Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
73
अध्याय 73 / 232

Adhyaya 73

23 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ23 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७३

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय ७३ श्रीमार्कण्डेय उवाच: नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् ।सर्वपापहरं पार्थ गोपारेश्वरमुत्तमम् ।गोदेहान्निःसृतं लिङ्गं पुण्यं भूमितले नृप

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe maṇināgeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma dvisaptatitamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 73 śrīmārkaṇḍeya uvāca: narmadādakṣiṇe kūle tīrthaṃ paramaśobhanam / sarvapāpaharaṃ pārtha gopāreśvaramuttamam / godehānniḥsṛtaṃ liṅgaṃ puṇyaṃ bhūmitale nṛpa

हिन्दी अर्थ

शतानि पत्च चत्वारि त्रीणि है चेव योजने। पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि तु ॥ द यावन्त्यस्तारकाः कोटघस्तावदक्षाणि सर्वंश: । वीथीनां नियमाच्चवसृक्षमार्गों व्यवस्थितः

English

It is said (in Dharma-Sastra) that the vessels of (meant for) Pitrs should be made of gold, silver or copper. A silver or

अध्याय ७३

श्लोक 2

युधिष्ठिर उवाच: गोदेहान्निःसृतं कस्माल्लिङ्गं पापक्षयंकरम् ।दक्षिणे नर्मदाकूले मणिनागसमीपतः ।संक्षेपात्कथ्यतां विप्र गोपारेश्वरसम्भवम्

yudhiṣṭhira uvāca: godehānniḥsṛtaṃ kasmālliṅgaṃ pāpakṣayaṃkaram / dakṣiṇe narmadākūle maṇināgasamīpataḥ / saṃkṣepātkathyatāṃ vipra gopāreśvarasambhavam

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमण्डल में जाता है और पुनः चन्द्रमण्डल से निकलकर सू्यमण्डलमें चला आता है। जिस कारण यह अपनी किरणों को प्रेरित करता है, इसीसे स्वर्भानु कहलाता है ।६४-६५॥। चन्द्रमा का सोलह॒बाँ भाग शुक्र है बृहस्पति शुक्र से एक चौथाई छोठा और विस्तार मण्डल में एक योजन बड़ा है फिर शर्नेश्चर और मंगल बृहस्पति से एक चरण (चतुर्थाश) कम हैं। उसी तरह इन दोनों से बुध विस्तार-परिमाण में एक

English

Showing or gifting away of silver is proclaimed to be

अध्याय ७३

श्लोक 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच: कामधेनुस्तपस्तत्र पुरा पार्थ चकार ह ।ध्यायते परया भक्त्या देवदेवं महेश्वरम्

śrīmārkaṇḍeya uvāca: kāmadhenustapastatra purā pārtha cakāra ha / dhyāyate parayā bhaktyā devadevaṃ maheśvaram

हिन्दी अर्थ

चरण कम है ।६६-६७। जो तारा नक्षत्रादि स्थलाकार देखे जाते हैं, उनका विस्तार-मण्डल प्रायः बुध के समान ' है। ये नक्षत्रादि प्रायशः चन्द्रमा के ह॒ ही निकटवर्ती हैं । इस विषय को तत्त्वज्ञानी ऐसा ही समझें तारा-नक्षत्रादि परस्पर दो, तीन, चार-पाँच सौ योजनों के व्यवधान पर स्थिर हैं। इनमें कोई बड़े हैं और कोई छोटे । एक दूसरे से कोई भी आधा योजन. के भीतर नहीं है ।६८-७०। शनि, गुरु और मंगल सभी ग्रहों के ऊपर धीरे- धीरे विचरण करते हैं। ये दूर तक गमन करने वाने और इनकी गति वक्त होती है। इनके नीचे सूर्य, सोम, बंध भोर शुक्र बामक और भी चार महाग्रह हैं, जो शीघ्रगामी हैं। साधारण बात तो यह है कि, जितने तारे दीक्ष पड़ते हैं, उतने ही नक्षत्र हैं। वीयी के नियम से नक्षत्रों का मार्ग भी व्यवस्थित है। अयनक्रम से सं उसी मार्ग से अधः, ऊध्व॑ होकर गमन करते हैं। पर्व में जब चन्द्रमा उत्तरायण मार्थ पर वर्समाब

English

O dear one, it was in silver vessel that Svadha was

अध्याय ७३

श्लोक 4

तुष्टस्तस्या जगन्नाथ कपिलाय महेश्वरः ।निःसृतो देहमध्यात्तु अच्छेद्यः परमेश्वरः

tuṣṭastasyā jagannātha kapilāya maheśvaraḥ / niḥsṛto dehamadhyāttu acchedyaḥ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवतायतनानि वे । अभिमानिनो्वतिष्ठन्ति स्थानानि तु पुनः पुनः ७७ अतोतेस्तु सहातीता भाव्या भाव्य: सुरासुरे: । वर्तन्ते बतंमानेश्च स्थानानि स्व: सुरैः सह.

English

Cf. V, 5 ouDh.S 79.14-15. Yajnavalkya I. 236 specially recommends silver vessels. Cf also Mt. 19-22, Bd. 3.11-1.

अध्याय ७३

श्लोक 5

तुष्टो देवि जगन्मातः कपिले परमेश्वरि ।आराधनं कृतं यस्मात् तद् वदाशु शुभानने

tuṣṭo devi jaganmātaḥ kapile parameśvari / ārādhanaṃ kṛtaṃ yasmāt tad vadāśu śubhānane

हिन्दी अर्थ

अस्मिन्म्न्वन्तरे चेव ग्रहा बेमानिकाः स्पृता: । विवस्वानदितेः पुत्रः सर्यो बेबस्वतेःन्तरे ७६ त्विषिसान्धमंपुत्रस्तु सोमदेवो वसुः स्मृतः । शुक्रो देवस्तु विज्ञेगो भागबो5सुरयाजकः बृहत्तेजा: स्मृतो देवो देवाचार्योड्भिरःसुतः बुधो मनोहरश्चेव त्विषिपुत्नस्तु सस्मृतः.

English

Vessels made of gold, silver or copper, gingelly seeds Kutapa (i.e. the eighth muhurta of the day) or Kusa grass' sesamum seeds, garments and Tridanfi Toga (i. e. the Yoga of mind, speech and body)—all these are holy, objects.

अध्याय ७३

श्लोक 6

सुरभ्युवाच: लोकानाम् उपकाराय सृष्टाहं परमेष्ठिना ।लोककार्याणि सर्वाणि सिध्यन्ति मत्प्रसादतः

surabhyuvāca: lokānām upakārāya sṛṣṭāhaṃ parameṣṭhinā / lokakāryāṇi sarvāṇi sidhyanti matprasādataḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निविकल्पात्संजन्ने युवाइसों लोहिताधिपः । नक्षत्रऋक्षगामिन्यों दाक्षायण्यः स्मृतास्तु ता:

English

In the holy rite of Sraddha, the following ritual prescribed by god Brahma is the most excellent and eternal. It is conducive to increase in fame, longevity, progeny,' intellect and lineage. In the south-east direction, especially at the intermedi¬ ate point (corner) between them, (should be the place—altar inBd. P.—for Sraddha). It should be well-situated and square shaped with sides equal to an Aratni (the distance between the tip of the fist and the elbow).

अध्याय ७३

श्लोक 7

लोकाः स्वर्गं प्रयास्यन्ति मत्प्रसादेन शङ्कर ।तीर्थे त्वं भव मे शम्भो लोकानां हितकाम्यया

lokāḥ svargaṃ prayāsyanti matprasādena śaṅkara / tīrthe tvaṃ bhava me śambho lokānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

स्वर्भानुः सिहिकापुत्रों भूतसंतापनो5सुरः । सोमक्षग्रहस्यं तु कीतितास्त्वभिमानिनः स्थानान्येतान्यथोक्तानि स्थानिन्यश्चेव देवता: । शुक्लमग्निमयं स्थान सहस्लांशोविवस्व॒तः ८४ सहल्रांशोस्त्विष: स्थानमम्मयं शुक्लमेव च। आप्यं श्याम मनोज्ञस्य पञुचरश्मेग हूं स्‍्तृतम॒

English

I shall mention the proper spot for the holy rites of Pitrs in accordance with the injunctions of the scriptures. It is conducive to the attainment of wealth, health and longevity. It enhances strength and brightness of complexion.

अध्याय ७३

श्लोक 8

तथेति भगवानुक्त्वा तीर्थे तत्रावसन्मुदा ।तदाप्रभृति तत्तीर्थं विख्यातं वसुधातले ।स्नानेनैकेन राजेन्द्र पापसङ्घं व्यपोहति

tatheti bhagavānuktvā tīrthe tatrāvasanmudā / tadāprabhṛti tattīrthaṃ vikhyātaṃ vasudhātale / snānenaikena rājendra pāpasaṅghaṃ vyapohati

हिन्दी अर्थ

रहते हैं, तब बुध बधस्थान में, राह राहुस्थान में और सब॒ नक्षत्र-नक्षत्र-स्थान में वर्तमान रहते हैं। पुण्पात्मा . ग्रहों के ही सब ज्योति स्वरूप घर हैं ।9१-७५। ब्रह्मा ने कल्प के आदिकाल में इन स्थानों का निर्माण किया है और ये प्रलय काल तक वर्तमान रहते हैं। सभी मन्‍्वन्तरों में ये देवगृह अभिमानी देवों के साथ वर्तमान रहते हैं ये स्थान बारंबार होते और बिनष्ट होते हैं । बोते हुए देवों के साथ वे स्थान बीत गये, आने वालों

English

At the place (intended for Sraddha), three pits (should be dug) and three sticks of Khadira wood should be placed. They (the sticks) should be an Aratni (distance between the tip of the fist and the elbow) in length and should be embellished with silver (bands). (The pits) should be a Vitasti (the span or the distance between thumb and little finger when they are extend¬ ed on either side) in depth* and the four sides should be four Angulas (fingers) each. The sticks should not be hollow and they must be plac¬ ed on the ground with their faces pointing to the south-east. (The performer of Sraddha) should be pure and should wash them with holy waters or water rendered holy by the use of the ring of Darbha grass (called Pauitra ) worn by the per¬ former of Sraddha.

अध्याय ७३

श्लोक 9

गोपारेश्वरगोदानं यस्तु भक्त्या च कारयेत् ।योग्ये द्विजोत्तमे देया योग्या धेनुः सकाञ्चना

gopāreśvaragodānaṃ yastu bhaktyā ca kārayet / yogye dvijottame deyā yogyā dhenuḥ sakāñcanā

हिन्दी अर्थ

के साथ उत्पन्न होंगे और बतंमान देवगण उन स्थानों में निवास कर रहे हैं। इस मन्वन्तर में प्रहगण विमानों पर रहा करते हैं ।७६-७६५३। वंवस्वत॑ मन्वतर में अदिति के पुत्र विवस्वान् सूर्य धर्मपुत्र त्विषिमान् वसु चन्द्रमा, असुरों के पुरोहित भृमुपुत्र शुक्र देव, देवों के पुरोहित अंगिरा के पुत्र महातेजस्वी बृहस्पति, त्विषिपुत्र मनोहर बुध, अग्ति के विकल्प से उत्पन्न युवा मज्जुल और नक्षत्रों का अनुगमन करने वाले दाक्षायणीगण एवं भूतों को पीड़ित करने वाले सिंहिका पुत्र असुर राहु हैँ ७६-०२३। इस तरह हमने चन्द्र-सूये नक्षत्रादि अभिमानी देवों के सम्बन्ध में कहा । ये ही इन स्थानों के. देवता हैं और ये ही इनके स्थान हैं। सहस्न किरण विवस्वान् का स्थान अग्निमय शुक्लवर्ण है और हजार किरणवाले चन्द्रमा का भी स्थान शुक्लवर्ण है; लेकिन जलमय है । पाँच किरणवाले बुध का स्थान जलमय और क्रृष्णवर्ण है ।६३-५५। सोलह किरणवाले शुक्र का भी स्थान

English

The purification (Sodhana) may be carried out with goat's milk or cow's milk and water. By means of this Tarpana ( holy water-offering) the satisfaction (of Pitrs) will be permanent.

अध्याय ७३

श्लोक 10

सवत्सा तरुणी शुभ्रा बहुक्षीरा सवस्त्रका ।कृष्णपक्षे चतुर्दश्याम् अष्टम्यां वा प्रदापयेत्

savatsā taruṇī śubhrā bahukṣīrā savastrakā / kṛṣṇapakṣe caturdaśyām aṣṭamyāṃ vā pradāpayet

हिन्दी अर्थ

जलमय है। नौ किरणवाले मज्भुल का स्थान लाल रंग का और जलमय है। बारह किरणवाले बृहस्पति का स्थान बृहत् और हरिद्वर्ण है। आठ किरणवाले शनि का स्थान जलमय ओर क्ृष्णवर्ण है। राहु का स्थान

English

He will be prosperous here and hereafter. He will be (blessed with the fruits of) all holy rites. If a person always takes bath three times a day and worships Pitrs with Mantras as per prescribed procedure, he gets the fruit of (performance) of a horse-sacrifice {Asvamedha '). On the New Moon day, the Sraddha materials should be placed in the pit in the ground four Angulas square. These rituals are called Trih-sapla-yajna (Three-times seven Yajiia). All the three worlds are sustained by them.

अध्याय ७३

श्लोक 11

सर्वेषु चैव मासेषु कार्त्तिके च विशेषतः ।दापयेत् परया भक्त्या द्विजे स्वाध्यायतत्परे

sarveṣu caiva māseṣu kārttike ca viśeṣataḥ / dāpayet parayā bhaktyā dvije svādhyāyatatpare

हिन्दी अर्थ

स्वर्भानोस्तामसं स्थान भूतसंतापनालयम् । विज्ञेयास्तारकाः सर्वास्त्वस्मयास्त्वेकरश्मयः ८८ आश्रय: पुण्यकीर्तीतां सुशुक्लाश्च॑व बर्णतः । घनतोयात्सिका ज्ञेया: कल्पादों वेदनिर्भिताः ८९ मुमिलेखावृतः सूर्य: पुणिमाधास्ययोस्तथा । न दृश्यते यथाकाल शीघ्रमस्तमुपति च ॥६ १ तस्मादुत्तरमार्गस्थों ह्ममावास्यां मिशाकर:। दृश्यते दक्षिणे सार्गे नियमादश्यते न च ६२ ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याच॑द्रमसावुभौ । समानकालास्तमयों विषुवत्सु सभोदयों ६३ उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमयोदयों । पौणि (पूर्णा )मावास्थयोजशेंयों ज्योतिश्वक्रानुबतिनो

English

He will attain nourishment, prosperity, longevity and progeny. Various types of fortune will resort to him and he will gradually attain liberation (from Samsara).

अध्याय ७३

श्लोक 12

विधिना च प्रदद्याद् यो विधिना यस्तु गृह्णते ।तावुभौ पुण्यकर्माणौ प्रेक्षकः पुण्यभाजनम्

vidhinā ca pradadyād yo vidhinā yastu gṛhṇate / tāvubhau puṇyakarmāṇau prekṣakaḥ puṇyabhājanam

हिन्दी अर्थ

जीव-जस्तुओं को पीड़ा पहुँचाने वाला और तमोमय है। इनके बाद जो तारे हैं, वे एक किरणवाले हैं और उनका स्थान जलमय है। ये तारे पवित्र कीतिबालों के आश्रय हैं, शुक्ल्वण हैं जलमय हैं, और कल्प के आदि काल में विधाता द्वारा वेदोक्त विधान से निर्मित हुए हैं ।६६-८९। ये बहुत दूर रहने पर भी स्पष्ट किरणों द्वारा शीक्ष दीखने लगते हैँ । सूयं जब दक्षिणायन होकर नागवीथी में विचरण करते हूँ, तब भूमि

English

It removes sins. It sanctifies. It has the same fruit as a horse-sacrifice. I shall mention that Mantra composed by Brahma. It is the Amrla (immortal or nectarine) and it is honoured and worshipped by Brahmanas and grants (the fruit of) Asvamedha. The Mantra: "Obeisance to all the deities, to Pitrs, to the great Yogins, to Svadha. Obeisance for ever to Svaha.". 1

अध्याय ७३

श्लोक 13

पिण्डदानं प्रकुर्याद् यः प्रेतानां भक्तिसंयुतः ।पिण्डेनैकेन राजेन्द्र प्रेता यान्ति परां गतिम्

piṇḍadānaṃ prakuryād yaḥ pretānāṃ bhaktisaṃyutaḥ / piṇḍenaikena rājendra pretā yānti parāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

लेखा द्वारा आवृत होकर अमावास्या और पूर्णिमा में नहीं मालूम पड़ते हैं; क्‍योंकि इनका अस्त शीक्र ही हो जाता है ।६९०-६ १। चन्द्रमा जब उत्तरीय मार्ग में विचरण करते हँ, तब ये दीख पड़ते हैं; किन्तु दक्षिण होते ही कभी ये दीख पड़ते हैं और कभी नहीं ।६२। नक्षत्रों की गति के अनुसार सूर्य और चन्द्र दोनों ही जब विषुवत् रेखा पर आते है; तब दोनों का ही अस्त और उदय समान काल में ही होता है। फिर उत्तरवीधी में जब बे वर्तमान रहते हैं, तब पूृणिमा और अमावास्या में ज्योतिर्चक्र का अनुवत्तेन करने वाले उन दोनों के अस्त और उदय काल में अन्तर आ जाता है। जब तेजस्वी सये दक्षिण दिशा के मार्ग में गमन करते हें, तब वे सब ग्रहों के नीचे से चलते हैं ६९ ३-६५॥ उस समय चन्द्रमा सूये के ऊपरी भाग में अपने मण्डल का विस्तार कर गभन करते हैं ओर नक्षत्र मण्डल चन्द्रमा से और ऊपर बिचरण करता है। नक्षत्र से ऊपर बुध, बुंध से ऊपर

English

At the beginning and the conclusion of the Sraddha, this Mantra shall always be repeated three times. The devotee shall repeat tins with purity of mind, when he offers the balls of rice also. Pitrs arrive quickly and Raksasas flee.

अध्याय ७३

श्लोक 14

भक्त्या प्रणामं रुद्रस्य ये कुर्वन्ति दिने दिने ।तेषां पापं प्रलीयेत भिन्नपात्रे जलं यथा

bhaktyā praṇāmaṃ rudrasya ye kurvanti dine dine / teṣāṃ pāpaṃ pralīyeta bhinnapātre jalaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

बृहस्पति, बृहस्पति से ऊपर शनि, शनि से ऊपर सप्तरि भण्डल और सप्सर्षिमण्डल से ऊपर पश्र्व रहते हैं ।

English

' Regularly repeated at the time of Sraddha by expoun¬ ders of Brahman, this Mantra enables Pitrs to cross (hell) in the three worlds. I shall mention the Mantra Saptarcis that is auspicious and that bestows all desires. By repeating it regularly, Pitrs are propitiated. 6 1 1

अध्याय ७३

श्लोक 15

तत्र तीर्थे तु यो राजन्वृषभं च समुत्सृजेत् ।पितरश्चोद्धृतास् तेन शिवलोके महीयते

tatra tīrthe tu yo rājanvṛṣabhaṃ ca samutsṛjet / pitaraścoddhṛtās tena śivaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

९६-९७। तारा-ग्रहों का अन्तर ऊपर की ओर यथाक्रम से दो लाख योजनों का है । चर्द्र, सूर्य और ग्रह आदि परस्परस्थिता छा ते युज्यन्ते च परस्परम् । असंकरेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु थे बुधः ११० १

English

The Saptarcis 1 Mantra: "I always make obeisance to those who are engaged in meditation by means of the yogic

अध्याय ७३

श्लोक 16

युधिष्ठिर उवाच: वृषोत्सर्गे कृते तात फलं यज्जायते नृणाम् ।तत्सर्वं कथयस्वाशु प्रयत्नेन द्विजोत्तम

yudhiṣṭhira uvāca: vṛṣotsarge kṛte tāta phalaṃ yajjāyate nṛṇām / tatsarvaṃ kathayasvāśu prayatnena dvijottama

हिन्दी अर्थ

त्विषिमान्धमंपुत्रस्तु सोमो विश्वावसुस्तथा । शोतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकर:.

English

I bow to the Seven Sages and Pitrs who fulHl all desires and who are the progenitors of Indra and other (Dcvas) and of Bhrgu and Marlca (Kasyapa). After bowing to all the Pitrs who bestow welfare on Manu and other lords of Suras and on the sun and the moon, I bow down with palms joined in reverence to Pitamahas, the progenitors of the constellations, the mobile (and the immobile beings) and of the heaven and the earth.

अध्याय ७३

श्लोक 17

श्रीमार्कण्डेय उवाच: सर्वलक्षणसम्पूर्णे वृषे चैव तु यत्फलम् ।तदहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्व धर्मनन्दन

śrīmārkaṇḍeya uvāca: sarvalakṣaṇasampūrṇe vṛṣe caiva tu yatphalam / tadahaṃ sampravakṣyāmi śṛṇuṣva dharmanandana

हिन्दी अर्थ

दिव्य तेज के द्वारा आकाश में नियमक्रम से नित्य संयुक्त होते हैं और प्रथक द्वीते हैं। ग्रह, नक्षत्र, सूर्याद समागमकाल में या निम्न-उच्च होने के समय में मृदुभाव धारण कर लेते हैं, जिससे सब कोई उन्हें एक बार देख लेते हैं ।९८-१००। यदि परस्पर में इनका संयोग भी होता है, तो ये तिल-तण्डूल की तरह प्रथक् ही रहते हैं। विद्वानों को ऐसा ही समझना चाहिए। यह हमने पृथिवी, ज्योतिश्चक्र, द्वीप, सागर, पवेत, वर्ष, नदी, और इनके निवासियों का वर्णन किया। ये सब ग्रह पहले नक्षत्र-समूह में समुत्यन्न हुए हैं ।(०१-१०३॥ अदितिपुत्र विवस्वान् सूर्य जो ग्रहों में आदि ग्रह हैं, वे चाक्षब मन्वस्तर में विशाखा में उत्पन्न हुये हैं। धर्मपुत्र, त्विषिमानू, सोम, विश्वावसु, शीतरश्मि, निशाकर कृत्तिका में उत्पन्न हुए हैं सूयं की उत्पत्ति के बाद सोलह किरण वाले भूृगुपुत्र शुक, जो तारामग्रहों

English

With palms joined in reverence I bow down to those who bestow fearlessness, to those who are revered by all the worlds and to the progenitors of the divine sages.

अध्याय ७३

श्लोक 18

कार्त्तिके चैव वैशाखे पूर्णिमायां नराधिप ।रुद्रस्य सन्निधौ भूत्वा शुचिः स्नातो जितेन्द्रियः

kārttike caiva vaiśākhe pūrṇimāyāṃ narādhipa / rudrasya sannidhau bhūtvā śuciḥ snāto jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

में श्रेष्ठ हैं, वे पुष्य नक्षत्र में उत्पन्न हुए हैं। अंगिरा के पृत्र बारह किरणवाले जगद्गुरु बृहस्पति फल्युनी में ' उत्पन्न हुये हैं ।! ०४-१०७। नौ किरणवाले प्रजापति तनय मज्भल पूर्वाषाढ़ में उत्पन्न हुए । श्रूति ऐसा ही कहती. है । सात किरणवाले सूयेपुत्र शनि रेवती में उत्पन्न हुए हैं एवं चन्द्र-सूर्य को पीड़ा पहुंचाने वाले राहु-केतु भी रेवती में ही उत्पन्न हुए हैं । शुक्र प्रमुख ये तारा ग्रह आदि जन्मकालिक नक्षत्र के वश यदि विगुण या दुष्ट ही जाते

English

With palms joined in reverence, I bow down to Praja- pati, Kasyapa, Soma, Varuna and to the lords of all Yoga. Obeisance to the seven groups of Pitrs in the seven worlds. Obeisance to the self-born Brahma of Yogic vision."

अध्याय ७३

श्लोक 19

वृषस्यैव समुत्सर्गं कारयेत् प्रीयतां हरः ।सांनिध्ये कारयेत् पुत्र चतस्रो वत्सिकाः शुभाः

vṛṣasyaiva samutsargaṃ kārayet prīyatāṃ haraḥ / sāṃnidhye kārayet putra catasro vatsikāḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं, तब वे उसी दोष के कारण क्लेश पहुंचाने लगते हैं। बह पीड़ा उन्तमें भक्ति करने से ही शान्‍्त हो जाती सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते । ताराग्रह्मणां शुक्रस्तु केतुनां चेव धमवान् क्‍

English

Thus the Mantra honoured by the groups of Brahmar-?is along with the Seven Sages has been mentioned. It is highly holy and sanctified. It is conducive to prosperity and destruc¬ tive of Raksasas.

अध्याय ७३

श्लोक 20

दत्त्वा तु विप्रमुख्याय सर्वलक्षणसंयुताः ।प्रीयतां च महादेवो ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः

dattvā tu vipramukhyāya sarvalakṣaṇasaṃyutāḥ / prīyatāṃ ca mahādevo brahmā viṣṇurmaheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुवः कीलो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुदिशम् नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्थादयनानां तथोत्तरम्

English

The man who (performs Sraddha) according to these injunctions attains three boons. Pitrs grant food, longevity and childern (to the people) on the earth. He who is endowed with great devotion, who has faith, who has controlled his senses and who always repeals this Sap¬ tarcis Mantra with purity, becomes the sole Emperor on the earth consisting of seven continents and oceans.

अध्याय ७३

श्लोक 21

वृषभे रोमसंख्या या सर्वाङ्गेषु नराधिप ।तावद्वर्षप्रमाणं तु शिवलोके महीयते

vṛṣabhe romasaṃkhyā yā sarvāṅgeṣu narādhipa / tāvadvarṣapramāṇaṃ tu śivaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

मुहूर्तानां तथवा55दिमुहू्तों रुद्रदेबतः । अक्ष्णोश्वापि निमेषादिः काल: कालबिदों मत: श्रवणान्तं प्रविष्टादि युगं स्थातृपश्चवाषक्म् । भानोग तिविशेषेण चक्रवत्परिवतंते ११६ दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तं विद्धि चेश्वरम् चतुरविधानां भूतानां प्रवर्तंकनिवर्तंक: ११७ इत्येष ज्योतिषामेव संनिवेशो5थनिश्वयात् । लोकसंव्यवहारार्थमीश्वरेण विनिर्मित: ११८

English

If any thing is cooked in the house, whether a dainty or ordinary eatable, it should never be eaten in that house with¬ out first offering it (to deities).

अध्याय ७३

श्लोक 22

शिवलोके वसित्वा तु यदा मर्त्येषु जायते ।कुले महति सम्भूतिर् धनधान्यसमाकुले

śivaloke vasitvā tu yadā martyeṣu jāyate / kule mahati sambhūtir dhanadhānyasamākule

हिन्दी अर्थ

बुद्धिपृ्व भगवता कल्पादों संप्रकीतितः । साश्षय: सोइभिमानी च सर्वस्य ज्योतिषात्मकः ॥।

English

Henceforth, I shall describe in the proper order, the vessels intended for oblations to Pitrs. Even as I mention listen These seven verses 21-27 are called 'Saptarcis Mantra Gf. Bd. 3.11

अध्याय ७३

श्लोक 23

नीरोगो रूपवांश्चैव विद्याढ्यः सत्यवाक् शुचिः ।गोपारेश्वरमाहात्म्यं मया ख्यातं युधिष्ठिर ।गोदेहान्निःसृतं लिङ्गं नर्मदादक्षिणे तटे

nīrogo rūpavāṃścaiva vidyāḍhyaḥ satyavāk śuciḥ / gopāreśvaramāhātmyaṃ mayā khyātaṃ yudhiṣṭhira / godehānniḥsṛtaṃ liṅgaṃ narmadādakṣiṇe taṭe

हिन्दी अर्थ

नेव शकयं प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित् । गतागतं मनुष्येषु ज्योतिषां मांसचक्षषा है ।!०८-११०। सभी प्रहों में आदि ग्रह सूर्य कहे जाते हैं और तारा ग्रहों में आदि शुक्र हैं एवं केतु समस्त केतुग्रहों में आादि हैं। चारों दिशाओं में विभक्त ग्रहों के बीच कील स्वरूप ध्रुव श्रेष्ठ हैं नक्षत्रों के बीच श्रविष्ठा और अयनों में उत्तरायण श्रेष्ठ हैं। पाँचों वर्षों में संवत्सर प्रथम है। ऋतुओं में शिशिर, मासों में माघ, पक्षों में शुक्ल, तिथियों में प्रतितद। और दिन-रात में दिन आदि कहा गया है ।१११-११४। मुह॒तों के

English

As against Hemadri our text calls this 'saptarcis' Mantra.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 73
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.