाश्चका बाराहा हारवासकाः । शड्भूगरुवा भाविचन्द्राश्न उत्तरा हैमभोौमकाः खूतजी बोले--महायशस्वियों ! ऋषियों ! भद्राष्ववासियों का जो स्वरूप हमने बताया है, उसे पहले सिद्धों ने जंसा कहा है, उसी के अनुरूप हम विस्तार के साथ कहते हैं उसे आप सब सुनें। प्रसिद्ध देवकूट गिरि के पूर्व की ओर से चारों ओर वतंमान पाँचों कुल पबंतों, नदियों और देशों का वर्णन जेसा हमने देखा और सुना है वेसा कह दिया है ।११-१३। शैवाल, वर्णमालाग्र, कोरज्ज, ब्वेत और नील ये पाँच कुल पर्वत

English

O eloquent one, who is the greatest in regard to attri¬ butes, activities and power? We wish to hear clearly the descrip¬ tion of his good, wonderful qualities in detail.

अध्याय ५५

श्लोक 2

ईश्वर उवाच: भृगुतुङ्गं समारुह्य ऐशानीं दिशमाश्रितः ।तपश्चचार विपुलं कुण्डे तत्र नृपोत्तमः

īśvara uvāca: bhṛgutuṅgaṃ samāruhya aiśānīṃ diśamāśritaḥ / tapaścacāra vipulaṃ kuṇḍe tatra nṛpottamaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। इनके सन्‍्तान के रूप में सैकड़ों हजारों और करोड़ों विशाल-विशाल परत हैं। इन पव॑तों से युक्त कितने ही देश हैं जहाँ भाँति-भाँति की जातियाँ और जीव निवास करते हैं, जिसका पालन अनेक राजाओं द्वारा होता है ।१४-१६। उन देझ्षों में कितने ही स्वतामघन्य बल-विक्रमशाली, श्रीमान्, पुरुषपुगव लिवास करते हैं जिनसे सुशोभित वे देश सवंत्र प्रसिद्ध हो रहे हैं। पर्व॑तों के बीच में सम और विषम स्थानों में स्थित उन

English

In this connection they cite this ancient anecdote about the greatness and omnipotence of the great Atman, Mahadeva.

अध्याय ५५

श्लोक 3

सर्वान् देवान् हृदि ध्यात्वा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ।विचिक्षेप यदात्मानं प्रत्यक्षौ रुद्रकेशवौ ।करे गृहीत्वा राजानं रुद्रो वचनम् अब्रवीत्

sarvān devān hṛdi dhyātvā brahmaviṣṇumaheśvarān / vicikṣepa yadātmānaṃ pratyakṣau rudrakeśavau / kare gṛhītvā rājānaṃ rudro vacanam abravīt

हिन्दी अर्थ

विविध देझों के नाम इस प्रकार हैं--युमद्भल, शुद्ध, चन्द्रकास्त, सुनन्दन ब्रजक, नीलमौलेय सोदीौर, विजयस्थल, महास्थल, सुकाम, महाकैश, सुपूर्डज बातरह, सोपासद्भ, परिवाय, पराचक्र, समवक्र महानेन्न, शवाल, स्तनप, कुमुद, शाकमुण्ड, उर:संकीर्ण भौमक, योमक, वत्सक्, वाराह, हारबाहुक शझ्भू, भाविमन्द्र, उत्तर हैमभोम, कृष्णभौमाः सुभोमश्र महाभोमाश्च कीतिता: । एते चान्ये च बिख्याता नानाजनपदा मया. हर रे ते पिवन्ति महापुण्यां महागड्भां महानदीम् आदों त्लोक्यविख्याता शीता शीताम्बुवाहिनी ४२४ तथा च हुंसवसतिमंहाचक़ा च निम्नगा। घक़ा वक्‍त्रा च फाची च सुरसा चापगोत्तमा

English

Formerly this was narrated by Visnu when he had con¬ quered the three worlds after binding Bali. The deity of great prowess became the lord of the three worlds formerly.

अध्याय ५५

श्लोक 4

ईश्वर उवाच: प्राणत्यागं महाराज मा काले त्वं कृथा वृथा ।अद्याप्यसि युवा त्वं वै न युक्तं मरणं तव

īśvara uvāca: prāṇatyāgaṃ mahārāja mā kāle tvaṃ kṛthā vṛthā / adyāpyasi yuvā tvaṃ vai na yuktaṃ maraṇaṃ tava

हिन्दी अर्थ

शाखावती चेन्धनदी मेघा मड्भारवाहिनी । कावेरी हरितोया च सोमावर्ता शतह्दा २६ वनमाला वसुमती पम्पा पम्पावती शुभा। सुवर्णा पश्चवर्णा च तथा पुण्या वपुष्मती

English

When the Daityas were destroyed, when the Lord of Sac! was delighted, all the Devas including Indra came to see the Lord. They came near the ocean of milk where Visnu, the Atman of cosmic form, stayed. After approaching the noble-souled, the Purusa, Visnu, all the Siddhas, Brahmanas, Yaksas, Gandhar- vas, Apsaras-s, Nagas, celestial sages, rivers and mountains eulo¬ gised him.

अध्याय ५५

श्लोक 5

स्वस्थानं गच्छ शीघ्रं त्वं भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् ।कुरु निष्कण्टकं राज्यं नाके शक्र इवापरः

svasthānaṃ gaccha śīghraṃ tvaṃ bhuktvā bhogānyathepsitān / kuru niṣkaṇṭakaṃ rājyaṃ nāke śakra ivāparaḥ

हिन्दी अर्थ

सणिवतप्रा सुवष्रा च ब्रह्मभागा शिलाशिनी । कृष्णतोया च पुण्योदा तथा नागनदी शुभा शैवालिनी मणितटा क्षारोदा चारुणावती । तथा विष्णुपदी चंव महापुण्या महानदी २६ हिरण्यवाहिनी नीला स्कन्‍्दमाला सुरावती । वासोदा च पताका च बेताली च महानदी ॥

English

"O Lord, you are the creatorandsustainer of theworlds. By your grace the three worlds attain imperishable welfare. The Asuras have been conquered and Bali has been bound by you".

अध्याय ५५

श्लोक 6

चित्रसेन उवाच: न राज्यं कामये देव न पुत्रान् न च बान्धवान् ।न भार्यां न च कोशं च न गजान् न तुरंगमान्

citrasena uvāca: na rājyaṃ kāmaye deva na putrān na ca bāndhavān / na bhāryāṃ na ca kośaṃ ca na gajān na turaṃgamān

हिन्दी अर्थ

एता गड़ा महानद्यों नायिकाः परिकोतिता:। क्षुद्रनच्यस्त्वसंख्याताः शतशोडथ सहस्नशशः .. ३१ पुर्वद्वीपस्थ बाहिनयः पुण्यवत्यश्र फीतिता: । कीर्तनेनापि चेतासां पूतः स्थादिति में गतिः

English

On being thus addressed by Devas, Siddhas and the sages, Visnu, the excellent of Purusas, replied to them.

अध्याय ५५

श्लोक 7

मुञ्च मुञ्च महादेव मा विघ्नः क्रियतां मम ।स्वर्गप्राप्तिर् ममाद्यैव त्वत्प्रसादान्महेश्वर

muñca muñca mahādeva mā vighnaḥ kriyatāṃ mama / svargaprāptir mamādyaiva tvatprasādānmaheśvara

हिन्दी अर्थ

नरनारीगणाकीर्ण नित्य॑ प्रमुदितं शिवम् । बहुधान्यवनोपेत॑ नानानपतिपालितम् ॥ उपेतं कीत॑नशतेर्नानारत्नाफराकरम् ॥ रेड तस्मिन्देशे समाख्याता हेसशडखदलप्रभाः । कहाकाया महावीर्या: पुरुषाः पुरुषषेभा:

English

"May this be heard, O excellent Devas, I shall mention the cause; the achievement has come at the very outset, thanks to the grace of that Lord alone who is the creator of all living beings, who is Time ( Kala ), the creator of Time, and by whom the worlds have been created along with Brahma by means of his Maya power.

अध्याय ५५

श्लोक 8

ईश्वर उवाच: यस्याग्रतो भवेद् ब्रह्मा विष्णुः शम्भुस् तथैव च ।स्वर्गेण तस्य किं कार्यं स गतः किं करिष्यति

īśvara uvāca: yasyāgrato bhaved brahmā viṣṇuḥ śambhus tathaiva ca / svargeṇa tasya kiṃ kāryaṃ sa gataḥ kiṃ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

कृष्णभौम, सुभौम और महाभौम । इन देशों के अतिरिक्त वहाँ कितने ही दूसरे भी विख्यात देश हैं ।१७-२३॥। उन देशों के निवासी महापृण्या महानदी महागंगा का जल पीते हैं। वह महागंगा पहले शीतलजल वाहिनी शीता नाम से विख्यात थी ।२४। गंगा की ही तरह वहाँ और भी महानदियाँ हैं जो नायिका कहलाती हैं । जैसे-हंसवसति, महाचक्रा, चक्रा, बकक्‍त्रा, कांची, सूरसा, आपगौत्तमा, शाखावती इस्द्रनदी. मेघा, मंज्भारवाहिनी,

English

Rudra and Agni (Fire-god) have been identified in Vedic times. Lihga worship is not Phallus-worship but the Puranic transformation of Vedic fire worship. The origin of or manifestation of the Lihga of Siva is told in different Puranas, e.g. Lihga 17, KP II. 38, Bd. 26.

अध्याय ५५

श्लोक 9

तुष्टा वयं त्रयो देवा वृणीष्व वरमुत्तमम् ।यथेप्सितं महाराज सत्यम् एतद् असंशयम्

tuṣṭā vayaṃ trayo devā vṛṇīṣva varamuttamam / yathepsitaṃ mahārāja satyam etad asaṃśayam

हिन्दी अर्थ

कावेरी, सोमावर्ता, हरितोया, सुवर्णा, पंचवर्णा, वपुष्मती, मणिवतश्रा. सुवप्रा, ब्रह्मभागा, शिलाशिनी, कृष्णतोया, अरुणावती, विष्णुपदी, महापुण्या, महानदी, हिरण्यवाहिनी, नीला, स्कच्दमाला, सूरावती, घामोदा, पताका और वेताली । इनके अतिरिक्त वहाँ सैकड़ों और क्षुद्र नदियाँ हैं ।२७-३१। पूर्व द्वीप में बहनेवाली इन पुण्य नदियों को हमने कहा इनके नाम-कीतन से लोग पवित्र हो जाते हैं ऐसी मेरी धारणा है। उस भव्राइववर्ष के राष्ट्र समृद्ध, स्फीत, विविध जनपदों से युक्त हैं जिनमें विविध प्रकार के वृक्ष, घने वन और विविध पंत

English

Formerly, when the three worlds were plunged in un¬ manifest darkness and when the living beings had been retained inside my belly, I lay myself down.

अध्याय ५५

श्लोक 10

चित्रसेन उवाच: यदि तुष्टास्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।अद्यप्रभृति युष्माभिः स्थातव्यम् इह सर्वदा

citrasena uvāca: yadi tuṣṭāstrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ / adyaprabhṛti yuṣmābhiḥ sthātavyam iha sarvadā

हिन्दी अर्थ

हैं। वहाँ की प्रसन्नमुल नर- नारियाँ सदा मंगलोत्सव मनाया करती हैं। उस भद्गाइव वर्ष में सदा फलने-फ्लने वाले कितने ही वन हैं, अनेक राजा राज्य कर रहे हैं और वहाँ बहुमूल्य-प्रशंसनीय रत्नों की अनेकों खदाने भी हैं। उस देश में सुवर्ण-कमल-दल के समान प्रभा धारण करने वाले पुरुष-पुंगव निवास करते हैं वे पुरुष विशाल

English

Assuming the form of the thousand-headed, thousand- eyed thousand-legged deity, holding the conch, discus and mace in the hands, I lay down in the pure limpid waters.

अध्याय ५५

श्लोक 11

गयाशिरो यथा पुण्यं कृतं युष्माभिर् एव च ।तथैवेदं प्रकर्तव्यं शूलभेदं च पावनम्

gayāśiro yathā puṇyaṃ kṛtaṃ yuṣmābhir eva ca / tathaivedaṃ prakartavyaṃ śūlabhedaṃ ca pāvanam

हिन्दी अर्थ

संभाषणं दर्शनं च समस्थानोपसेवनम् । देव: सह महाभागाः कुव॑ते तन्र बे प्रजा: दश वर्षसहत्राणि तेषामायुः प्रकोतितम् । धर्माधमंविशेषश्च न तेष्वस्ति महात्मसु ॥

English

In the meantime, from a distance I espied a person of unmeasured splendour who blazed with his brilliance resembl¬ ing a hundred suns.

अध्याय ५५

श्लोक 12

यत्रयत्र स्थिता यूयं तत्रतत्र वसाम्यहम् ।गणानां चैव सर्वेषाम् आधिपत्यम् अथास्तु मे

yatrayatra sthitā yūyaṃ tatratatra vasāmyaham / gaṇānāṃ caiva sarveṣām ādhipatyam athāstu me

हिन्दी अर्थ

ते भक्‍त्या शंकर देवं गौरी परमवेष्णवी म् । इज्यापुजानमस्कारांस्ताभ्यां नित्य॑ प्रयुअुजते

English

Then he who was Brahma, who was bowed to by the worlds, spoke to me—"O lord, who arc you? Whence have you come? Why do you stay here. Tell me. I am the maker of the worlds. I am self-born. I have faces all round". Thus addressed by Brahma, I spoke to him.

अध्याय ५५

श्लोक 13

ईश्वर उवाच: अद्यप्रभृति तिष्ठामः शूलभेदे नरेश्वर ।त्रिकालां हि त्रयो देवाः कलांशेन वसामहे

īśvara uvāca: adyaprabhṛti tiṣṭhāmaḥ śūlabhede nareśvara / trikālāṃ hi trayo devāḥ kalāṃśena vasāmahe

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम त्रिचत्वारिशोः्ष्यायः निसर्ग एव विख्यातों भद्राश्वानां यथार्थंवत् । शुणुध्व॑ केतुमालानां विस्तरेण प्रकौतंनम्

English

"I am the creator and destroyer of the worlds again and

अध्याय ५५

श्लोक 14

नन्दिसंज्ञो गणाधीशो भविष्यति भवान्ध्रुवम् ।मत्समीपे तु भवत आदौ पूजा भविष्यति

nandisaṃjño gaṇādhīśo bhaviṣyati bhavāndhruvam / matsamīpe tu bhavata ādau pūjā bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

काय ओर महाबली हैं ।३२-३५। वहां के पृण्यशाली मनुष्य देवों के साथ बैठते, बात-चीत का आनन्द लट्ते और उनका दशन सुख प्राप्त करते हैं। उनकी आयु दस हजार वर्षों की कही गयी है। उन मभहांत्माओं में धर्मांधमं की कुछ भी विशेषता नहीं है । वे स्वभावतः संत्यवक्ता और अईहसक होते हैं। वे सब भक्तिपूर्वक प्रतिदिन देव-देव शंकर और परम बैष्णवी गौरी देवी की पूजा-अर्चा और नमस्कार किया करते हैं ।३ ६-३८।

English

On seeing that flame we two were surprised. By that splendour all the waters sparkled.

अध्याय ५५

श्लोक 15

प्रक्षिप्य तानि चास्थीनि यत्र दीर्घतपा ययौ ।सकुटुम्बो विमानस्थः स्वर्गतस् त्वं तथा कुरु

prakṣipya tāni cāsthīni yatra dīrghatapā yayau / sakuṭumbo vimānasthaḥ svargatas tvaṃ tathā kuru

हिन्दी अर्थ

श्री बायुमहापुराण का भुवनविन्यास नामक तैंतालीसवाँ अध्याय समाप्त सूतजी बोले--भंद्राध्ववासियों का धह स्वाभाविक वर्णन हमने यथार्थ रूप से कर दिया। अंब॑ क्रेतुमाल देसवासियों का बर्णन विस्तार से सुनिये पश्चिम दिग्वर्ती महात्मा निषधाचल से परदिचम सं म्पूर्ण

English

When that excessively surprising and mysterious flame began to increase in size, Brahma and I hastened towards that

अध्याय ५५

श्लोक 16

एवं देवा वरं दत्त्वा चित्रसेनाय पार्थिव ।कुण्डमूर्धनि याम्यायां त्रयो देवास् तदा स्थिताः

evaṃ devā varaṃ dattvā citrasenāya pārthiva / kuṇḍamūrdhani yāmyāyāṃ trayo devās tadā sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

विशाल: कम्बलः कृष्णो जयन्तो हरिपर्वतः ॥ अशोकों वर्धमानश्व सप्तेते कुलपबंताः . ४ तेषां प्रसुतिरन्येषपि पता बहुविस्तराः । कोटिकोटिशता ज्ञेबयाः शतशो5थ सहस्नरशः (३५. तेविमसिल्रा जनपदा नानाजातिसमाकुलाः । नानाप्रकारविज्ञेयास्व्वनेकनूपपालिताः ६ ने नामधेयेविक्वान्ता विविधाः प्रथिता भुवि । अध्यासिता जनपदेः कीतंनेश्व विभूषिताः ३७

English

The massive column of flame stood touchim

अध्याय ५५

श्लोक 17

परस्परं वदन्त्येवं पुण्यतीर्थमिदं परम् ।यथा हि गयाशिरः पुण्यं पूर्वमेव पठ्यते ।तथा रेवातटे पुण्यं शूलभेदं न संशयः

parasparaṃ vadantyevaṃ puṇyatīrthamidaṃ param / yathā hi gayāśiraḥ puṇyaṃ pūrvameva paṭhyate / tathā revātaṭe puṇyaṃ śūlabhedaṃ na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

यथेह कथिताः पौरा गोमनुष्यकपोतका: तत्सुखा भ्रमरा यूथा माहेयावलकूटका: ६ सुमौलाः स्तावका: क़रोचाः कृष्णाज्रमणिपुञजका: । कूठटक म्ब॒लमौषीया:ः समुद्रान्तरकास्तथा ॥

English

Who can reach the limits of this terrible looking Linga, the cause of Mantra (Vedas), which was piercing through the heaven and the earth?

अध्याय ५५

श्लोक 18

ईश्वर उवाच: इदं तीर्थं तथा पुण्यं यथा पुण्यं गयाशिरः ।सकृत्पिण्डोदकेनैव नरो निर्मलतां व्रजेत्

īśvara uvāca: idaṃ tīrthaṃ tathā puṇyaṃ yathā puṇyaṃ gayāśiraḥ / sakṛtpiṇḍodakenaiva naro nirmalatāṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

अत्याकरालगोज्वाला हीनाना वनपातका: । महिवाः कुमुदाभाश्व करवाटाः सहोत्कचाः १२

English

Then Brahma told me 3 "You go down cautiously. Let us know the limits of this Linga, the great Atman.

अध्याय ५५

श्लोक 19

एकं गयाशिरो मुक्त्वा सर्वतीर्थानि भूपते ।शूलभेदस्य तीर्थस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ekaṃ gayāśiro muktvā sarvatīrthāni bhūpate / śūlabhedasya tīrthasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

हिन्दी अर्थ

कुबेरा धूमजा जहगा वडगा राजीवकोकिलाः । वाचाहगाश्य महाज़ाश्न मधौरेयाः सुरेचकाः पित्तला: काचलाश्चेव श्रवणा मत्तकासिकाः गोदावा वकुला वाद्धा वडःगकामोदकाः कलाः

English

I shall go up as far as the limit is reached". Thus we came to an agreement and went up and down. Similarly Brahma too was exhausted. He could not see the limit. There itself in that great expanse of water, Brahma met me again.

अध्याय ५५

श्लोक 20

कुण्डम् उदीच्यां याम्यायां दशहस्तप्रमाणतः ।रौद्रवारुणकाष्ठायां प्रमाणं चैकविंशति

kuṇḍam udīcyāṃ yāmyāyāṃ daśahastapramāṇataḥ / raudravāruṇakāṣṭhāyāṃ pramāṇaṃ caikaviṃśati

हिन्दी अर्थ

दिशाओं में जो सात कुलपव॑त, नदियाँ और देश आदि हैं, उनका वर्णन विस्तार पूर्वक सुनिये (१०३) विशाल, कंबल, कृष्ण, जयन्त, हरिपवंत, अद्योक और वर्धमान ये सात कुल पव॑त हैं।४। इनसे उत्पन्न अनेकानेक सेकड़ों, हजारों और करोड़ों बड़े बड़े पवेत वहाँ भी हैं। इन पव॑तों से युक्त क्रितने ही देश हैं, जहाँ विविध प्रकार की जातियाँ बसी हुई हैं और जिनका पालन अनेक राजओं द्वारा हो रहा है। स्वनाम घन्य बलपराक्रमशाली अनेक

English

Both of us were surprised. We were deluded by the Maya of that great Atman. We stood there (as if) we had lost our consciousness.

अध्याय ५५

श्लोक 21

एतत्प्रमाणं तत्तीर्थं पिण्डदानादिकर्मसु ।नाधर्मनिरता दातुं लभन्ते दानमत्र हि

etatpramāṇaṃ tattīrthaṃ piṇḍadānādikarmasu / nādharmaniratā dātuṃ labhante dānamatra hi

हिन्दी अर्थ

जनपदवासियों के वे देश सुशोभित और बसे हुए हैं; अतः वे संसार में प्रसिद्ध हैं। पर्वतों के बीच के सम-विषम स्थानों में स्थित वहाँ से विविध देशों के नाम इस प्रकार कहे गये हैं ।५-८०३। सुख, अमर, यूथ के माहेय, सुवर्णकटक. शुभ, र्वेतांग, ई८्णापद, विह कपिलकर्णिक, अन्‍्याकराल, गोज्वाल, हीनान, वनपातक, महिव, कुमुदाभ, सहोत्कच, शुकनासा, महानास्त, वनास, गजभूमिक, करंज, मंजम, वाह, किष्किण्डी, पाण्डुभूमिक, कुबेर, धमज, जंग, वंग राजीव-कोकिल, वाचांग, महांग, मधौरेय, सुरेचक, पित्तल, काचल, श्रवण, मत्तकासिक, गोदाब, वकुल, वांग, वंगकामोद और कला । ये देश गो, मनुष्य कपोतों से यानी चतुष्पद द्विपद और पक्षियों

English

We bowed to the Lord engaged in meditation—the Lord who is the source of origin and the cause of (destruction) of all the worlds. With palms joined in reverence Brahma (and I) paid obeisance to the trident-bearing Sarva (Siva), the unmanifest, the mighty god of terrible roar and a frightening form having curved fangs.

अध्याय ५५

श्लोक 22

विष्णुस्तु पितृरूपेण ब्रह्मरूपी पितामहः ।प्रपितामहो रुद्रो ऽभूदेवं त्रिपुरुषाः स्थिताः

viṣṇustu pitṛrūpeṇa brahmarūpī pitāmahaḥ / prapitāmaho rudro 'bhūdevaṃ tripuruṣāḥ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

टटमर्ध तास्ति ग. पस्तके । + धनुश्थचित्वान्तगंतग्रन्थों घ. पुस्तके नास्ति।

English

"O lord of the worlds and Devas, obeisance be to you. O great lord of Bhutas, obeisance be to you. Hail to you, O external one, the cause of origin of the Siddhas. O lord, the support of the universe, obeisance be to you.

अध्याय ५५

श्लोक 23

कदा पश्यति तीर्थं वै कदा नस्तारयिष्यति ।इति प्रतीक्षां कुर्वन्ति पुत्राणां सततं नृप ।शूलभेदे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा शूलधरं सकृत्

kadā paśyati tīrthaṃ vai kadā nastārayiṣyati / iti pratīkṣāṃ kurvanti putrāṇāṃ satataṃ nṛpa / śūlabhede naraḥ snātvā dṛṣṭvā śūladharaṃ sakṛt

हिन्दी अर्थ

कम्बलां तामसीं श्यामां सुमेधां बकुलां नदीम् । विकीर्णा शिखिमालां च तथा दर्भावतीमपि भद्रानदीं शुकनदों पलाशां च महानदीम् । भीमां प्रभञ्जनां काओं पुण्यां चच कुशावतीमू

English

You are the great Brahman, the Supreme Lord and the imperishable. You are the great region and the excellent Vamadeva. You are Lord Rudra, Siva and Skanda. You are Yajna (Sacrifice), Vasatkara, Omkara, the great goal. You are Svahakara and Namaskara. You are the purifier of all sacred rites.

अध्याय ५५

श्लोक 24

नापुत्रो नाधनो रोगी सप्तजन्मसु जायते ।एकविंशतिं पितुः पक्षे मातुश्वैवेकविंशतिम्

nāputro nādhano rogī saptajanmasu jāyate / ekaviṃśatiṃ pituḥ pakṣe mātuśvaivekaviṃśatim

हिन्दी अर्थ

नदीं समुद्रमालां च तथा चम्पावतीमपि । एकाक्षां पुष्कलां वाहां सुवर्णा नन्दिनोसपि

English

You alone are Svadhakara. You are the Mantra for repetition. You are the sacred rites, observances, the Vedas, the worlds and all the Devas.

अध्याय ५५

श्लोक 25

भार्यापक्षे दशैवेह कुलान्येतानि तारयेत् ।शूलभेदवने राजञ्छाकमूलफलैरपि

bhāryāpakṣe daśaiveha kulānyetāni tārayet / śūlabhedavane rājañchākamūlaphalairapi

हिन्दी अर्थ

कालिन्दीं चेव पुण्योदां भारतों च महानदीम् । सीतोदापातिकां ब्राह्मीं विशालां च महानदोम् पोवरीं कुम्भकारीं च रुषां चंव्रापगोत्तमाम् । महिषों सानुषीं दण्डां तथा नदनदीं शुभाम् २२ एताश्रान्याश्च पीयन्ते बह्मयों हि सरितोत्तमाः + । देवषिसिद्धचरिताः पुण्योदाः पापहाः शुभाः

English

You are the sound (the quality) of Akasa; you are the eternal source of living beings. You are the attribute of smell in You arc the attribute of touch in vayu. You arc the lord Moon in the embodied form. You are the perfect knowl¬ edge in Budha. O lord of Devas, you are the seed in the Prakrti.

अध्याय ५५

श्लोक 26

एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटीर् भवति भोजिता ।पञ्चस्थानेषु यः श्राद्धं कुरुते भक्तिमान् नरः

ekasminbhojite vipre koṭīr bhavati bhojitā / pañcasthāneṣu yaḥ śrāddhaṃ kurute bhaktimān naraḥ

हिन्दी अर्थ

नानाजनपदास्फीतं महापगाविभूषितम् । नानारत्नौघसंपुर्ण नित्य॑ प्रमुदितं शिवम् २४ उदीर्ण धनधान्याद्येनेरवासे: समनन्‍्ततः । संनिविष्टं महाद्वीपं पश्चिम सुकृतात्मनाम् ॥।

English

O lord, you arc the maker of living beings. You are Kala, Mrtyu, Yam a, the destroyer. You support the three worlds. You alone create them.

अध्याय ५५

श्लोक 27

कुलानि प्रेतभूतानि सर्वाण्यपि हि तारयेत् ।द्विजदेवप्रसादेन पित्ःणां च प्रसादतः

kulāni pretabhūtāni sarvāṇyapi hi tārayet / dvijadevaprasādena pitḥṇāṃ ca prasādataḥ

हिन्दी अर्थ

निसगः केतुमालानामेष वः परिकीरतितः २५ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासों नाम चतुश्चत्वा रिशो5्ष्यायः ।॥॥४४।॥।

English

By means of your eastern face, you manifest Indra-hood. O lord, by means of your southern face you annihilate the worlds (as Yama). By means of the western face you exhibit your Varuna- hood. Your Moon-hood is established by means of your northern face.

अध्याय ५५

श्लोक 28

श्राद्धदो निवसेत् तत्र यत्र देवो महेश्वरः ।स्युरात्मघातिनो ये च गोब्राह्मणहनाश्च ये

śrāddhado nivaset tatra yatra devo maheśvaraḥ / syurātmaghātino ye ca gobrāhmaṇahanāśca ye

हिन्दी अर्थ

से परिपूर्ण हैं ।8-१५॥ यहाँ के भाग्यशाली लोग विज्ञाल पव॑तों से उत्पन्न पवित्र सलिला, सुतट वाली महा- नदियों का जल पिया करते हैं ।१६। उन नदियों के ताम ये हैं-कंवला, तामसी, द्यामा, सुमेघा, वकुला, विकीर्णा शिखिमाला, दर्भावती, भद्रानदी, शुकनदी, पलाशा, महानदी, भीमा, प्रभंजना, कोची, पुण्या,

English

OLord having the lustre of ten thousand suns, obeis¬ ance be to you. Bow to you, O Lord having the lustre of thou¬ sand moons. Hail to you, O Lord assuming the form of a moun- tam. Obeisance to you, O reservoir of all good qualities

अध्याय ५५

श्लोक 29

दंष्ट्रिभिर् जलपाते च विद्युत्पातेषु ये मृताः ।न येषाम् अग्निसंस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया

daṃṣṭribhir jalapāte ca vidyutpāteṣu ye mṛtāḥ / na yeṣām agnisaṃskāro nāśaucaṃ nodakakriyā

हिन्दी अर्थ

एकाक्षा, पुृष्कला वाहा, सुवर्णा, नन्दिनी, कालिन्दी, पृण्योदा, भारती, नदी सीतोदा पातिका, ब्राह्मी. महानदी विशाला, पीवरी, कंभकारी, रुषा, महिषी, दण्डा और नदनदी इन नदियों का तथा अन्यान्य श्रेष्ठ नदियों का जल वहाँ के लोग पिया करते हैं । ये नदियाँ पवित्र जलवाहिनी शुभकारक, पाप विनाशिनी और देव- देवषियों द्वारा सेवित हैं !७-२३। वह पश्चिम दिग्वर्ती महाहवीप केतुमाल धन-धान्यों से परिपूर्ण, सत्कर्म करने वाले नरनारियों से व्याप्त, उदार, विविध देशों से मनोहर महानदियों से विभूषित, नाना रत्न से समृद्ध, सदा आनन्द मय और नित्य मंगलकारक है। केतुमालवासियों का उपर्य॑क्त चरित्र वर्णन जो कि अभी आप लोगों को सुनाया गया है स्वभावसिद्ध है ।२४-२५॥।

English

Obeisance be to you, O gold-complexioned Lord. Hail to vou, O gold-wombed Lord. Obeisance be to you, O Lord with gold bark-garments. Obeisance be to you, O lord, the bestower of gold. Obeisance be to you e O Lord with golden necklace. Obeisance be to you, O Lord roaring terrifically.

अध्याय ५५

श्लोक 30

तत्र तीर्थे तु यस्तेषां श्राद्धं कुर्वीत भक्तितः ।मोक्षावाप्तिर् भवेत् तेषां युगमेकं न संशयः

tatra tīrthe tu yasteṣāṃ śrāddhaṃ kurvīta bhaktitaḥ / mokṣāvāptir bhavet teṣāṃ yugamekaṃ na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

घनुश्चित्नान्तगंतग्रन्थो ध. पुस्तके नास्ति। + भार्षो5यं पाठः ।

English

Obeisance be to you, OLord of terrific speed. Bow to you, O Sankara, O blue-throated one. Obeisance be to you, O Lord with a thousand arms. Hail to you, O Lord, fond of dance and playing on instruments."

अध्याय ५५

श्लोक 31

अज्ञानाद् यत्कृतं पापं बालभावाच्च यत्कृतम् ।तत्सर्वं नाशयेत् पापं स्नानमात्रेण भूपते

ajñānād yatkṛtaṃ pāpaṃ bālabhāvācca yatkṛtam / tatsarvaṃ nāśayet pāpaṃ snānamātreṇa bhūpate

हिन्दी अर्थ

सर्वेतुंकामदाः सत्त्वा जरादुर्गन्धवर्जिता:। शुक्लाभिजनसंपन्नाः सर्वे च॒ प्रियदर्शनाः है उत्तरेण तु श्वेतस्थ शुद्धसाह्नस्य दक्षिणे । वर्ष हिरण्वतं नाम यत्र हैरण्वली नदी ३६

English

On being eulogised thus, the lord, the great Yogin of great intellect, became manifest. He had the lustre equal to that of a crore suns. Then the delighted Mahadeva, appeared worthy of being addressed. He seemed to be devouring the sky with his thousands and crores of mouths, though he had only a single neck and a single mass of hair. He was bedecked in different kinds of ornaments. His body looked wonderful and variegated. He wore different (kinds of) garlands and (besmeared himself) with unguents. He held Pinaka bow in his hand. The Lord wielding a spear was seated on a bull. He wore the hide of a black antelope. He assumed a terrible form with a skull in his hand. Wearing a serpent for the sacred thread, he offered pro¬ tection to Devas. He laughed boisterously producing sound like a kettle-drum and the rumbling cloud wherewith the sky was reverberated.

अध्याय ५५

श्लोक 32

रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवति निर्मलम् ।तथा पापो ऽपि तत्तीर्थे स्नातो भवति निर्मलः

rajakena yathā dhautaṃ vastraṃ bhavati nirmalam / tathā pāpo 'pi tattīrthe snāto bhavati nirmalaḥ

हिन्दी अर्थ

शांशपायन बोले--हे महाराज ! आपने पूर्व और पद्िचम दिशा के दो देशों का वर्णन किया । अब उत्तर तथा दक्षिण दिशा के देशों का और वहाँ के पर्वतों पर रहने वाले लोगों का क्रमदय: पूर्णहप से वर्णन कीजिये

English

At that loud sound of the great Atman, we became frightened. Then the great Yogin said: cc O excellent Devas, I am greatly delighted.

अध्याय ५५

श्लोक 33

संन्यासं कुरुते यो ऽत्र तीर्थे विधिसमन्वितम् ।ध्यायन् नित्यं महादेवं स गच्छेत् परमं पदम्

saṃnyāsaṃ kurute yo 'tra tīrthe vidhisamanvitam / dhyāyan nityaṃ mahādevaṃ sa gacchet paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--इवेत पर्वत के दक्षिण और नील पंत के उत्तर रमणक नामक एक देश है। वहाँ जो मनुष्य उत्पन्न होते हैं वे सभी अनुकूल कामफल का उपयोग करते हैं। वे बूढ़े नहीं होते न तो उनके शरीर से दुर्गग्ध निकलती है। उनका परिवार भी विशुद्ध होता और वे स्वयं सुन्दर होते हैं ।२-३॥ वहां रोहिण नामक एक महान् और दिव्य वट वृक्ष है, जिसके फलों के रस को पीकर वहाँ के निवासी जीवन धारण करते हैं। वे महाभाग्यशाली नरभ्रंष्ठ सदा श्रसन्न रहते हैं भौर दस हजार दस सो पाँच वर्ष को आयु के होते हैं

English

Both of you, see this Maya. Give up fear. Both of you are born of my body. You are ancient and former beings. This Brahma, grandfather of the worlds, is my right arm. Visnu is my left arm. He always stands by me in times of war. I am delighted with you. I shall grant whatever you desire."

अध्याय ५५

श्लोक 34

क्रीडित्वा स यथाकामं स्वेच्छया शिवमन्दिरे ।वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जायते ऽसौ शुभे कुले

krīḍitvā sa yathākāmaṃ svecchayā śivamandire / vedavedāṅgatattvajño jāyate 'sau śubhe kule

हिन्दी अर्थ

इरवेताचल के उत्तर और श्रृंगाचल के दक्षिण हिरण्वत नामक एक देश है, जहाँ हैरण्वती नदी बहती है। वहाँ

English

Then both of us were delighted in the mind. We fell at his feet again. Then we, the pious great souls, spoke again.

अध्याय ५५

श्लोक 35

रूपवान्सुभगश्चैव सर्वव्याधिविवर्जितः ।राजा वा राजपुत्रो वाचारसमन्वितः

rūpavānsubhagaścaiva sarvavyādhivivarjitaḥ / rājā vā rājaputro vācārasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

महाबला: सुतेजस्का जायन्ते तत्र मानवाः । सबंतुकासदाः सत््वा धनिनः प्रियदर्शनाः १७ एकादश सहस्राणि वर्षाणां तेडमितोजसः । आयुष्प्रमाणं जीवन्ति शतानि दश पन्च च ८ सर्वकामफलास्तत्र केचिद्वुक्षा मनोरमा: । गन्धवर्ण रसोपेतं प्रक्षरन्ति मधत्तमम्

English

"If you are pleased and if boons are to be bestowed on us, O Lord of Devas, let there be devotion in us for you." "O blessed ones, may it be thus. Both of you create different kinds of subjects". After saying thus the Lord vanished there itself.

अध्याय ५५

श्लोक 36

एतत्ते कथितं राजंस्तीर्थस्य फलमुत्तमम् ।यच्छ्रुत्वा मानवो नित्यं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

etatte kathitaṃ rājaṃstīrthasya phalamuttamam / yacchrutvā mānavo nityaṃ mucyate sarvakilbiṣaiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वा सणिमयी भूमिः सुक्ष्षकाय्नवालुका । सवंतः सुखसंस्पर्शा निष्पद्धा नीरुजा शुभा

English

Thus the great power of that Yogin has been narrated to you. All this has been created by him. We are only nominal causes.

अध्याय ५५

श्लोक 37

य इदं श्रावयेन् नित्यमाख्यानं द्विजपुंगवान् ।श्राद्धे देवकुले वापि पठेत्पर्व्णि पर्व्णि

ya idaṃ śrāvayen nityamākhyānaṃ dvijapuṃgavān / śrāddhe devakule vāpi paṭhetparvṇi parvṇi

हिन्दी अर्थ

देवलोकाच्च्युतास्तनत्र जायन्ते मानवाः शुभा: । शुक्लाभिजनसंपन्नाः सर्वे च स्थिययौवनाः. के लोग महावली, तेजस्वी, जीवट के धनी, सुरूप और सभी ऋतुओं में समान काम फल का उपभोग करनेवाले हैं । वहाँ के पराक्रमी लोग ग्यारह हजार दस सौ पाँच वर्ष की आयु तक जीवित रहते हैं ।६-८। उस देश में छवों रसों से युक्त बड़हर का एक महान् व॒क्ष है। वहाँ के मानव उसी के फल के रस को पीकर जीते हैं । वहाँ श्ंगवान् गिरि के तीन बड़े और ऊंचे शख्ज़ हैं, जिनमें एक मणि का है, दूसरा सोने का और तीसरा

English

This form termed 'Siva' is unknown and unmanifest. It is incomprehensible and unpcrceivable. Persons with intellectual vision alone can perceive it. . Perform obeisance to that Lord of Devas by whose grace persons with intellectual vision can perceive subtle and incomprehensible tilings.

अध्याय ५५

श्लोक 38

गीर्वाणास्तस्य तुष्यन्ति मनुष्याः पितृभिः सह ।पठतां शृण्वतां चैव नश्यते सर्वपातकम्

gīrvāṇāstasya tuṣyanti manuṣyāḥ pitṛbhiḥ saha / paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva naśyate sarvapātakam

हिन्दी अर्थ

भाँति-भाँति के रत्नों से भरा है। उन पर महल भी बने हुए हैं ।९-१०। उत्तर समुद्र के अन्त में दक्षिण ओर सिद्धों से सेवित पुष्य शाली कुरुअषे है। वहाँ के व॒क्षों में मीठे फल लगे रहते और फल खिले रहते हैं । वे वृक्ष फलों के साथ-साथ वस्त्र और भूषण भी दिया करते हैं ।११-१२। कितने ही मनोहर वृक्ष तो वहाँ सभी कामनाओं को पूर्ण करने वाले हैं और सुगन्धित मनोहर मधु टपकाते रहते हैं दूध देने वाले भी वहाँ दूसरे

English

O Mahadeva, obeisance be to you. O Mahesvara, obeisance be to you. O most excellent one among Devas and Asuras, U swan of the mind, obeisance be to you."

अध्याय ५५

श्लोक 39

लिखित्वा तीर्थमाहात्म्यं ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः ।जातिस्मरत्वं लभते प्राप्नोत्यभिमतं फलम्

likhitvā tīrthamāhātmyaṃ brāhmaṇebhyo dadāti yaḥ / jātismaratvaṃ labhate prāpnotyabhimataṃ phalam

हिन्दी अर्थ

वृक्ष हैं, जो देखने में मनोहर हैं और सदा अमृत तुल्य षड्रसमय दूध बहाया करते हैं। वहाँ की भूमि मणियों से युक्त है. जहाँ सोने की बालू बिखरी रहती है। कीचड़ का कहीं पता नहीं है। कहीं पर धलि का पता नहीं, धरातल छुने पर अत्यन्त कोमल जान पड़ता है। देवलोक से च्युत होने पर ही वहाँ मानव जन्म ग्रहण करते हैं। वहाँ भी चिर युवक और शुद्ध परिवार वाले हैं ।३-१६। वहाँ की सुन्दर नारियाँ जुड़वा सन्‍्तान पंदा करती हैं, जो दूध-वृक्ष के अमृततुल्य दूध को पिया करते हैं । वहाँ वाले जुड़वा जनमते हैं साथ हीं बढ़ते, स्वभाव-रूप में भी एक से होते है और साथ ही मरते भी हैं। वे रोग-शोक से रहित होकर सदा सुखी रहते

English

On hearing this, Devas paid homage to the great Atman, Siva and went to their abodes. He who recites this hymn of Is vara, the great Atman, obtains all desires and becomes free from sins.

अध्याय ५५

श्लोक 40

रुद्रलोके वसेत् तावद् यावद् अक्षरम् अन्वितम्

rudraloke vaset tāvad yāvad akṣaram anvitam

हिन्दी अर्थ

अस्योन्यमनुरक्ताश्व चक्वाकसर्धाभण:। अनामया ह्यशोकाश्च नित्यं सुखनिषेविणः

English

All this in respect to the ancient Brahman was men¬ tioned by the mighty Visnu only due to the grace of Mahadeva. Everything in respect of the power of Mahesvara has been thus recounted to you.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 55
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.