Vishnu Purana· Viṣṇu Purāṇa
107
अध्याय 107 / 126

Book 5 - Adhyaya 27

31 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ31 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०७

श्लोक 1

[[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे षड्विंशो ऽध्यायः ]] शम्बरेण हृतो वीरः प्रद्युम्नः स कथं मुने शम्बरश् च महावीर्यः प्रद्युम्नेन कथं हतः यस् तेनापहृतः पूर्वं स कथं विजघान तम् एतद् विस्तरतः श्रोतुम् इच्छामि सकलं गुरो

[[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ ]] śambareṇa hṛto vīraḥ pradyumnaḥ sa kathaṃ mune śambaraś ca mahāvīryaḥ pradyumnena kathaṃ hataḥ yas tenāpahṛtaḥ pūrvaṃ sa kathaṃ vijaghāna tam etad vistarataḥ śrotum icchāmi sakalaṃ guro

हिन्दी अर्थ

तब उषाने गन्धर्व, नाग, देवता और हैत्य आदिको छोड़कर केवल मनुष्योंपर और उनमें भी

English

Laitreya said:— How, Muni.'happened it that thehew Pradyumna was carried away by SambaraPAnd in what manner was the mighty Sambara killed by Pradyumna ?

अध्याय १०७

श्लोक 2

षष्ठे ऽह्नि जातमात्रं तु प्रद्युम्नं सूतिकागृहात् ममैष हन्तेति मुने हृतवान् कालशम्बरः

ṣaṣṭhe 'hni jātamātraṃ tu pradyumnaṃ sūtikāgṛhāt mamaiṣa hanteti mune hṛtavān kālaśambaraḥ

हिन्दी अर्थ

हे द्विज! राम और कृष्णके चित्र देखकर वह देखकर उसने लज्जावश अपनी दृष्टि हटा ली

English

PaRasaka said :— When Pradyumna wa» but six days- old, be was stolen from the lying-in chamber by Sambara, terrible as deatb ; for the demon forefcnew that Pradyumna, if he lived, would be his destroyer. Taking away the boy, Sambara cast bim into the ocean, swarrning with monsters, into whirlpool of roaring waves, the hatmt of the hug* creatures of the deep. A large fish swaHowed tbe child, but he died not, ánd was bor» anew frorn it$ belly : for tbat foh> with others, was caught by the fisbermen, and delivered by them td the gieat Asura Sambm.. Hi» wtle Mlyidevi, tbe

अध्याय १०७

श्लोक 3

हृत्वा चिक्षेप चैवैनं ग्राहोग्रे लवणार्णवे कल्लोलजनितावर्ते सुघोरे मकरालये

hṛtvā cikṣepa caivainaṃ grāhogre lavaṇārṇave kallolajanitāvarte sughore makarālaye

हिन्दी अर्थ

उस अत्यन्त विलासिनीकी लज्जा मानो कहीं चली

English

ttttftWuftAftÁtf. 3*$

अध्याय १०७

श्लोक 4

पतितं तत्र चैवैको मत्स्यो जग्राह बालकम् न ममार च तस्यापि जठरानलदीपितः

patitaṃ tatra caivaiko matsyo jagrāha bālakam na mamāra ca tasyāpi jaṭharānaladīpitaḥ

हिन्दी अर्थ

वह बोल उठी--“वह यही है, वह यही है।' उसके इस प्रकार कहनेपर योगगामिनी चित्रलेखाने उस बाणासुरकी कन्यासे कहा--

English

mistréss of the household, lorded over the cooks. And she espied, wben the fish wiPmcut open, beautiíul child looking

अध्याय १०७

श्लोक 5

मत्स्यबन्धैश् च मत्स्यो ऽसौ मत्स्यैर् अन्यैः सह द्विज घातितो ऽसुरवर्याय शम्बराय निवेदितः

matsyabandhaiś ca matsyo 'sau matsyair anyaiḥ saha dvija ghātito 'suravaryāya śambarāya niveditaḥ

हिन्दी अर्थ

चित्रलेखा बोली--देवीने प्रसन्‍न होकर यह कृष्णका पौत्र ही तेरा पति निश्चित किया है; इसका

English

with curiosity she wtja^Kng 'who is thischild? How has it come into the*|g|^3of the fish ?' Narada carae and utd to her : — "This is tl^on of Krishna who creates and destroys the universe. He was stolen away from the nursery room by Saravara. He was devoured by thte fish whenl thrown ioto the ocean ; now he has come tínder thy controt ; do thou, O beautiful damsel, teaderly rear this jewel of

अध्याय १०७

श्लोक 6

तस्य मायावती नाम पत्नी सर्वगृहेश्वरी कारयाम् आस सूदानाम् आधिपत्यम् अनिन्दिता

tasya māyāvatī nāma patnī sarvagṛheśvarī kārayām āsa sūdānām ādhipatyam aninditā

हिन्दी अर्थ

यदि तुझको यह पति मिल गया तब तो तूने द्वारकापुरीमें पहले प्रवेश ही करना कठिन है

English

PARASARA said.—Thus addressed by Narada, she took charge of the child and brought it up from boyhood being attracted by the beauty of his person. great saint, wheit the boy attained to youth, MaySvati, moving like a she- elephent, began to cherish desire for him. And fixing her inind artd eyes upon the high-minded Pradyumna, Mayavati, blinded with lust, gave unto him all her magic powers. Behoding that íotas-eyed damsel thus passionately attach- ed onto him, Krishna's sort said to her :— "Why dost thou indulge in feelings which do not becom'e a mother f " She! said to him : — "Thou art not my son ; thou art the son of the íllustrious Vishnu ; Kála Samvara stole thee and threw into the ocean ; thou wast swallowed by a fish but rescued by me from its belly cut open. O lord thy loving mother is still weeping for thee."

अध्याय १०७

श्लोक 7

दारिते मत्स्यजठरे ददृशे सातिशोभनम् कुमारं मन्मथतरोर् दग्धस्य प्रथमाङ्कुरम्

dārite matsyajaṭhare dadṛśe sātiśobhanam kumāraṃ manmathataror dagdhasya prathamāṅkuram

हिन्दी अर्थ

तथापि है सखि! किसी उपायसे मैं तेरे पतिको लाऊँगी ही, तू इस गुप्त रहस्यको किसीसे भी न कहना

English

PARASAmA said: — Heáring those words Pradyutrtna in- ♦ited Samvara for battle. And worked up with ire that highly powerful one fought with him. (n the battle the sort of Macííiava killed the entire host of Samvara. Having seven times baffied the delusions and m'astered them irt the eighth be destroyed that derhon Samvara. And having got a p into the welkin with her he proceeded to his father*s house. And beholding him descend into the iriner apartment ' ••* Mayivati, KrisbnYs wives coniidered him u Krwima

अध्याय १०७

श्लोक 8

को ऽयं कथम् अयं मत्स्यजठरं समुपागतः इत्य् एवं कौतुकाविष्टां तां तन्वीं प्राह नारदः

ko 'yaṃ katham ayaṃ matsyajaṭharaṃ samupāgataḥ ity evaṃ kautukāviṣṭāṃ tāṃ tanvīṃ prāha nāradaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं शीघ्र ही आऊँगी, इतनी देर तू मेरे वियोगको सहन कर। अपनी सखी उषाको इस प्रकार ढाढस बँधाकर

English

kiraself. The highly beautiful Rukmini with her eyes full of tears lovingly said : — "Blessed Æ^he woman who has got such a son in the bloom of [tíftsiK, Had he been alive my son Pradyumna would have beelvi^ D ^s age. Who is the fortunate mother adorned by t]j$fi! ív rom the affection I feel for thee and from thy appeark.i^j^ne-thinka thou art as- suredly the son of Hari."

अध्याय १०७

श्लोक 9

अयं समस्तजगतः सूतिसंहारकर्मणः शम्बरेण हृतो विष्णोस् तनयः सूतिकागृहात्

ayaṃ samastajagataḥ sūtisaṃhārakarmaṇaḥ śambareṇa hṛto viṣṇos tanayaḥ sūtikāgṛhāt

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण और बाणासुरका युद्ध कच्चिन्ममैषां बाहूनां साफल्यजनको रण: । श्रीपरशरजी बोले--हे मैत्रेय! एक बार बाणासुरने भी भगवान् त्रिलोचनको प्रणाम करके कहा था कि

English

PARASARA said :— At this time Krishna arrived there with Nárada ; and the latter delightedly said to Rukmini. "This is thy own son who has come hereafter sUying Sambara, by whom he was carried away when a child from the lying-in chamber. This is the pious Mayavati, his opouse and not the wife of Samvara. Hear the reasoii ; when Manmatha had perished, the goddess of beauty, being desirous of effecting his revival, fascinated Samvara by the charms of her delusive form. And she, having eyes rolling with inebrietion, exhibit- ed herself to him in various illusory enjoyments, This thy son is the incarnalion of Kama and this his spouse isthe goddess Rati. Do not doubt the least that she ís your daugter-in-law."

अध्याय १०७

श्लोक 10

क्षिप्तः समुद्रे मत्स्येन निगीर्णस् ते वशं गतः नररत्नम् इदं सुभ्रु विस्रब्धा परिपालय

kṣiptaḥ samudre matsyena nigīrṇas te vaśaṃ gataḥ nararatnam idaṃ subhru visrabdhā paripālaya

हिन्दी अर्थ

क्या कभी मेरी इन भुजाओंको सफल करनेवाला युद्ध होगा? भला बिना युद्धके इन भाररूप भुजाओंसे मुझे लाभ ही क्‍या है?

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 11

नारदेनैवम् उक्ता सा पालयाम् आस तं शिशुम् बाल्याद् एवातिरागेण रूपातिशयमोहिता

nāradenaivam uktā sā pālayām āsa taṃ śiśum bālyād evātirāgeṇa rūpātiśayamohitā

हिन्दी अर्थ

श्रीशंकरजी बोले--हे बाणासुर! जिस समय तेरे सामने मांसभोजी यक्ष-पिशाचादिको आनन्द

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 12

स यदा यौवनाभोगभूषितो ऽभून् महामुने साभिलाषा तदा सा तु बभूव गजगामिनी

sa yadā yauvanābhogabhūṣito 'bhūn mahāmune sābhilāṣā tadā sā tu babhūva gajagāminī

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--तदनन्तर, वरदायक श्रीशंकरको प्रणामकर बाणासुर अपने घर आया और फिर कालान्तरमें उस ध्वजाको टूटी देखकर अति

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 13

मायावती ददौ चास्मै मायाः सर्वा महात्मने प्रद्युम्नायानुरागान्धा तन्न्यस्तहृदयेक्षणा अन्त्रान्तरे भीष्मकस्य दाक्षिण्या तस्य भूपतेः शुश्राव रुक्मिणीं कृष्णः कन्यां रूपेण विश्रुताम् सापि शुश्राव कंसारिं कृष्णं कमललोचनम् अभिलाषरसोदारं किम् अप्य् आस्ते मनस् तयोः भीष्मकस्यात्मजो रुक्मी भुजशाली रणोत्कटः वीरो बिभर्ति यः स्पर्धां भुवि भार्गवभीष्मयोः अनुजां रुक्मिणीं दृप्तः स कृष्णेनार्थितः सदा न ददौ कंसदासो ऽयम् इति द्वेषाद् उदाहरत् ततो जरासन्धगिरा शिशुपालाय भूभुजे तां दत्तम् उद्ययौ पुत्रीं भीष्मकः पुत्रसंमते वसुदेवस् वसुः पुत्रः शिशुपालो ऽथ तत्पुरीम् कृष्णादिभिर् वृष्णिवीरैर् वरयात्रानिमन्त्रितैः दन्तवक्रजरासन्धमुख्यैश् च सह राजभिः स विवाहोत्सवे प्रायाद् भीष्मकेणाभिपूजितः भवानीपूजितव्यग्रां तत्र लोचनचन्द्रिकाम् ददर्श रुक्मिणीं कृष्णः कृष्णसारायतेक्षणाम् दृष्ट्वा ताम् अथ वैकुण्ठः सोत्कण्ठां मन्मथाकुलः जहार पश्यतां नॄणां सहसा भीष्मकात्मजाम् न हत्वा मलिनाचारं कृष्णं दुर्नयकारिणम् स्वपुरं समुपेष्यामि वीरव्रतपरिच्युतः इत्य् उक्त्वा रथम् आरुह्य वीरैर् अनुगतो नृपः वातोद्धूतपताकाग्रः स ययौ नादयन् दिशः दूराद् आयान्तम् आलोक्य रथस्थो रुक्मिणीसखः तस्थौ हरिः परावृत्त्य कर्णान्ताकृष्टकार्मुकः दिव्यास्त्रवर्षिणः शौरिच्छित्त्वा सर्वायुधान्य् अथ रुक्मिणं तीव्रनाराचैर् विव्याध हृदये निमिः मूर्च्छिते पतिते तस्मिन् विद्रुते राजमण्डले ररक्ष शौरिर् दयया रुक्मिणां रुक्मिणीगिरा याते द्वारवतीं कृष्णे विनिवृत्तेषु वृष्णिषु कुण्डिनाख्यं पुरं रुक्मी प्रविवेश न लज्जया प्रतिजयापरित्यक्तः पुरः संविदधे पुरम् पुरं भोजकटं नाम मानभङ्गं विचिन्तयन् जयश्रियम् इवादाय श्रियं मूर्त्यन्तरागताम् कामस् तु वासुदेवांशो दग्धः प्राक्छूद्रमन्युना देहोपपत्तये भूयस् तम् एव प्रत्यपद्यत स एव xx वैदर्भ्यां कृष्णवीर्यसमुद्भवः प्रद्युम्न इति विख्यातः अर्वतो नवमः पितुः तं शम्बरः कालरूपी हृत्वा तोकम् अनिर्दिशम् स विदित्वात्मनः शत्रुं प्रास्योदन्वत्य् अगाद् गृहम् तं निर्जगार बलवान् मीनः सो ऽप्य् अपरैः सह वृतो जालेन महता गृहीतो मत्स्यजीविभिः तं शम्बराय कैवर्ता उपाजहुर् उपायनम् सूदा महानसं नीत्वा विद्यन् स्वधितिना द्रुतम् दृष्ट्वा तद् उदरे बालं मायावत्यै न्यवेदयन् नारदो ऽकथयत् सर्वं तस्याः शङ्कितचेतसः बालस्य तत्त्वम् उत्पत्तिं मत्स्योदरनिवेशनम् सा च कामस्य वै पत्नी रतिर् नाम यशस्विनी पत्युर् निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षिती निरूपिता शम्बरेण सा सूपौदनसाधने कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्नेहं तदार्भके नातिदीर्घेण कालेन स कार्ष्णी रूढयौवनः जनयाम् आस नारीणां वीक्षन्तीनां सुविभ्रमम्

māyāvatī dadau cāsmai māyāḥ sarvā mahātmane pradyumnāyānurāgāndhā tannyastahṛdayekṣaṇā antrāntare bhīṣmakasya dākṣiṇyā tasya bhūpateḥ śuśrāva rukmiṇīṃ kṛṣṇaḥ kanyāṃ rūpeṇa viśrutām sāpi śuśrāva kaṃsāriṃ kṛṣṇaṃ kamalalocanam abhilāṣarasodāraṃ kim apy āste manas tayoḥ bhīṣmakasyātmajo rukmī bhujaśālī raṇotkaṭaḥ vīro bibharti yaḥ spardhāṃ bhuvi bhārgavabhīṣmayoḥ anujāṃ rukmiṇīṃ dṛptaḥ sa kṛṣṇenārthitaḥ sadā na dadau kaṃsadāso 'yam iti dveṣād udāharat tato jarāsandhagirā śiśupālāya bhūbhuje tāṃ dattam udyayau putrīṃ bhīṣmakaḥ putrasaṃmate vasudevas vasuḥ putraḥ śiśupālo 'tha tatpurīm kṛṣṇādibhir vṛṣṇivīrair varayātrānimantritaiḥ dantavakrajarāsandhamukhyaiś ca saha rājabhiḥ sa vivāhotsave prāyād bhīṣmakeṇābhipūjitaḥ bhavānīpūjitavyagrāṃ tatra locanacandrikām dadarśa rukmiṇīṃ kṛṣṇaḥ kṛṣṇasārāyatekṣaṇām dṛṣṭvā tām atha vaikuṇṭhaḥ sotkaṇṭhāṃ manmathākulaḥ jahāra paśyatāṃ nṝṇāṃ sahasā bhīṣmakātmajām na hatvā malinācāraṃ kṛṣṇaṃ durnayakāriṇam svapuraṃ samupeṣyāmi vīravrataparicyutaḥ ity uktvā ratham āruhya vīrair anugato nṛpaḥ vātoddhūtapatākāgraḥ sa yayau nādayan diśaḥ dūrād āyāntam ālokya rathastho rukmiṇīsakhaḥ tasthau hariḥ parāvṛttya karṇāntākṛṣṭakārmukaḥ divyāstravarṣiṇaḥ śauricchittvā sarvāyudhāny atha rukmiṇaṃ tīvranārācair vivyādha hṛdaye nimiḥ mūrcchite patite tasmin vidrute rājamaṇḍale rarakṣa śaurir dayayā rukmiṇāṃ rukmiṇīgirā yāte dvāravatīṃ kṛṣṇe vinivṛtteṣu vṛṣṇiṣu kuṇḍinākhyaṃ puraṃ rukmī praviveśa na lajjayā pratijayāparityaktaḥ puraḥ saṃvidadhe puram puraṃ bhojakaṭaṃ nāma mānabhaṅgaṃ vicintayan jayaśriyam ivādāya śriyaṃ mūrtyantarāgatām kāmas tu vāsudevāṃśo dagdhaḥ prākchūdramanyunā dehopapattaye bhūyas tam eva pratyapadyata sa eva xx vaidarbhyāṃ kṛṣṇavīryasamudbhavaḥ pradyumna iti vikhyātaḥ arvato navamaḥ pituḥ taṃ śambaraḥ kālarūpī hṛtvā tokam anirdiśam sa viditvātmanaḥ śatruṃ prāsyodanvaty agād gṛham taṃ nirjagāra balavān mīnaḥ so 'py aparaiḥ saha vṛto jālena mahatā gṛhīto matsyajīvibhiḥ taṃ śambarāya kaivartā upājahur upāyanam sūdā mahānasaṃ nītvā vidyan svadhitinā drutam dṛṣṭvā tad udare bālaṃ māyāvatyai nyavedayan nārado 'kathayat sarvaṃ tasyāḥ śaṅkitacetasaḥ bālasya tattvam utpattiṃ matsyodaraniveśanam sā ca kāmasya vai patnī ratir nāma yaśasvinī patyur nirdagdhadehasya dehotpattiṃ pratīkṣitī nirūpitā śambareṇa sā sūpaudanasādhane kāmadevaṃ śiśuṃ buddhvā cakre snehaṃ tadārbhake nātidīrgheṇa kālena sa kārṣṇī rūḍhayauvanaḥ janayām āsa nārīṇāṃ vīkṣantīnāṃ suvibhramam

हिन्दी अर्थ

अपने योगबलसे अनिरुद्धको वहाँ ले आयी

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 14

प्रसज्जन्तीं तु ताम् आह स कार्ष्णिः कमलेक्षणाम् मातृभावाम् अपाहाय किम् एवं वर्तसे ऽन्यथा

prasajjantīṃ tu tām āha sa kārṣṇiḥ kamalekṣaṇām mātṛbhāvām apāhāya kim evaṃ vartase 'nyathā

हिन्दी अर्थ

अनिरुद्धको कन्यान्त:पुरमें आकर उषाके साथ रमण

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 15

सा चास्मै कथयाम् आस न पुत्रस् त्वं ममेति वै तनयं त्वाम् अयं विष्णोर् हृतवान् कालशम्बरः

sā cāsmai kathayām āsa na putras tvaṃ mameti vai tanayaṃ tvām ayaṃ viṣṇor hṛtavān kālaśambaraḥ

हिन्दी अर्थ

अपने सेवकोंकों उससे युद्ध करनेकी आज्ञा दी; किंतु सम्पूर्ण सेनाको एक लोहमय दण्डसे मार डाला

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 16

क्षिप्तः समुद्रे मत्स्यस्य संप्राप्तो जठरान् मया सा तु रोदिति ते माता कान्ताद्याप्य् अतिवत्सला

kṣiptaḥ samudre matsyasya saṃprāpto jaṭharān mayā sā tu roditi te mātā kāntādyāpy ativatsalā

हिन्दी अर्थ

अपने सेवकोंके मारे जानेपर बाणासुर अनिरुद्धको मार डालनेकी इच्छासे रथपर चढ़कर उनके साथ युद्ध करने लगा; किंतु अपनी शक्तिभर युद्ध करनेपर भी वह यदुवीर अनिरुद्धजीसे परास्त हो गया

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 17

इत्य् उक्तः शम्बरं युद्धे प्रद्युम्नः स समाह्वयत् क्रोधाकुलीकृतमना युयुधे च महाबलः

ity uktaḥ śambaraṃ yuddhe pradyumnaḥ sa samāhvayat krodhākulīkṛtamanā yuyudhe ca mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

और यदुनन्दन अनिरुद्धको नागपाशसे बाँध लिया

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 18

हत्वा सैन्यम् अशेषं तु तस्य दैत्यस्य माधविः सप्तमाया व्यतिक्रम्य मायां संयुयुजे ऽष्टमीम्

hatvā sainyam aśeṣaṃ tu tasya daityasya mādhaviḥ saptamāyā vyatikramya māyāṃ saṃyuyuje 'ṣṭamīm

हिन्दी अर्थ

इधर द्वारकापुरीमें जिस समय समस्त याददवोंमें यह चर्चा हो रही थी कि 'अनिरुद्ध कहाँ गये?” उसी समय देवर्षि नारदने उनके बाणासुरद्वारा बाँधे जानेकी सूचना

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 19

तया जघान तं दैत्यं मायया कालशम्बरम् उत्पत्य च तया सार्धम् आजगाम पितुर् गृहम्

tayā jaghāna taṃ daityaṃ māyayā kālaśambaram utpatya ca tayā sārdham ājagāma pitur gṛham

हिन्दी अर्थ

नारदजीके मुखसे योगविद्यामें निपुण युवती चित्रलेखाद्वारा उन्हें शोणितपुर ले जाये गये सुनकर यादवोंको विश्वास हो गया कि देवताओंने उन्हें नहीं

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 20

अन्तःपुरे निपतितं मायावत्या समन्वितम् तं दृष्ट्वा कृष्णसंकल्पा बभूवुः कृष्णयोषितः

antaḥpure nipatitaṃ māyāvatyā samanvitam taṃ dṛṣṭvā kṛṣṇasaṃkalpā babhūvuḥ kṛṣṇayoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

तब स्मरणमात्रसे उपस्थित हुए गरुडपर अबतक यादवगण यही सोच रहे थे कि परिजात हरणसे चिढ़कर देवता ही अनिरुद्धको चुरा ले गये हैं। अवाप बलदेवो5पि श्रममामीलितेक्षण: ॥ १५ युयुधे शद्भूरएचेव कारत्तिकेयश्च शौरिणा॥ २१

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 21

रुक्मिणी चावदत् प्रेम्णा सास्रदृष्टिर् अनिन्दिता धन्याया खल्व् अयं पुत्रो वर्तते नवयौवने

rukmiṇī cāvadat premṇā sāsradṛṣṭir aninditā dhanyāyā khalv ayaṃ putro vartate navayauvane

हिन्दी अर्थ

नगरमें घुसते ही उन तीनोंका करके श्रीहरि बाणासुरकी राजधानीके समीप चले गये

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 22

अस्मिन् वयसि पुत्रो मे प्रद्युम्नो यदि जीवति सभाग्या जननी वत्स त्वया कापि विभूषिता

asmin vayasi putro me pradyumno yadi jīvati sabhāgyā jananī vatsa tvayā kāpi vibhūṣitā

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर बाणासुरकी रक्षाके लिये तीन सिर और तीन

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 23

अथवा यादृशः स्नेहो मम यादृग् वपुस् तव हरेर् अपत्यं सुव्यक्तं भवान् वत्स भविष्यति

athavā yādṛśaḥ sneho mama yādṛg vapus tava harer apatyaṃ suvyaktaṃ bhavān vatsa bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

उस ज्वरका ऐसा प्रभाव था कि उसके आलिंगन करनेपर बलदेवजीने भी शिथिल होकर नेत्र मूँद

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 24

एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्तः सह कृष्णेन नारदः अन्तःपुरचरां देवीं रुक्मिणीं प्राह हर्षयन्

etasminn antare prāptaḥ saha kṛṣṇena nāradaḥ antaḥpuracarāṃ devīṃ rukmiṇīṃ prāha harṣayan

हिन्दी अर्थ

वैष्णव ज्वरने तुरंत उनके शरीरसे निकाल दिया

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 25

एष ते तनयः सुभ्रु हत्वा शम्बरम् आगतः हृतो येनाभवद् बालो भवत्याः सूतिकागृहात्

eṣa te tanayaḥ subhru hatvā śambaram āgataḥ hṛto yenābhavad bālo bhavatyāḥ sūtikāgṛhāt

हिन्दी अर्थ

उस समय श्रीनारायणकी भुजाओंके आघातसे उस माहेश्वर भगवानूसे कहा--- इसे क्षमा कौजिये '

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 26

इयं मायावती भार्या तनयस्यास्य ते सती शम्बरस्य न भार्येयं श्रूयताम् अत्र कारणम्

iyaṃ māyāvatī bhāryā tanayasyāsya te satī śambarasya na bhāryeyaṃ śrūyatām atra kāraṇam

हिन्दी अर्थ

मधुसूदनने ' अच्छा, मैंने क्षमा की ' ऐसा कहकर उस वैष्णव ज्वरको अपनेमें लीन कर लिया

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 27

मन्मथे तु गते नाशं तदुद्भवपरायणा शम्बरं मोहयाम् आस मायारूपेण रूपिणी

manmathe tu gate nāśaṃ tadudbhavaparāyaṇā śambaraṃ mohayām āsa māyārūpeṇa rūpiṇī

हिन्दी अर्थ

ज्वर बोला--जो मनुष्य आपके साथ मेरे इस युद्धका स्मरण करेंगे वे ज्वरहीन हो जायँगे, ऐसा

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 28

विहाराद्युपभोगेषु रूपं मायामयं शुभम् दर्शयाम् आस दैत्यस्य तस्येयं मदिरेक्षणा

vihārādyupabhogeṣu rūpaṃ māyāmayaṃ śubham darśayām āsa daityasya tasyeyaṃ madirekṣaṇā

हिन्दी अर्थ

नष्ट किया और फिर लीलासे ही दानवसेनाको नष्ट करने

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 29

कामो ऽवतीर्णः पुत्रस् ते तस्येयं दयिता रतिः विशङ्का नात्र कर्तव्या स्नुषेयं तव शोभना

kāmo 'vatīrṇaḥ putras te tasyeyaṃ dayitā ratiḥ viśaṅkā nātra kartavyā snuṣeyaṃ tava śobhanā

हिन्दी अर्थ

इस घोर युद्धके उपस्थित होनेपर देवताओंने समझा कि

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 30

ततो हर्षसमाविष्टा रुक्मिणी केशवस् तथा नगरी च समस्ता सा साधु साध्व् इत्य् अभाषत

tato harṣasamāviṣṭā rukmiṇī keśavas tathā nagarī ca samastā sā sādhu sādhv ity abhāṣata

हिन्दी अर्थ

से होकर जमुहाई लेने लगें; उनकी ऐसी दशा देखकर हैत्य और प्रमथगण चारों ओर भागने लगे

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

अध्याय १०७

श्लोक 31

चिरनष्टेन पुत्रेण संगतां प्रेक्ष्य रुक्मिणीम् अवाप विस्मयं सर्वो द्वारवत्यां जनस् तदा

ciranaṣṭena putreṇa saṃgatāṃ prekṣya rukmiṇīm avāpa vismayaṃ sarvo dvāravatyāṃ janas tadā

हिन्दी अर्थ

शंकर निद्राभिभूत होकर रथके पिछले भागमें बैठ गये

English

Thereupon Rukmini and Keshava were worked up with delight and the whole city resounded with the exclamations of praise. And beholding Rukmini regain a son who had been long lost all the people of Dwaraka werc surprised.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_viSNupurANa-crit.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vishnu Purana — Chapter 107
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.