Vishnu Purana· Viṣṇu Purāṇa
113
अध्याय 113 / 126

Book 5 - Adhyaya 33

50 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ50 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११३

श्लोक 1

[[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे द्वात्रिंशो ऽध्यायः ]] बाणो ऽपि प्रणिपत्याग्रे मैत्रेयाह त्रिलोचनम् देव बाहुसहस्रेण निर्विण्णो ऽहं विनाहवम्

[[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe dvātriṃśo 'dhyāyaḥ ]] bāṇo 'pi praṇipatyāgre maitreyāha trilocanam deva bāhusahasreṇa nirviṇṇo 'haṃ vināhavam

हिन्दी अर्थ

देखो, वही धनुष है, वे ही शस्त्र हैं, हुए दानके समान आज सभी एक साथ नष्ट हो गये

English

JTarasARa said : — Before thrs, once Bana prayed to the three-eyed deity saying " lord I am humiliated by the possession of a thousand arms; let some conflict take place in which I may make use of my arms. Without any war what is the use of these arms ; they are but a burden to me.

अध्याय ११३

श्लोक 2

कच्चिन् ममैषां बाहूनां साफल्यजनको रणः भविष्यति विना युद्धं भाराय मम किं भुजैः

kaccin mamaiṣāṃ bāhūnāṃ sāphalyajanako raṇaḥ bhaviṣyati vinā yuddhaṃ bhārāya mama kiṃ bhujaiḥ

हिन्दी अर्थ

अहो ! देव बड़ा प्रबल है, जिसने आज उन महात्मा कृष्णके न रहनेपर असमर्थ और नीच अहीरोंको जय दे दी

English

Sankara said : — " When this peacock banner shall be broken thou shalt have war, the dehght of the evil spirits that live on human flesh." Thereupon pleased and bowing unto Sankara he returned to hrs house where he found the standSrd broken which increased his joy.

अध्याय ११३

श्लोक 3

मयूरध्वजभङ्गस् ते यदा बाण भविष्यति पिशिताशिजनानन्दं प्राप्स्यसे त्वं तदा रणम्

mayūradhvajabhaṅgas te yadā bāṇa bhaviṣyati piśitāśijanānandaṃ prāpsyase tvaṃ tadā raṇam

हिन्दी अर्थ

देखो! मेरी वे ही भुजाएँ हैं, वही मेरी मुष्टि (मुट्ठी) है, पुण्यदर्शन कृष्णके बिना आज सब सारहीन हो गये

English

At that time the foremost of Apsaras, Chitralekha, came back from Dwáraká and by virtue of her m-agic powers brought Aniruddha with her. Finding him there with UshS, the warders of the inner appartments reported it to the king, who immediately sent a number of his retinue to seize the prince. But taking up an iron club the powerful youth killed all his adversaries. Thereat Bána ascended his chariot, proceeded against him and tried to kill hin>. Finding however that Aniruddha was not to be vanquished by power he followed the counsel of his minister and brought his magical faculties into the conðict, by which be succeeded in capluring the Yadu prince and binding him in scrpent bonds.

अध्याय ११३

श्लोक 4

ततः प्रणम्य मुदितः शम्भुम् अभ्यागतो गृहम् भग्नं च ध्वजम् आलोक्य हृष्टो हर्षान्तरं ययौ

tataḥ praṇamya muditaḥ śambhum abhyāgato gṛham bhagnaṃ ca dhvajam ālokya hṛṣṭo harṣāntaraṃ yayau

हिन्दी अर्थ

कृष्णकी कृपासे ही था देखो, उनके बिना आज महारथियोंमें श्रेष्ठ मुझको तुच्छ आभीरोंने जीत लिया”'

English

Wheit Anirudha Was found missing from Dwaravati and the Yadavas were 'Æ^\ring of one another whitlier he had gone, Nárada can?.j5íiiyfflpmmunicated unto them that 1>£ was a prisoner of l^PlMjfVÍng been taken by a female by virtue of her magicjij^ajlties to Sonitpura. When they heard that h'e had b't.ýf faken to Sonitpura, by a damsel,. ceiiversant with ma^ical powers, they did not place con- fidence in his words. Thereupon Krishna thought of Garudá who immediately arived there. And mounting upon him along with Bala and Pradyumna he started for the city of Banav On their approach to the city they were opposed by the attendant spirits of Rudra; but they were soon slain by Hari and he and his companions entered the city. There* upon mighty fever, an emanation of Maheshwara, having three feet and three heads, fought desperately with the holder of conch in defenCe of Ðána. Ðaladeva, upon whom his ashes were scattered, was seized with burning heat and his eye-lids trembled — but he obtained relief by clinging to the body of Krishna. Thereupon fighting with the holder of bow, the fever, emanating from Siva, was soon driven out (rom Krishna's person by the fever engendered by himselfi Beholding the Saiva fever bewildered by the strokes of the arms of Krishna, Ðrahma, the patriarch of the deities, entreated him to desist, upon which the slaycr of Madhu refraíned and absorbed into liimself the fever he had created. The rival fever then went away saying to Krishna: "Those men who shall recollect the fight between us shall be freed from febrile disease."

अध्याय ११३

श्लोक 5

एतस्मिन्न् एव काले तु योगविद्याबलेन तम् अनिरुद्धम् अथानिन्ये चित्रलेखा वराप्सराः

etasminn eva kāle tu yogavidyābalena tam aniruddham athāninye citralekhā varāpsarāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--अर्जुन इस प्रकार कहते वज्का राज्याभिषिक किया

English

Thereupon Vishnu overcame and destroyed the five fires and with perfect ease slew the Dinavas. Then the son of Bali* with the entire Dailya army, aided by Sankara and Kartikeya fought with Krishna. A dreadful battle ensued between Hari and Sankara. Scorched by their burning "eapons, all the rigions trembled and the celestials thought f or certaiu that the end of the untverse was at hand. With

अध्याय ११३

श्लोक 6

कन्यान्तःपुरमध्ये तं रममाणं सहोषया विज्ञाय रक्षिणो गत्वा शशंसुर् दैत्यभूपतेः

kanyāntaḥpuramadhye taṃ ramamāṇaṃ sahoṣayā vijñāya rakṣiṇo gatvā śaśaṃsur daityabhūpateḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासमुनिसे मिले और उन महाभाग मुनिवरके निकट जाकर

English

the weapon of Yawning Krishna set Sankara agape j then tlie attendant demons and deini-go<h#»kS*va were slain on all sides, for Hara, overcome wBfefiJ^sant gaping, sat down

अध्याय ११३

श्लोक 7

व्यादिष्टं किंकराणां तु सैन्यं तेन महात्मना जघान परिघं लोहम् आदाय परवीरहा

vyādiṣṭaṃ kiṃkarāṇāṃ tu sainyaṃ tena mahātmanā jaghāna parighaṃ loham ādāya paravīrahā

हिन्दी अर्थ

देरतक अपने चरणोंकी वन्दना करते देख मुनिवरने कहा-- “' आज तुम ऐसे कान्तिहीन क्यों हो रहे हो ?2

English

who is above ihe enfluence of ■M' 3W v fis. Tlie deity of war Kartikeya, wounded in the arm^í Garuda,' struck by the weapons of Pradyumna and disarmed by the shout of Hari, fled away. Beliolding Sankara dUabled, the demons slain, Guha fled and Siva's attendants destroyed, Bana proceeded in his huge car, the steeds of which were harnessed by Nandisha, to figlit wiih Ilari and bis associates Bala* and Pradyumna. Attacking the army of BSna, the valliant Balabhadra, wounded them in diverse ways with his shafts and put them to a shameful confusion. And their king saw them dragged about by Rama with his plnughshare or beaten by him with his mace and pierced by Krishna wilh liis shafts : he therefore attacked Krishna and a fight took place between them ; they hurled at each other burning arrowi that pierced through their armour ; but Krishda intercepted with his arrows, those of BSna and sundered them into piece«. BSna however, wounded Kesava and the weilder of the discus wounded Bána ; and both of them, desirous of victory and endeavouring angrilv to biing about the death of his anta- gonist, hurled diverse missiles at each olher. Whe n a num- ber of weapons had been sundered into pieces and the weapons began to be exhausted, Krishna determined to slay Bina. Thereupon the destroyer of the demons took up bis discus Sudarshana shining with the radiance of a hundred suns. As he was about to meet it the mystical goddess of Kotair, the magic lore of the demons, stood naked before liint. Beholding her before him, KrUhna, with open eyes, cast Sudarshana to cut off tbe arm» of BSna. The discuí lopped off successively the numberless arms of BSna againrt "•ihicli proved useleM the missiles discharged by th« celestials. Vífheii the *Iayer of Madhu, agai i touk in his hauti tl»«

अध्याय ११३

श्लोक 8

हतेषु तेषु बाणो ऽपि रथस्थस् तद्वधोद्यतः युध्यमानो यथाशक्ति यदा वीर्येण निर्जितः

hateṣu teṣu bāṇo 'pi rathasthas tadvadhodyataḥ yudhyamāno yathāśakti yadā vīryeṇa nirjitaḥ

हिन्दी अर्थ

तुमने भेड़ोंकी धूलिका अनुगमन किया है अथवा ब्रह्महत्या की है या तुम्हारी कोई सुदृढ़ आशा भंग हो गयी है ? जिसके दुःखसे तुम इस समय इतने श्रीहीन हो रहे हो

English

discus, after len lliöusand arms hacl been sundered, (or the total destruction of Bá»:rUhe destroyer of Tripura came to know it. BeholdingAH^pod gushing out from the dis- severed arms of Bádr%jflE]husband of Umá approached Govinda and requesrf^.^jftut off his hostilities, said :— " Krishna, the lord of tlr*^ fjhfrse, I know thee, ítbe excellent Furusha, the isupreme Tord, the infinite felicity without beginning or end and bryond all things. This sport of universal being in whicli lliou assumest the person of god, animali and men is a su!>ordinate attribute of thy energy. Be propitious, therefore lord, unto me. I have given Bana assurance of safKy, do not thou falsfy my words. thou eternal, tliis Bána has grown old under my protec- tion, let him not incur thy displeasure. I conferred a boon on this Daitya and therefore I am begging thy for-'

अध्याय ११३

श्लोक 9

मायया युयुधे तेन स तदा मन्त्रिचोदितः ततस् तं पन्नगास्त्रेण बबन्ध यदुनन्दनम्

māyayā yuyudhe tena sa tadā mantricoditaḥ tatas taṃ pannagāstreṇa babandha yadunandanam

हिन्दी अर्थ

किसी सन्‍्तानके इच्छुकका विवाहके लिये याचना करनेपर निरादर तो नहीं किया अथवा किसी अगम्य स्त्रीसे रमण तो नहीं किया, जिससे तुम ऐसे तेजोहीन हो रहे हो

English

Being thus addressed, Govinda, dismissing liis resent- ment against the Asura, smilingly said to Umá's lord, the liolder of trident :— "0 S*nkara, let this Bana, the king of demons draw his breath since thou hast conferred a boon upon him ; to honour thy words, I withhold my discus ; the assurance of safety given by thee, is also given by me. Do not consider me as distinct from thee. The celestials, Asuras and men and the whole universe are not distinct from us. Those who have been possessed by ignorance consider me as seperate from thee."

अध्याय ११३

श्लोक 10

द्वारवत्यां क्व यातो ऽसाव् अनिरुद्धेति जल्पताम् यदूनाम् आचचक्षे तं बद्धं बाणेन नारदः

dvāravatyāṃ kva yāto 'sāv aniruddheti jalpatām yadūnām ācacakṣe taṃ baddhaṃ bāṇena nāradaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं खा लेते हो अथवा तुमने किसी कृपणका धन तो

English

Having said this Krishna went to where Amiruddha was; and tbe snakes that bound him were destroyed by the toath o( Govinda. And placing him along with his wife upon the celestial bird, Krishna with Pradyumna and Raroa returned to Dwarka.

अध्याय ११३

श्लोक 11

तं शोणितपुरे श्रुत्वा नीतं विद्याविदग्धया योषिता प्रत्ययं जग्मुर् यादवा नामरैर् इति

taṃ śoṇitapure śrutvā nītaṃ vidyāvidagdhayā yoṣitā pratyayaṃ jagmur yādavā nāmarair iti

हिन्दी अर्थ

हे अर्जुन! तुमने सूपकी वायुका तो सेवन नहीं किया ? क्या तुम्हारी आँखें दुखती हैं अथवा तुम्हें किसीने मारा है? तुम इस प्रकार श्रीहीन केसे हो

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 12

ततो गरुडम् आरुह्य स्मृतमात्रागतं हरिः बलप्रद्युम्नसहितो बाणस्य प्रययौ पुरम्

tato garuḍam āruhya smṛtamātrāgataṃ hariḥ balapradyumnasahito bāṇasya prayayau puram

हिन्दी अर्थ

तुमने नखजलका स्पर्श तो नहीं किया ? तुम्हारे ऊपर घड़ेसे छलके हुए जलकी छेंटिं हीना बयं मुने तेन जातास्तृणमया इब॥ ४४ विभाति तात नैको5हं विरहे तस्य चक्रिण: ॥ ४८

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 13

पुरीप्रवेशे प्रमथैर् युद्धम् आसीन् महात्मनः ययौ बाणपुराभ्याशं नीत्वा तान् संक्षयं हरिः

purīpraveśe pramathair yuddham āsīn mahātmanaḥ yayau bāṇapurābhyāśaṃ nītvā tān saṃkṣayaṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

छोड़ते हुए कहा--'' भगवन्! सुनिये'” ऐसा कहकर ज्यों-का-त्यों सुना दिया

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 14

ततस् त्रिपादस् त्रिशिरा ज्वरो माहेश्वरो महान् बाणरक्षार्थम् अत्यर्थं युयुधे शार्ङ्गधन्वना

tatas tripādas triśirā jvaro māheśvaro mahān bāṇarakṣārtham atyarthaṃ yuyudhe śārṅgadhanvanā

हिन्दी अर्थ

हँस-हँसकर बातें किया करते थे, है मुने ! उन हरिके बिना हम आज तृणमय पुतलेके समान नि:सत्त्व हो गये हैं

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 15

तद्भस्मस्पर्शसंभूततापः कृष्णाङ्गसंगमात् अवाप बलदेवो ऽपि श्रमम् आमीलितेक्षणः

tadbhasmasparśasaṃbhūtatāpaḥ kṛṣṇāṅgasaṃgamāt avāpa baladevo 'pi śramam āmīlitekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सार थे वे पुरुषोत्तम भगवान् हमें छोड़कर चले गये हैं

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 16

ततः स युद्ध्यमानस् तु सहदेवेन शार्ङ्गिणा वैष्णवेन ज्वरेणाशु कृष्णदेहान् निराकृतः

tataḥ sa yuddhyamānas tu sahadevena śārṅgiṇā vaiṣṇavena jvareṇāśu kṛṣṇadehān nirākṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

हमारा साथ नहीं छोड़ा, वे ही भगवान् गोविन्द हमें छोड़कर

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 17

नारायणभुजाघातपरिपीडनविह्वलम् तं वीक्ष्य क्षम्यताम् अस्येत्य् आह देवः पितामहः

nārāyaṇabhujāghātaparipīḍanavihvalam taṃ vīkṣya kṣamyatām asyety āha devaḥ pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्ण और दुर्योधन आदि अनेक शूरवीर दग्ध हो गये थे,

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 18

ततश् च क्षान्तम् एवेति प्रोक्त्वा तं वैष्णवं ज्वरम् आत्मन्य् एव लयं निन्ये भगवान् मधुसूदनः एवम् उक्तो भगवता प्रणिपत्य ज्वरो ऽब्रवीत् देवदेव महादेव प्रणतार्तिहराच्युत

tataś ca kṣāntam eveti proktvā taṃ vaiṣṇavaṃ jvaram ātmany eva layaṃ ninye bhagavān madhusūdanaḥ evam ukto bhagavatā praṇipatya jvaro 'bravīt devadeva mahādeva praṇatārtiharācyuta

हिन्दी अर्थ

जिनके प्रभावसे अग्निरूप मुझमें भीष्म कृष्णके बिना मुझे गोपोंने हरा दिया

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 19

मम त्वया समं युद्धं ये स्मरिष्यन्ति मानवाः विज्वरास् ते भविष्यन्तीत्य् उक्त्वा चैनं ययौ ज्वरः

mama tvayā samaṃ yuddhaṃ ye smariṣyanti mānavāḥ vijvarās te bhaviṣyantīty uktvā cainaṃ yayau jvaraḥ

हिन्दी अर्थ

यह गाण्डीव धनुष तीनों लोकोंमें विख्यात हुआ था उन्‍्हींके बिना आज यह अहीरोंकी लाठियोंसे तिरस्कृत हो गया !

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 20

ततो ऽग्नीन् भगवान् पञ्च जित्वा नीत्वा तथा क्षयम् दानवानां बलं विष्णुश् चूर्णयाम् आस लीलया

tato 'gnīn bhagavān pañca jitvā nītvā tathā kṣayam dānavānāṃ balaṃ viṣṇuś cūrṇayām āsa līlayā

हिन्दी अर्थ

आ रही थीं उन्हें, मेरे सब प्रकार यत्न करते रहनेपर भी दस्युगण अपनी लाठियोंके बलसे ले गये

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 21

ततः समस्तसैन्येन दैतेयानां बलेः सुतः युयुधे शंकरश् चैव कार्तिकेयश् च शौरिणा

tataḥ samastasainyena daiteyānāṃ baleḥ sutaḥ yuyudhe śaṃkaraś caiva kārtikeyaś ca śauriṇā

हिन्दी अर्थ

कृष्णद्वैपायन ! लाठियाँ ही जिनके हथियार हैं उन आभीरोंने आज मेरे बलको कुण्ठितकर मेरे द्वारा साथ लाये हुए सम्पूर्ण कृष्ण-परिवारको हर लिया

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 22

हरिशंकरयोर् युद्धम् अतीवासीत् सुदारुणम् चुक्षुभुः सकला लोकाः यत्रास्त्रांशुप्रतापिताः

hariśaṃkarayor yuddham atīvāsīt sudāruṇam cukṣubhuḥ sakalā lokāḥ yatrāstrāṃśupratāpitāḥ

हिन्दी अर्थ

मेरा श्रीहीन होना कोई आश्चर्यकी बात नहीं है; है पितामह! आश्चर्य तो यह है कि नीच पुरुषोंद्वारा अपमान-पंकमें सनकर भी मैं निर्लज्ज अभी जीवित ही हूँ

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 23

प्रलयो ऽयम् अशेषस्य जगतो नूनम् आगतः मेनिरे त्रिदशा यत्र वर्तमाने महाहवे देवाश् च भयसंत्रस्ताः प्रार्थयन्तस् ततो हरिम् प्रार्थितः शंकरश् चापि पराजयं गृहीतवान्

pralayo 'yam aśeṣasya jagato nūnam āgataḥ menire tridaśā yatra vartamāne mahāhave devāś ca bhayasaṃtrastāḥ prārthayantas tato harim prārthitaḥ śaṃkaraś cāpi parājayaṃ gṛhītavān

हिन्दी अर्थ

है, तुम्हें शोक करना उचित नहीं है। तुम सम्पूर्ण भूतोंमें कालको ऐसी ही गति जानो

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 24

जृम्भणास्त्रेण गोविन्दो जृम्भयाम् आस शंकरम् ततः प्रणेशुर् दैतेयाः प्रमथाश् च समन्ततः

jṛmbhaṇāstreṇa govindo jṛmbhayām āsa śaṃkaram tataḥ praṇeśur daiteyāḥ pramathāś ca samantataḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंकी उन्‍नति और अवनतिका कारण काल ही है, देवा मनुष्या: पशवस्तरवश्च सरीसृपा:॥ ५६ कालस्वरूपी भगवान्कृष्ण: कमललोचन: भाराक्रान्ता धरा याता देवानां समिति पुरा॥ ५९

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 25

जृम्भाभिभूतस् तु हरो रथोपस्थ उपाविशत् न शशाक तदा योद्धुं कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा

jṛmbhābhibhūtas tu haro rathopastha upāviśat na śaśāka tadā yoddhuṃ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

सरीसूप आदि सम्पूर्ण पदार्थ कालके ही रचे हुए हैं और फिर कालहीसे ये क्षीण हो जाते हैं, अत: इस सारे प्रपंचको कालात्मक जानकर शान्त होओ॥ ५६-५७ ॥ साक्षात् कालस्वरूप ही हैं

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 26

गरुडक्षतवाहश् च प्रद्युम्नास्त्रनिपीडितः कृष्णहुंकारनिर्धूतशक्तिश् चापययौ गुहः प्रमथानां ततः सैन्यं बाणवर्षाद् अनीनशत्

garuḍakṣatavāhaś ca pradyumnāstranipīḍitaḥ kṛṣṇahuṃkāranirdhūtaśaktiś cāpayayau guhaḥ pramathānāṃ tataḥ sainyaṃ bāṇavarṣād anīnaśat

हिन्दी अर्थ

उन्होंने पृथिवीका भार उतारनेके लिये ही मर्त्यलोकमें अवतार लिया था। एक समय पूर्वकालमें पृथिवी भाराक्रान्त होकर देवताओंकी

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 27

जृम्भिते शंकरे नष्टे दैत्यसैन्ये गुहे जिते नीते प्रमथसैन्ये च संक्षयं शार्ङ्गधन्वना

jṛmbhite śaṃkare naṣṭe daityasainye guhe jite nīte pramathasainye ca saṃkṣayaṃ śārṅgadhanvanā

हिन्दी अर्थ

कालस्वरूपी श्रीजनार्दनने उसीके चुके, अतः वह कार्य सम्पन्न हो गया

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 28

नन्दीशसंगृहीताश्वम् अधिरूढो महारथम् बाणस् तत्राययौ योद्धुं कृष्णकार्ष्णिबलैः सह

nandīśasaṃgṛhītāśvam adhirūḍho mahāratham bāṇas tatrāyayau yoddhuṃ kṛṣṇakārṣṇibalaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

हो गया; इसलिये उन प्रभुके लिये अब पृथिवीतलपर और कुछ भी कर्तव्य नहीं रहा

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 29

बलभद्रो महावीर्यो बाणसैन्यम् अनेकधा विव्याध बाणैः प्रभ्रश्य धर्मतश् चापलायत

balabhadro mahāvīryo bāṇasainyam anekadhā vivyādha bāṇaiḥ prabhraśya dharmataś cāpalāyata

हिन्दी अर्थ

समय पालन करते हैं और अन्तमें ये ही उसका नाश करनेमें समर्थ हैं--जैसे इस समय वे राक्षस आदिका संहार करके चले गये हैं

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 30

आकृष्य लाङ्गलाग्रेण मुसलेनावपोथितम् बलं बलेन ददृशे बाणो बाणैश् च चक्रिणा

ākṛṣya lāṅgalāgreṇa musalenāvapothitam balaṃ balena dadṛśe bāṇo bāṇaiś ca cakriṇā

हिन्दी अर्थ

अत: है पार्थ तुझे अपनी पराजयसे दुःखी न होना चाहिये, क्योंकि अभ्युदय-काल उपस्थित होनेपर ही पुरुषोंसे ऐसे कर्म बनते हैं जिनसे उनकी स्तुति होती है

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 31

ततः कृष्णस्य बाणेन युद्धम् आसीत् समन्ततः

tataḥ kṛṣṇasya bāṇena yuddham āsīt samantataḥ

हिन्दी अर्थ

और कर्ण आदिको मार डाला था वह क्या उन वीरोंका कालक्रमसे प्राप्त हीनबल पुरुषसे पराभव नहीं था ?

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 32

परस्परम् इषून् दीप्तान् कायत्राणविभेदकान् कृष्णश् चिच्छेद बाणैस् तान् बाणेन प्रहितान् शरान् बिभेद केशवं बाणो बाणं विव्याध चक्रभृत्

parasparam iṣūn dīptān kāyatrāṇavibhedakān kṛṣṇaś ciccheda bāṇais tān bāṇena prahitān śarān bibheda keśavaṃ bāṇo bāṇaṃ vivyādha cakrabhṛt

हिन्दी अर्थ

नीचा दिखलाया था, उसी प्रकार तुझे दस्युओंसे दबना

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 33

मुमुचाते तथास्त्राणि बाणकृष्णौ जिगीषया परस्परं क्षतिपरौ परमामर्षिणौ द्विज

mumucāte tathāstrāṇi bāṇakṛṣṇau jigīṣayā parasparaṃ kṣatiparau paramāmarṣiṇau dvija

हिन्दी अर्थ

हे कौन्तेय! जिस समय तेरा भाग्योदय हुआ था उस समय श्रीजनार्दन तेरे सहायक थे और जब उस (सौभाग्य)-का अन्त हो गया तो तेरे विपक्षियोंपर श्रीकेशवकी कृपादृष्टि हुई है

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 34

छिद्यमानेष्व् अशेषेषु शरेष्व् अस्त्रे च सीदति प्राचुर्येण हरिर् बाणं हन्तुं चक्रे ततो मनः

chidyamāneṣv aśeṣeṣu śareṣv astre ca sīdati prācuryeṇa harir bāṇaṃ hantuṃ cakre tato manaḥ

हिन्दी अर्थ

भीष्मपितामहके सहित सम्पूर्ण कौरवोंको मार डालेगा-- इस बातको कौन मान सकता था और फिर यह भी किसे विश्वास होगा कि तू आभीरोंसे हार जायगा

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 35

ततो ऽर्कशतसंघाततेजसः सदृशद्युतिः जग्राह दैत्यचक्रारिर् हरिश् चक्रं सुदर्शनम्

tato 'rkaśatasaṃghātatejasaḥ sadṛśadyutiḥ jagrāha daityacakrārir hariś cakraṃ sudarśanam

हिन्दी अर्थ

आकण्ठमग्नं सलिले जटाभारवहं मुनिम् । ताश्शशाप मुनि: कोपमवाप्य कुरुनन्दन॥ ८० दिया और फिर स्वयं अहीरोंसे पराजित हो गया

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 36

मुञ्चतो बाणनाशाय तच् चक्रं मधुविद्विषः नग्ना दैतेयविद्याभूत् कोटवी पुरतो हरेः

muñcato bāṇanāśāya tac cakraṃ madhuvidviṣaḥ nagnā daiteyavidyābhūt koṭavī purato hareḥ

हिन्दी अर्थ

हे अर्जुन! तू जो उन दस्युओंद्वारा हरण की गयी स्त्रियोंक लिये शोक करता है सो मैं तुझे उसका यथावत्

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 37

ताम् अग्रतो हरिर् दृष्ट्वा मीलिताक्षः सुदर्शनम् मुमोच बाणम् उद्दिश्य छेत्तुं बाहुवनं रिपोः

tām agrato harir dṛṣṭvā mīlitākṣaḥ sudarśanam mumoca bāṇam uddiśya chettuṃ bāhuvanaṃ ripoḥ

हिन्दी अर्थ

किया। उसमें सम्मिलित होनेके लिये जाती हुई रम्भा और तिलोत्तमा आदि सैकड़ों-हजारों देवांगनाओंने मार्गमें उन की ॥ ७२-७३ ॥ वे देवांगनाएँ उन जटाधारी मुनिवरको हुई प्रणाम करने लगीं

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 38

क्रमेण तत् तु बाहूनां बाणस्याच्युतचोदितम् छेदं चक्रे ऽसुरापास्तशस्त्रौघक्षपणादृतम्

krameṇa tat tu bāhūnāṃ bāṇasyācyutacoditam chedaṃ cakre 'surāpāstaśastraughakṣapaṇādṛtam

हिन्दी अर्थ

हे कौरवश्रेष्ठ ! जिस प्रकार उनकी स्तुति करने लगीं

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 39

छिन्ने बाहुवने तत् तु करस्थं मधुसूदनः मुमुक्षुर् बाणनाशाय विज्ञातस् त्रिपुरद्विषा

chinne bāhuvane tat tu karasthaṃ madhusūdanaḥ mumukṣur bāṇanāśāya vijñātas tripuradviṣā

हिन्दी अर्थ

हूँ, तुम्हारी जो इच्छा हो मुझसे वही वर माँग लो; मैं अति

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 40

स उपेत्याह गोविन्दं सामपूर्वम् उमापतिः विलोक्य बाणं दोर्दण्डच्छेदासृक्स्राववर्षिणम्

sa upetyāha govindaṃ sāmapūrvam umāpatiḥ vilokya bāṇaṃ dordaṇḍacchedāsṛksrāvavarṣiṇam

हिन्दी अर्थ

उनसे कहा--“' है द्विज! आपके प्रसन्‍न हो जानेपर हमें

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 41

कृष्ण कृष्ण जगन्नाथ जाने त्वां पुरुषोत्तमम् परेशं परमात्मानम् अनादिनिधनं परम्

kṛṣṇa kṛṣṇa jagannātha jāne tvāṃ puruṣottamam pareśaṃ paramātmānam anādinidhanaṃ param

हिन्दी अर्थ

श्रीव्यासजी बोले--तब “ऐसा ही होगा'--यह कहकर मुनिवर अष्टावक्र जलसे बाहर आये। उनके बाहर आते समय अप्सराओंने आठ स्थानोंमें टेढ़े उनके

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 42

देवतिर्यङ्मनुष्येषु शरीरग्रहणात्मिका लीलेयं सर्वभूतस्य तव चेष्टोपलक्षणा

devatiryaṅmanuṣyeṣu śarīragrahaṇātmikā līleyaṃ sarvabhūtasya tava ceṣṭopalakṣaṇā

हिन्दी अर्थ

उसे देखकर जिन अप्सराओंकी हँसी छिपानेपर भी प्रकट हो गयी, है कुरुनन्दन! उन्हें मुनिवरने क्लुद्ध होकर यह शाप दिया--

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 43

तत् प्रसीदाभयं दत्तं बाणस्यास्य मया प्रभो तत् त्वया नानृतं कार्यं यन् मया व्याहृतं वचः

tat prasīdābhayaṃ dattaṃ bāṇasyāsya mayā prabho tat tvayā nānṛtaṃ kāryaṃ yan mayā vyāhṛtaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

कुरूप देखकर तुमने हँसते हुए मेरा अपमान किया है, इसलिये मैं तुम्हें यह शाप देता हूँ कि मेरी कृपासे श्रीपुरुषोत्तमको पतिरूपसे पाकर भी तुम मेरे शापके वशीभूत होकर लुगटेरोंके हाथोंमें पड़ोगी''॥ ८१-८२॥

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 44

अस्मत्संश्रयवृद्धो ऽयं नापराध्यस् तवाव्यय मया दत्तवरो दैत्यस् ततस् त्वां क्षमयाम्य् अहम्

asmatsaṃśrayavṛddho 'yaṃ nāparādhyas tavāvyaya mayā dattavaro daityas tatas tvāṃ kṣamayāmy aham

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार मुनिवर अष्टावक्रके शापसे ही वे देवांगनाएँ

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 45

इत्य् उक्तः प्राह गोविन्दः शूलपाणिम् उमापतिम् प्रसन्नवदनो भूत्वा गतामर्षो ऽसुरं प्रति

ity uktaḥ prāha govindaḥ śūlapāṇim umāpatim prasannavadano bhūtvā gatāmarṣo 'suraṃ prati

हिन्दी अर्थ

हे पाण्डव! तुझे इस विषयमें तनिक भी शोक न यदुकुलका उपसंहार किया है

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 46

युष्मद्दत्तवरो बाणो जीवताम् एष शंकर त्वद्वाक्यगौरवाद् एतन् मया चक्रं निवर्तितम्

yuṣmaddattavaro bāṇo jīvatām eṣa śaṃkara tvadvākyagauravād etan mayā cakraṃ nivartitam

हिन्दी अर्थ

तेज, वीर्य और माहात्म्यका संकोच कर दिया है

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 47

त्वया यद् अभयं दत्तं तद् दत्तम् अखिलं मया मत्तो ऽविभिन्नम् आत्मानं द्रष्टुम् अर्हसि शंकर

tvayā yad abhayaṃ dattaṃ tad dattam akhilaṃ mayā matto 'vibhinnam ātmānaṃ draṣṭum arhasi śaṃkara

हिन्दी अर्थ

अवश्यम्भावी है, संयोगका अन्त वियोग ही है तथा संचय निश्चित ही है'--ऐसा जानकर जो बुद्धिमान् पुरुष लाभ या हानिमें हर्ष अथवा शोक नहीं करते उन्हींकी चेष्टाका अवलम्बन कर अन्य मनुष्य भी अपना वैसा आचरण

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 48

यो ऽहं स त्वं जगच् चेदं सदेवासुरमानुषम् मत्तो नान्यद् अशेषं यत् तत् त्वं ज्ञातुम् इहार्हसि अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदर्शिनः वदन्ति भेदं पश्यन्ति चावयोर् अन्तरं हर प्रसन्नो ऽहं गमिष्यामि त्वं गच्छ वृषभध्वज

yo 'haṃ sa tvaṃ jagac cedaṃ sadevāsuramānuṣam matto nānyad aśeṣaṃ yat tat tvaṃ jñātum ihārhasi avidyāmohitātmānaḥ puruṣā bhinnadarśinaḥ vadanti bhedaṃ paśyanti cāvayor antaraṃ hara prasanno 'haṃ gamiṣyāmi tvaṃ gaccha vṛṣabhadhvaja

हिन्दी अर्थ

अब तुम जाओ तथा धर्मराज युधिष्ठिरसे मेरी ये सारी बातें कहो और जिस तरह परसों भाइयोंसहित वनको चले जा सको वैसा यत्न करो

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 49

इत्य् उक्त्वा प्रययौ कृष्णः प्राद्युम्निर् यत्र तिष्ठति तद्बन्धफणिनो नेशुर् गरुडानिलशोषिताः

ity uktvā prayayau kṛṣṇaḥ prādyumnir yatra tiṣṭhati tadbandhaphaṇino neśur garuḍānilaśoṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

मुनिवर व्यासजीके ऐसा कहनेपर अर्जुनने तथा यमजों (नकुल और सहदेव)-से उन्होंने जो कुछ जैसा-जैसा देखा और सुना था, सब ज्यों-का-त्यों सुना

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

अध्याय ११३

श्लोक 50

ततो ऽनिरुद्धम् आरोप्य सपत्नीकं गरुत्मति आजग्मुर् द्वारकां रामकार्ष्णिदामोदराः पुरीम् पुत्रपौत्रैः परिवृतस् तत्र रेमे जनार्दनः देवीभिः सततं विप्र भूभारतरणेच्छया

tato 'niruddham āropya sapatnīkaṃ garutmati ājagmur dvārakāṃ rāmakārṣṇidāmodarāḥ purīm putrapautraiḥ parivṛtas tatra reme janārdanaḥ devībhiḥ satataṃ vipra bhūbhārataraṇecchayā

हिन्दी अर्थ

उन सब पाण्डु-पुत्रोंने अर्जुनके मुखसे अभिषिक्त किया और स्वयं वनको चले गये

English

Laitreya said :— HavingP^ h|íj ed a mortal form Sauri performed mighty achijRfavf-^, and discomfitted Sakra and Siva and all other amw <it divinities. great sir,,do tliou also describe unto me, his other exploits by

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_viSNupurANa-crit.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vishnu Purana — Chapter 113
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.