Vishnu Purana· Viṣṇu Purāṇa
118
अध्याय 118 / 126

Book 5 - Adhyaya 38

93 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ93 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११८

श्लोक 1

[[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः ]] अर्जुनो ऽपि तदान्विष्य कृष्णरामकलेवरे संस्कारं लम्भयाम् आस तथान्येषाम् अनुक्रमात्

[[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe saptatriṃśo 'dhyāyaḥ ]] arjuno 'pi tadānviṣya kṛṣṇarāmakalevare saṃskāraṃ lambhayām āsa tathānyeṣām anukramāt

हिन्दी अर्थ

जो पुरुष भगवान् कृष्णके इस चरित्रको

English

upon his knee. Then there came a hunter na'nred Jara, whose arrow was tipped with a blade made of the iroit club, which had not been rediNjAíto powder ; and espy- ing from a distance the foot of Krisma, he mistook it fora part of a deer, and shooting his arrow, lodged k in the sole. Approaching his mark, he saw the four-armed king and falling at his feet, repeatedly besought his forgiveness, exclaming, " I have done this deed unknowingly, thinking I was aiming at a deer. Have pity on me who am con- sumed by my crime ; for thou art able to consume me." Thereupon Bhagaván said : " Thou needst not have the laast fear, hunter ; by my favour, thou shalt repair to the region of the celestials." As »000 as Krishna had said this, the celestial cararrived there, ascending which the huntes repaired tothe region of the celestials.

अध्याय ११८

श्लोक 2

अष्टौ महिष्यः कथिता रुक्मिणीप्रमुखास् तु याः उपगुह्य हरेर् देहं विविशुस् ता हुताशनम्

aṣṭau mahiṣyaḥ kathitā rukmiṇīpramukhās tu yāḥ upaguhya harer dehaṃ viviśus tā hutāśanam

हिन्दी अर्थ

उस समय चिरकालसे खोये हुए पुत्रके साथ रुक्मिणीका समागम हुआ देख द्वारकापुरीके देवी जाम्बवती चापि रोहिणी कामरूपिणी तस्यापि रुक्मिण: पौत्रीं वरयामास केशव: । श्रीपपशरजी बोले--हे मैत्रेय! रुक्मिणीके और बलतवानोंमें श्रेष्ठ चारु नामक पुत्र तथा चारुमती रुद्ध (प्रतित) न होनेवाला, बलका समुद्र तथा शत्रुओंका दमन करनेवाला था (अनिरुद्ध)-के लिये भी रुक्मीकी पौत्रीका वरण भी अपने दौहित्रको अपनी पौन्री देना स्वीकार हे द्विज! उसके विवाहमें सम्मिलित होनेके लिये ततो दशसहस्त्राणि निष्काणां पणमाददे। ततः कोपपरीतात्मा निष्ककोटिं समाददे। जितं बलेन धर्मेण रुक्मिणा भाषितं मृषा।

English

Thereupon tbe divine Krishna having united himself with his own pure, spiritual, inexhaustible, inconceivable, unborn, undecaying, imperishable, and universal spirit, which is one Vasudeva, renounced his mortal frame and his connec- tion with tbe three qualities.

अध्याय ११८

श्लोक 3

रेवती चैव रामस्य देहम् आश्लिष्य सत्तम विवेश ज्वलितं वह्निं तत्सङ्गाह्लादशीतलम्

revatī caiva rāmasya deham āśliṣya sattama viveśa jvalitaṃ vahniṃ tatsaṅgāhlādaśītalam

हिन्दी अर्थ

कलिंगराज आदि राजाओंने रुक्मीसे कहा-- इन्हें उसका व्यसन बहुत है; तो फिर हम इन महाबली रामको जुएसे ही क्‍यों न जीत लें 2'” श्रीपराशरजी बोले--तब बलके मदसे उन्मत्त रुक्‍्मीने उन राजाओंसे कहा--'बहुत अच्छा” और सभामें बलरामजीके साथ चद्यूतक्रोडा आरम्भ कर दी पहले ही दाँवमें बलरामजीसे एक सहस्त्र निष्क जीते तथा दूसरे दाँवमें एक सहरत्र निष्क और जीत लिये

English

a«asara said :— -Having found the bodies of Krishnai and Rama, Arjuna performed for them and the rest of the slain the obsequial rites. The eight queens of Krishna, who have been named with Rnkmini at the head, embraced Hari and entered the funeral fire. foremost of the pious, embracing the corpse of Rama, Revati too entered fire wbich was cool to her happy heart in contract with her lord. TheFeuppn bearing

अध्याय ११८

श्लोक 4

उग्रसेनस् तु तच् छ्रुत्वा तथैवानकदुन्दुभिः देवकी रोहिणी चैव विविशुर् जातवेदसम्

ugrasenas tu tac chrutvā tathaivānakadundubhiḥ devakī rohiṇī caiva viviśur jātavedasam

हिन्दी अर्थ

तब बलभद्रजीने दस हजार निष्कका एक दाँव और लगाया। उसे भी पक्के जुआरी रुक्‍्मीने ही जीत लिया द्विज! इसपर मूढ कलिंगराज दाँत दिखाता हुआ जोरसे हँसने लगा और मदोन्‍्मत्त रुक्मीने कहा-- “'झूतक्रीडासे अनभिज्ञ इन बलभद्रजीको मैंने हरा दिया पुरुषोंका अपमान करते थे”” इस प्रकार कलिंगराजको दाँत दिखाते और रुक्मीको दाँव लगाया और रुक्‍्मीने भी उसे ग्रहणकर उसके निमित्त

English

all this Ugpasena and Vasudeva witb Devaki and Rohini entered fire. Having performed duly the obsequious rites of the Yadavas, Arjuna, wiJ^the inhabitants of Dwaraka and Vajra, issued out of theMpy. And Kunti's son proceeded slowly witb thousands of Krishna's wives and the residents of Dwaraka. • With the departure of Krishna from the land of mortals both the Sudharman palace and the Pftrijata tree proceeded to heaven ; and on the same day that Hari de« parted from the earth the dark-bodied Kali age set in. The ocean rose and inundated the whole ef DwSrakS, except only the dwelling of the deity of the race of Yadu- The sea has not been able to wash away that temple and there even up to the present day Kasava constantly resides ; whoever visits *that holy shrine where Krishna pursued his sports is freed from sins.

अध्याय ११८

श्लोक 5

ततो ऽर्जुनः प्रेतकार्यं कृत्वा तेषां यथाविधि निश्चक्राम जनं सर्वं गृहीत्वा वज्रम् एव च

tato 'rjunaḥ pretakāryaṃ kṛtvā teṣāṃ yathāvidhi niścakrāma janaṃ sarvaṃ gṛhītvā vajram eva ca

हिन्दी अर्थ

उसे बलदेवजीने ही जीता और वे जोरसे बोल उठे, ' मैंने जीता।' इसपर रुक्मी भी चिल्लाकर बोला--' बलराम ! असत्य बोलनेसे कुछ लाभ नहीं हो सकता, यह दाँव भी मैंने ही जीता है दाँवके विषयमें जिक्र अवश्य किया था, किंतु मैंने उसका अनुमोदन तो नहीं किया। इस प्रकार यदि आपने इसे जीता है तो मेंने भी क्‍यों नहीं जीता 2'” श्रीपराशरजी बोले--उसी समय महात्मा बलदेवजीके क्रोधको बढ़ाती हुई आकाशवाणीने गम्भीर “'इस दाँवको धर्मानुसार तो बलरामजी ही जीते हैं; रुक्मी झूठ बोलता है क्‍योंकि अनुमोदनसूचक वचन न कहनेपर भी पाँसे फेंकने आदि कार्यसे वह अनुमोदित ही माना जायगा'”

English

foremost of ascetics, one day while proceeding, Arjuna, the son of Pritha, halted the people he had brought from Dwáraka in the Panchanada country ; in a rich and fertile spot ; the desires of the neighbouring robbers were excited tvhen they saw a number of widowed females and immense riches in the possession of Arjuna alone. Worked up with their cupidity they assemhled their villainons herds and said to them : — This Arjuna, alone with his bow, is passing amongst us having immense riches and numberless women with him, whose husbands have been slain ; cursed is thy strength there- fore. His pride hath been increased by the death of Bhishma Drona, Jayadratha, Karna and others; he is not cognisant of the prowess of the simple villagers. Up, up, take your long thick staves ; this stupid feilow hates us. Why should we not lift up our arms ?" Saying this they rushed armed with cudgels and clods of eartli, upon the people who were withont their lord. Arjuna met them and said to them in con- tempt í " Go away, yé wretches, ignorant of what is right, U you do not wUh to die." But they neglected his threats anxl seiied his treasures and women, the wives Viswaksena.

अध्याय ११८

श्लोक 6

द्वारवत्या विनिष्क्रान्ताः कृष्णपत्न्यः सहस्रशः वज्रं जनं च कौन्तेयः पालयञ् छनकैर् ययौ

dvāravatyā viniṣkrāntāḥ kṛṣṇapatnyaḥ sahasraśaḥ vajraṃ janaṃ ca kaunteyaḥ pālayañ chanakair yayau

हिन्दी अर्थ

तब क्रोधसे अरुणनयन हुए महाबली बलभद्रजीने उठकर रुक्‍्मीको जुआ खेलनेके पाँसोंसे ही मार डाला फिर फड़कते हुए कलिंगराजको बलपूर्वक पकड़कर बलरामजीने उसके दाँत, जिन्हें दिखलाता हुआ वह हँसा इनके सिवा उसके पक्षके और भी जो कोई राजालोग थे, उन्हें बलरामजीने अत्यन्त कुपित होकर एक सुवर्णमय स्तम्भ उखाड़कर उससे हे द्विज! उस समय बलरामजीके कुपित होनेसे हाहाकार मच गया और सम्पूर्ण राजालोग भयभीत होकर भागने लगे हे मैत्रेय!/ उस समय रुक्मीको मारा गया देख श्रीमधुसूदनने एक ओर रुक्मिणीके और दूसरी ओर बलरामजीके भयसे कुछ भी नहीं कहा

English

Thereupon Arjuna began to brace his c«lesti;tt bovr Gandiva, irresistible in encountrr, but it was in vain, for in Spite of his eflorts to lighten it, ÍLcontinued flaccid ; neither could he recoilect the incantations^f 'f superhuman weapons. Losing all patience he discharged, as best as lie coutd, his asrows upon the foes, but they merely scratched the skin. The shafts that were given him by Agni for certain destruc- tion, were thems»-lves destroyed and proved fatal to Arjuna in his encounter with herdsmen. Tliereupon he tried to recall the prowess of Krishna by the strength whereof his shafis had slain many a mighty king ; but he tried in vaiiv íor théy were either put a<-ide by peasants or they flew at random wide of their marks. His arrows being all exhausted he beat the robbers with the horn of his bow. They laughrd at his blows and in the very sight of Arjuna the barbarians carried ofí all the women of the Vrishni and Andhaka tribes and went tlieir way. Thereupon Jishnu was greatly sorry, and lamented bitterly saying "Alas t Alas I I am deserted by my lord." And immediately the bow, the heavenly arms, liis car and steeds perished entirely like a donation to an un- learned Brahmin. "Alas ! how powerful is the destiny" said he deprived of my illustrious friend I have been defeatcd by the base. These two arms are mine; mine is this fist, this is my place ; I am Arjuna, but without that righteous help all these are pithless. The bravery of Arjuna, the strength of Bhima was all his work ; without him I am defeated by peasants ; it cannot be from any other cause." Saying this, Arjuna vvent to the city of Mathurá and there ínstalted the Yádava prince Vajra as a king. There he saw VysSa who was tiving in a forest and he approached the sage and saluted him respectfully. The ascetic observed bim for some time as he lay prostrate at his feet and said tohim. "How is it that I see yóu shorn of lustre ? Have you been guilty of an itKcit intercourse with a woman or ítBrahmincide ? Or have you suflered any grevious disftp-

अध्याय ११८

श्लोक 7

सभा सुधर्मा कृष्णेन मर्त्यलोके समुज्झिते स्वर्गं जगाम मैत्रेय पारिजातश् च पादपः

sabhā sudharmā kṛṣṇena martyaloke samujjhite svargaṃ jagāma maitreya pārijātaś ca pādapaḥ

हिन्दी अर्थ

सपत्नीक अनिरुद्धको लेकर द्वारकापुरीमें चले द्वारकामाजगामाथ यदुचक्रं च केशव: ॥ २८ आये श्रीपराशरजी बोले--हे मैत्रेय! एक बार जब गजराज ऐरावतपर चढ़कर उनके पास आये द्वारकामें आकर वे भगवानूसे मिले और उनसे नरकासुरके अत्याचारोंका वर्णन किया मधुसूदन! इस समय मनुष्यरूपमें स्थित होकर भी

English

pointmení that you are so dejected. Have your prayers for offspring or other good gifts proved fruitless ? Or have you indulged iraproper passions that your lustre has heen clouded ? Or have yuu djpbured the meal given to Brah- manu? Arjuna, say, have you seized upon the property oftlieþoor? Hasthewindof a winnowing basket lighted upon you ? Or has an evil eye gazed upon you that you look so miserable. Have you been touched by the water of a finger nail ? Or has the water of a water-jar sprinkled you ? Or, what is most probably the case, have you been beaten by your ínferiors in batlle ?"

अध्याय ११८

श्लोक 8

यस्मिन् दिने हरिर् यातो दिवं संत्यज्य मेदिनीम् तस्मिन्न् एवावतीर्णो ऽयं कालकायो बली कलिः

yasmin dine harir yāto divaṃ saṃtyajya medinīm tasminn evāvatīrṇo 'yaṃ kālakāyo balī kaliḥ

हिन्दी अर्थ

केशी आदि असुर सर्वदा तपस्वियोंको क्लेशित करते रहते थे उन सबको आपने मार डाला जो-जो संसारके उपद्रवरूप थे उन सबको आपने आपके बाहुदण्डकी सत्तासे त्रिलोकीके सुरक्षित हो जानेके कारण याजकोंके दिये हे जनार्दन! इस समय जिस निमित्तसे मैं आपके पास उपस्थित हुआ हूँ, उसे सुनकर आप उसके प्रतीकारका प्रयत्न करें देवसिद्धासुरादीनां नुपाणां च जनार्दन। जीवोंका घात कर रहा है

English

Having sighed deeply Arjuna described to Vyása all the circumstances Of his defeat, and said : — Hari who was our strength, our heroism, our miglit, our prowess, eur prosperity and brightness, hss left us and departed. Deprived of our illustrious friend who was ever kindly speaking we have become as feeble as if made of straw. Excellent Purusha, he, who was the living vigonr of my weapon, my arrow, my bow. has departed. When he looked upon us, fortune, fame, wealth and dignity crowded us ; but Govinda has departed from our midst. That Krishna has left earth by whose power Bhishma, Drona, the king of Anga, Duryodhana and the rest were slain. Not f alone but earth has grown old, miserable and lustreless in the absence of the holder of the discus. Krishna, through devotion to whom Bhishma and other powerful men perished like moths in the flame of my valour, has departed and I am now vanquished by cow-herds. The bow Gandiva, that was celebrated all over the three-worlds, has been foiled, on account of his deparure, hy the sticks of peasants. The numberless women, over wbom I wa« lord, have been carried off from me by thieves armed. only with cudgels ; the whole household of Krishna, Krishna, has been farcibly carried off by peasants, who Sith their staves have put my strength to sharae. I do not wí»ider.,that I am shorn of my lustre; it is a inarvel that

अध्याय ११८

श्लोक 9

प्लावयाम् आस तां शून्यां द्वारकां च महोदधिः यदुदेवगृहं त्व् एकं नाप्लावयत सागरः

plāvayām āsa tāṃ śūnyāṃ dvārakāṃ ca mahodadhiḥ yadudevagṛhaṃ tv ekaṃ nāplāvayata sāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

देवता, सिद्ध, असुर और राजा आदिकोंकी कन्याओंको हे गोविन्द ! मैंने आपको श्रीपराशर उवाच होना चाहिये, वह आप स्वयं विचार लें”” श्रीपराशरजी बोले--इन्द्रके ये वचन सुनकर आरुहौरावतं नाग त्रिदियं तदनन्तर ऐरावतपर देवलोकको ग

English

Mive. Surely grandsire, I am so shameless that I survive tbe stain of indignity inflicted by the vile.

अध्याय ११८

श्लोक 10

नातिक्रान्तुम् अलं ब्रह्मंस् तद् अद्यापि महोदधिः नित्यं संनिहितस् तत्र भगवान् केशवो यतः

nātikrāntum alaṃ brahmaṃs tad adyāpi mahodadhiḥ nityaṃ saṃnihitas tatra bhagavān keśavo yataḥ

हिन्दी अर्थ

पाशोंको सुदर्शनचक्र फेंककर काट डाला; फिर मुर हैत्य तदनन्तर श्रीहरिने मुरके सात हजार हैत्यदलका दलन करनेवाले महाबलवान् हते तु नरके भूमिर्गृहीत्वादितिकुण्डले दिये नरकासुरके मरते ही पृथिवी अदितिके कुण्डल यदाहमुद्धता नाथ त्वया सूकरमूर्तिना। भारावतरणार्थाय ममैव भगवानिमम्। तथेति चोक्त्वा धरणीं भगवान्भूतभावन: । शताधिकानि ददूशे सहस्त्राणि महामुने॥ ३१

English

Váysa replied to Arjuna and said. Think no more my son of the indignity ; it does ffc behold you to grieve. Know that time subjects all beings to similar vicissitude : Time brings out the production and dissolution of all creatures. All that exists is founded on time. Know this, Arjuna, and preserve thy fortitude. Rivers, oceans, mountains, the entire earths, celestials, men, animals, trees, 'are all created and will all be destroyed by time. Be thou sober, knowing thatall that isthe effect of time. These mighty wprks of Krishna, whatever thej have been, have been performed to relieveearth ofherload; for this he has come down. Op- pressed by her load earth has had reconrse to the assembly of the celestials and Janárddana, who is identical with time, lias descended on that account. Tliis object has now been accomplished : all the kings of the earth have been destroyed; no more remained for him to acroniplish. Therefore tlie lord has departed whither he pleased, his ends being all fulfilled. At the period of creation the god of gods creates; in that of duration he preserves, at the end of all he is the powerful destroyer. Now all is done. Therefore Arjuna, be not pained by thy defeat ; the power of mortals is the gift of time. Bhishma, Kama and other kings have been slain by this alone ; this was the work of time ; and why should not therefore thy defeat by those inferior to thee occur? ln the same manner as through thy devotion to Vishnu these were overthrown by thee, so at has has thy discomfiture by cursed thieves been brought about by time. That divinity, assumiug various shapes, preserves the world ; and in tbe end the lord of creatures destroys it. son of Kunti, oti the occasion of thy good fortune, the lllustrious JanSrddana was thy lielp ; in thy decline thy enemies have been favoured by Kesava. Who will now believe that thou didst ahwe. defcat Bhispma and other Kauravas. Who would beiieye tW

अध्याय ११८

श्लोक 11

तद् अतीव महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् विष्णुक्रीडान्वितं स्थानं दृष्ट्वा पापात् प्रमुच्यते

tad atīva mahāpuṇyaṃ sarvapātakanāśanam viṣṇukrīḍānvitaṃ sthānaṃ dṛṣṭvā pāpāt pramucyate

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आपहीने मुझे यह पुत्र दिया था और अब आपहीने इसको नष्ट किया है; आप ये कुण्डल लीजिये और अब इसकी सन्तानकी रक्षा कीजिये हे प्रभो! मेरे ऊपर प्रसन्‍न होकर ही आप मेरा भार उतारनेके लिये अपने अंशसे इस लोकमें अवतीर्ण हे अच्युत! इस जगत्के आप ही कर्ता, आप ही विकर्ता (पोषक) और आप ही हर्ता (संहारक) हैं; आप ही इसकी उत्पत्ति और लयके स्थान हैं तथा आप ही जगत्रूप हैं। फिर हम आप ही हैं, तब सबके आत्मस्वरूप आपकी किस प्रकार स्तुति की जा सकती है?

English

peasants have defeated thee f Know it for certain, son of PritM, that it is but the sport of the Universal Hari tttat the Kauravns have been slain by thee and thou hast been vanquished by hespinen. As regards the women for whom tbou dost grieve and who have been carried off by the thieves, hear from me an ancient story that will explain why this has happened.

अध्याय ११८

श्लोक 12

पार्थः पञ्चनदे देशे बहुधान्यसमन्विते चकार वासं सर्वस्य जनस्य मुनिसत्तम

pārthaḥ pañcanade deśe bahudhānyasamanvite cakāra vāsaṃ sarvasya janasya munisattama

हिन्दी अर्थ

ही अव्यय जीवात्मा हैं, तब किस वस्तुको लेकर आपकी स्तुति हो सकती है ? अपराध क्षमा कीजिये। निश्चय ही आपने अपने पुत्रको निर्दोष करनेके लिये ही स्वयं मारा है भगवान् भूतभावनने पृथिवीसे कहा--“' तुम्हारी इच्छा पूर्ण हो”” और फिर नरकासुरके महलसे नाना प्रकारके हे महामुने! अतुलविक्रम श्रीभगवान्ने नरकासुरके कन्यान्त:पुरमें जाकर सोलह हजार एक उन कन्याओं, हाथियों और घोड़ोंको

English

fn ancient time, a Brihman, named Ashtavakra, was pur- suing his religious penances, standing in water and medt- tating on the eternal spirit for many years. On accouht of the<overtl>row of the Asuras tbere was a great festival on the summit of Meru ; on their way to which Rambha, Tilottama and hundreds of other beautiful nymphs praised and hymned him for his devotions. Tliey bowed unto him and eulogised him when he was immersed in water np to his throat,' his hair tvvisted in a braid. They sang in honour of him what- ever they thought would be agreeable to that most eminent of Brahmanas. Aslitavakra at last said to them : — " I am well pleased with you, illustrious damsels ; ask of me, what- ever you wish and I will give it however difficult it may be of aitainment." Thereupon all these nymphs, Rambhá Tillottamá and others mentioned in the Vedas, replied;— " It is enough forus tliat Ihou art pleased, what else nced we say, Brahman ?" But some amongst them said :— " If you are indeed pleased with us, illustrious sire, thou grant usa husband, the best of men and sovep-ign of Bráhmanas." Thereupon saying " so be it." AshtSvakra came up ftom the waters. When the nymphs observed him coming out of the water and saw that he was very ugly and ciooked in eight places they could not restrain their merriment and laughed aloud. The Muni was very angry and imprecated them with a curse, saying : — " Since you have been so impertinent as to laugh át iny deformity, I denounce upon you this curse ; through tbe favour I have shown unto you, you shall obtajn the 'fiícst pf males for your husband'; and ou account of my.curse,

अध्याय ११८

श्लोक 13

ततो लोभः समभवत् पार्थेनैकेन धन्विना दृष्ट्वा स्त्रियो नीयमाना दस्यूनां निहतेश्वराः

tato lobhaḥ samabhavat pārthenaikena dhanvinā dṛṣṭvā striyo nīyamānā dasyūnāṃ nihateśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर भगवानने वरुणका छत्र और मणिपर्वत देखा, उन्हें उठाकर उन्होंने पक्षिराज गरुडपर रख लिया और सत्यभामाके सहित स्वयं भी उसीपर चढ़कर अदितिके कुण्डल देनेके लिये स्वर्गलोकको गये सभार्य च हषीकेशं लीलयैव वहन्ययौ॥ ९ स देवैरचिंत: कृष्णो देवमातुर्निवेशनम्। श्रीपराशरजी बोले--पक्षिगज गरुड उस वारुणछत्र, लीलासे-ही लेकर चलने लगे पहुँचते ही श्रीहरिने अपना शंख बजाया। उसका शब्द सुनते ही देवगण अर्ध्य लेकर भगवान्के सामने

English

you shall afterwards fa.ll into the hands of thieves. Wlien the nymphs heard this imprecalion they tried to appease the Muni, and they so far succeeded that he told them tliat they should finally go to the regionA the celestials. It is on account of the curse of the ascetic Ashtfivakra that these women, who were the wives of Kesava, have fallen into the hands of the barbarians ; and there is nothing for you, Arjuna to regret it in the least. All this destruction has been brought ahout by the Iord of all, and your end is also near at hand, since he has withdrawn from your strength, splendour, valour and pre-eminence. Death is the doom of every one who is born ; fal' is the end of exhaltation ; union terminatesin separation and grovvth tends only to. decay. Knowing all this, wise men are neither suhject to grief nor joy ; and those who know these ways are equally free from pleasure or joy, Do you therefore, most excellent prince, understand thistruth and along with your brothers relinquish everything and repair to the holy forest. Go now and say from me to Yudhisthira that he, to-morrow with his brethren, will tread the path of heroes."

अध्याय ११८

श्लोक 14

ततस् ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतसः आभीरा मन्त्रयाम् आसुः समेत्यात्यन्तदुर्मदाः

tatas te pāpakarmāṇo lobhopahatacetasaḥ ābhīrā mantrayām āsuḥ sametyātyantadurmadāḥ

हिन्दी अर्थ

देवताओंसे पूजित होकर समान गृहमें जाकर उनका दर्शन किया उसके अत्युत्तम कुण्डल दिये और उसे नरक- वधका वृत्तान्त सुनाया अदिति बोली--हे कमलनयन! है भक्तोंको भूतस्वरूप ! है भूतभावन! आपको नमस्कार है भूमि, आकाश, वायु, जल, अग्नि, मन, बुद्धि और अहंकार--ये सब आप ही हैं कर्ता हैं तथा आप कर्ताओंके भी स्वामी हैं

English

Thus instructed by Vyasa, Arjuna went and described to the other sons of Prithá all that he had seen, experienced and iieard. VVhen he had related unto them the message of VySsa, the sons of Pandu placed Párikshit on the throne and went to the forest.

अध्याय ११८

श्लोक 15

अयम् एको ऽर्जुनो धन्वी स्त्रीजनं निहतेश्वरम् नयत्य् अस्मान् अतिक्रम्य धिग् एतद् भवतां बलम्

ayam eko 'rjuno dhanvī strījanaṃ nihateśvaram nayaty asmān atikramya dhig etad bhavatāṃ balam

हिन्दी अर्थ

सरीसृप (साँप), अनेकों वृक्ष, गुल्म और लताएँ, के आश्रित हैं वे सब आप ही हैं॥ ११--१३॥ जाननेवाले पुरुषोंको मोहित करनेवाली है, जिससे मूढ पुरुष विष्णुमायामहावर्तमोहान्धतमसावृता: ॥ १७ यदेते पुरुषा माया सेवेयं भगवंस्तव॥ १८ हे नाथ ! पुरुषको जो अनात्मामें आत्मबुद्धि और 'मैं-मेरा मायाका ही विलास है हे नाथ ! जो स्वधर्मपरायण पुरुष आपकी आराधना करते हैं, वे अपने मोक्षके लिये इस सम्पूर्ण मायाको पार कर जाते हैं महान् आवर्तमें पड़कर मोहरूप अन्धकारसे आवृत हैं

English

I have thus described to you, Maitreya, in detail the actions of Vlsudeva vvhen he was born in the race of Yadu.

अध्याय ११८

श्लोक 16

हत्वा गर्वं समारूढो भीष्मद्रोणजयद्रथान् कर्णादींश् च न जानाति बलं ग्रामनिवासिनाम्

hatvā garvaṃ samārūḍho bhīṣmadroṇajayadrathān karṇādīṃś ca na jānāti balaṃ grāmanivāsinām

हिन्दी अर्थ

हे भगवन्! जन्म और मरणके चक्रमें पड़े हुए ये पुरुष जीवके भव-बन्धनको नष्ट करनेवाले आपकी आराधना करके भी जो नाना प्रकारकी कामनाएँ ही माँगते हैं, यह मैंने भी पुत्रोंकी जयकामनासे शत्रुपक्षको पराजित करनेके लिये ही आपकी आराधना की है, मोक्षके लिये नहीं। यह भी आपकी मायाका ही पुण्यहीन पुरुषोंको जो कल्पवृक्षसे भी यह उनका कर्म-दोष-जन्य अपराध ही है हे अखिलजगन्माया-मोहकारी अव्यय प्रभो! आप अज्ञानको नष्ट कीजिये हे चक्रपाणे! आपको नमस्कार है, है शार्क्धर। आपको नमस्कार है; है गदाधर! आपको नमस्कार है; है शंखपाणे! है विष्णो! आपको बारम्बार

English

"Having slain Bhishma, Drona, Jayadratha, Karna and the rest, he has grown proud and does not know the strength of village dwellers.

अध्याय ११८

श्लोक 17

हे हे यष्टीर् महायामा गृह्णीतायं सुदुर्मतिः सर्वान् एवावजानाति किं वो बाहुभिर् उन्नतैः

he he yaṣṭīr mahāyāmā gṛhṇītāyaṃ sudurmatiḥ sarvān evāvajānāti kiṃ vo bāhubhir unnataiḥ

हिन्दी अर्थ

मैं स्थूल चिह्नोंसे प्रतीत होनेवाले आपके इस रूपको ही देखती हूँ; आपके वास्तविक किये जानेपर भगवान् विष्णु देवमातासे हँसकर बोले-- “'हे देवि! तुम तो हमारी माता हो; तुम प्रसन्‍न होकर हमें वरदायिनी होओ”' सहित कृष्णप्रिया सत्यभामाने अदितिको पुनः-पुनः प्रणाम करके कहा--''माता! आप प्रसन्न होइये'” अदिति बोली--हे सुन्दर भृूकुटिवाली ! मेरी कृपासे

English

Ho, take up your long staves! This fool despises us all; what are your raised arms for?"

अध्याय ११८

श्लोक 18

ततो यष्टिप्रहरणा दस्यवो लोप्त्रहारिणः सहस्रशो ऽभ्यधावन्त तं जनं निहतेश्वरम्

tato yaṣṭipraharaṇā dasyavo loptrahāriṇaḥ sahasraśo 'bhyadhāvanta taṃ janaṃ nihateśvaram

हिन्दी अर्थ

पारिजातं जगन्नाथ: केशव: केशिसूदन: ॥ ३२ कस्मानन द्वारकामेष नीयते कृष्ण पादप: ॥ ३३ सपत्नीनामहं मध्ये शोभेयमिति कामये॥ ३७ श्रीपराशरजी बोले--तदनन्तर अदितिकी आज्ञासे वहाँपर केशिनिषूदन जगन्नाथ समय प्रकट हुआ तथा सुनहरी छालवाला पारिजात- यदि आपका यह वचन कि “तुम लगानेके लिये इस वृक्षको ले चलिये कृष्ण! आपने कई बार मुझसे यह प्रिय वाक्य कहा है कि 'हे सत्ये! मुझे तू जितनी प्यारी है उतनी न जाम्बवती है और न रुक्मिणी ही' यदि आपका यह कथन सत्य है--केवल मुझे बहलाना ही नहीं है--तो यह पारिजातवृक्ष मेरे गृहका भूषण

English

Then robbers armed with staves, plunderers of booty, rushed by the thousands at those people whose master had been slain.

अध्याय ११८

श्लोक 19

ततो निवृत्य कौन्तेयः प्राहाभीरान् हसन्न् इव निवर्तध्वम् अधर्मज्ञा यदि न स्थ मुमूर्षवः

tato nivṛtya kaunteyaḥ prāhābhīrān hasann iva nivartadhvam adharmajñā yadi na stha mumūrṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

मेरी ऐसी इच्छा है कि मैं अपने केश- कलापेंमें पारिजातपुष्प गूँथकर अपनी अन्य सपलियोंमें श्रीपराशरजी बोले--सत्यभामाके इस प्रकार कहनेपर श्रीहरिने हँसते हुए उस पारिजातवृक्षको गरुडपर रख लिया; तब नन्दनवनके रक्षकोंने कहा-- हैं यह पारिजातवृक्ष उनकी सम्पत्ति है, आप इसका अनन्तर यह देवराजको दिया गया था; फिर हे महाभाग! देवराजने कुतूहलवश इसे अपनी महिषी शचीदेवीको दे दिया है

English

Then the son of Kunti turned back and said to the Abhiras, as if laughing: "Turn back, you who know not dharma, if you do not wish to die."

अध्याय ११८

श्लोक 20

अवज्ञाय वचस् तस्य जगृहुस् ते तदा धनम् स्त्रीजनं चैव मैत्रेय विष्वक्सेनपरिग्रहम्

avajñāya vacas tasya jagṛhus te tadā dhanam strījanaṃ caiva maitreya viṣvaksenaparigraham

हिन्दी अर्थ

समय शचीको विभूषित करनेके लिये ही देवताओंने इसे उत्पन्न किया था; इसे लेकर आप कुशलपूर्वक का शची पारिजातस्य को वा शक्रस्सुराधिप: ॥ ४५ देवराज भी जिसका मुँह देखते रहते हैं, उस शचीकी सम्पत्ति इस पारिजातकी इच्छा आप मूढताहीसे करते हैं; इसे लेकर भला कौन सकुशल जा सकता है 2 अवश्य ही वज्र लेकर उद्यत होंगे और फिर देवगण भी अवश्य ही उनका अनुगमन करेंगे समस्त देवताओंके साथ रार बढ़ानेसे आपका कोई लाभ नहीं; क्योंकि जिस कर्मका परिणाम कटु होता है, पण्डितजन उसे अच्छा नहीं कहते '” अथवा देवराज इन्द्र ही इस पारिजातके कौन होते हैं 2

English

Scorning his words, they then seized the wealth and the women, Maitreya, the dependants of Vishvaksena.

अध्याय ११८

श्लोक 21

ततो ऽर्जुनो धनुर् दिव्यं गाण्डीवम् अजरं युधि आरोपयितुम् आरेभे न शशाक च वीर्यवान्

tato 'rjuno dhanur divyaṃ gāṇḍīvam ajaraṃ yudhi āropayitum ārebhe na śaśāka ca vīryavān

हिन्दी अर्थ

यदि यह अमृत-मन्थनके समय उत्पन्न हुआ है, तो सबकी यदि पतिके बाहुबलसे गर्विता होकर शचीने ही इसपर अपना अधिकार जमा रखा है तो उससे कहना कि सत्यभामा उस वृक्षको हरण कराकर लिये जाती है, तुम्हें क्षमा करनेकी आवश्यकता नहीं है तुम तुरन्त जाकर मेरे ये शब्द शचीसे कहो कि सत्यभामा हैं तो मेरे पतिको पारिजात हरण करनेसे रोकें॥ ४९- ५० ॥ में तुम्हारे पति शक्रको जानती हूँ और यह भी जानती हूँ कि वे देवताओंके स्वामी हैं तथापि मैं मानवी ही श्रीपराशरजी बोले--सत्यभामाके इस प्रकार कहनेपर का-त्यों कह दिया । यह सब सुनकर शचीने अपने पति देवराज इन्द्रको उत्साहित किया

English

Then Arjuna began to string his divine bow Gandiva, never failing in battle, but the mighty one could not.

अध्याय ११८

श्लोक 22

चकार सज्जं कृच्छ्राच् च तच् चाभूच् छिथिलं पुनः न सस्मार तथास्त्राणि चिन्तयन्न् अपि पाण्डवः

cakāra sajjaṃ kṛcchrāc ca tac cābhūc chithilaṃ punaḥ na sasmāra tathāstrāṇi cintayann api pāṇḍavaḥ

हिन्दी अर्थ

जिस समय इन्द्रने अपने हाथमें ध्वनि की और हजारों-लाखों तीखे बाण छोड़े॥ ५५- ५६ ॥ पृथिव्यां पातयामास भगवान् देवकीसुत: ॥ ६० शिबिकां च धनेशस्य चक्रेण तिलशो विभु: । इस प्रकार सम्पूर्ण दिशाओं और आकाशको सैकड़ों त्रिलोकीके स्वामी श्रीमधुसूदनने देवताओंके छोड़े सर्पाहारी गरुड़ने जलाधिपति वरुणके पाशको खींचकर अपनी चोंचसे सर्पके बच्चेके समान उसके कितने ही टुकड़े कर डाले यमके फेंके हुए दण्डको अपनी गदासे खण्ड-खण्ड कर पृथिवीपर गिरा दिया

English

He strung it with difficulty, and it became slack again; nor could the Pandava remember his divine weapons, though he tried.

अध्याय ११८

श्लोक 23

शरान् मुमोच चैतेषु पार्थो वैरिष्व् अमर्षितः त्वग्भेदं ते परं चक्रुर् अस्ता गाण्डीवधन्वना

śarān mumoca caiteṣu pārtho vairiṣv amarṣitaḥ tvagbhedaṃ te paraṃ cakrur astā gāṇḍīvadhanvanā

हिन्दी अर्थ

भगवानूने सुदर्शनचक्रद्वारा तिल-तिल कर डाला और सूर्यको अपनी तेजोमय दृष्टिसे देखकर ही निस्तेज कर भगवानने तदनन्तर बाण बरसाकर अग्निको शीतल कर दिया और वसुओंको दिशा-विदिशाओंमें भगा दिया तथा अपने चक्रसे त्रिशूलोंकी नोंक काटकर रुद्रणणको पृथिवीपर गिरा दिया चलाये हुए बाणोंसे साध्यगण, विश्वेदेवगण, मरुद्गण और गन्धर्वगण सेमलकी रूईके समान आकाशमें ही श्रीभगवान्के साथ गरुडजी भी अपनी चोंच, पंख और पंजोंसे देवताओंको खाते, मारते

English

The son of Pritha, enraged, shot arrows at these enemies, but shot by the wielder of Gandiva they only pierced the skin.

अध्याय ११८

श्लोक 24

वह्निना ये ऽक्षया दत्ताः शरास् ते ऽपि क्षयं ययुः युध्यतः सह गोपालैर् अर्जुनस्य भवक्षये

vahninā ye 'kṣayā dattāḥ śarās te 'pi kṣayaṃ yayuḥ yudhyataḥ saha gopālair arjunasya bhavakṣaye

हिन्दी अर्थ

फिर जिस प्रकार दो मेघ जलकी धाराएँ बरसाते उस युद्धमें गरुडजी देवताओंके साथ लड़ रहे थे श्रीहरिने इन्द्रके छोड़े हुए वज़्को अपने हाथोंसे पकड़ लिया और स्वयं चक्र न छोड़कर इन्द्रसे कहा--'' अरे, ठहर !!” इस प्रकार वज़ छिन जाने और अपने वाहन ऐरावतके गरुडद्वारा क्षत-विक्षत हो जानेके कारण भागते हुए वीर इन्द्रसे सत्यभामाने कहा-- '' है त्रैलोक्येश्वर ! तुम शचीके पति हो, तुम्हें इस प्रकार युद्धमें पीठ दिखलाना उचित नहीं है। तुम भागो मत, पारिजात-पुष्पोंकी मालासे विभूषिता होकर शची शीघ्र ही तुम्हारे पास

English

The inexhaustible arrows given by Agni were exhausted as Arjuna fought with the cowherds at the end of his prosperity.

अध्याय ११८

श्लोक 25

अचिन्तयच् च कौन्तेयः कृष्णस्यैव हि तद् बलम् यन् मया शरसंघातैः सकला भूभृतो जिताः

acintayac ca kaunteyaḥ kṛṣṇasyaiva hi tad balam yan mayā śarasaṃghātaiḥ sakalā bhūbhṛto jitāḥ

हिन्दी अर्थ

नीयतां पारिजातोयं देवास्सन्तु गतव्यथा: ॥ ७३ तेनोद्धवप्रलयपालनकारणेन ब्रीडा कर्थ भवति देवि निराकृतस्य॥ ७९ जगदुपकृतिमर्त्य को विजेतुं समर्थ: ॥ ८० अधिक प्रयास करनेकी आवश्यकता नहीं है, तुम संकोच मत करो; इस पारिजात-वृक्षको ले जाओ। इसे पाकर देवगण सनन्‍्तापरहित हों अपने पतिके बाहुबलसे अधिक सम्मानकी दृष्टिसे नहीं देखा था मेरा चित्त भी अधिक गम्भीर नहीं है, इसलिये मैंने भी अपने पतिका गौरव प्रकट करनेके लिये ही तुमसे यह

English

And the son of Kunti reflected: "It was Krishna's strength alone by which I conquered all kings with volleys of arrows."

अध्याय ११८

श्लोक 26

मिषतः पाण्डुपुत्रस्य ततस् ताः प्रमदोत्तमाः आभीरैर् अपकृष्यन्त कामाच् चान्याः प्रवव्रजुः

miṣataḥ pāṇḍuputrasya tatas tāḥ pramadottamāḥ ābhīrair apakṛṣyanta kāmāc cānyāḥ pravavrajuḥ

हिन्दी अर्थ

मुझे दूसरेकी सम्पत्ति इस पारिजातको ले जानेकी क्या आवश्यकता है? शची अपने रूप और पतिके कारण गर्विता है तो ऐसी कौन-सी स्त्री है जो इस प्रकार गर्वीली न हो 2?!” श्रीपराशरजी बोले--हे द्विज! सत्यभामाके इस प्रकार कहनेपर देवराज लौट आये और बोले--' है क्रोधिते! उक्तियोंके विस्तार करनेका कोई प्रयोजन नहीं है ? हैं, उन विश्वरूप प्रभुसे पराजित होनेमें भी मुझे कोई जिस आदि और मध्यरहित प्रभुसे और फिर जिसमें लीन होकर अन्तमें यह न रहेगा; हे परमात्मासे ही परास्त होनेमें मुझे कैसे लज्जा हो सकती जाननेवाले अन्य पुरुष भी नहीं जान पाते तथा जिसने जगत्के उपकारके लिये अपनी इच्छासे ही मनुष्यरूप जीतनेमें कौन समर्थ है 2''

English

Then, while the son of Pandu looked on, those best of women were dragged away by the Abhiras, and others went willingly.

अध्याय ११८

श्लोक 27

ततः शरेषु क्षीणेषु धनुष्कोट्या धनंजयः जघान दस्यूंस् ते चास्य प्रहाराञ् जहसुर् मुने

tataḥ śareṣu kṣīṇeṣu dhanuṣkoṭyā dhanaṃjayaḥ jaghāna dasyūṃs te cāsya prahārāñ jahasur mune

हिन्दी अर्थ

भगवान्का द्वारकापुरीमें लौटना और सोलह हजार एक सौ कन्याओंसे विवाह करना संस्तुतो भगवानित्थं देवराजेन केशव: । गृहीतो5यं मया शक्र सत्यावचनकारणात्॥ देवदेव जगन्नाथ कृष्ण विष्णो महाभुज। श्रीकृष्णजी बोले--हे जगत्पते! आप देवराज जो अपराध किया है उसे आप क्षमा करें जो यह पारिजातवृक्ष लिया था इसे इसके योग्य स्थान (नन्दनवन)-को ले जाइये। है शक्र! मैंने तो इसे सत्यभामाके कहनेसे ही ले लिया था आपने जो वज्र फेंका था उसे भी ले लीजिये;

English

Then, when his arrows were spent, Dhananjaya struck the robbers with the tip of his bow, and they laughed at his blows, sage.

अध्याय ११८

श्लोक 28

प्रेक्षतश् चैव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियः जग्मुर् आदाय ते म्लेच्छाः समस्ता मुनिसत्तम

prekṣataś caiva pārthasya vṛṣṇyandhakavarastriyaḥ jagmur ādāya te mlecchāḥ samastā munisattama

हिन्दी अर्थ

इन्द्र बोले--हे ईश! “मैं मनुष्य हूँ” ऐसा कहकर मुझे क्‍यों मोहित करते हैं ? है भगवन्! मैं तो आपके इस सगुणस्वरूपको ही जानता हूँ, हम आपके सूक्ष्म- स्वरूपको जाननेवाले नहीं हैं हैं वही हैं, हम तो इतना ही जानते हैं कि हे देत्यदलन ! आप लोकरक्षामें तत्पर हैं और इस संसारके कॉटोंको निकाल रहे हैं हे कृष्ण! इस पारिजात- वृक्षको आप द्वारकापुरी ले जाइये, जिस समय आप मर्त्पलोक छोड़ देंगे, उस समय वह भूरलेंकमें नहीं हे देवदेव! है जगन्नाथ! है कृष्ण! हे विष्णो! है महाबाहो! है शंखचक्रगदापाणे! मेरी इस धृष्टताकों क्षमा कीजिये श्रीपराशरजी बोले--तदनन्तर श्रीहरि देवराजसे “तुम्हारी जेसी इच्छा है वैसा ही सही' ऐसा कहकर

English

And while the son of Pritha watched, those mlecchas went off taking all the fine women of the Vrishnis and Andhakas, best of sages.

अध्याय ११८

श्लोक 29

ततः सुदुःखितो जिष्णुः कष्टं कष्टम् इति ब्रुवन् अहो भगवता तेन मुक्तो ऽस्मीति रुरोद वै

tataḥ suduḥkhito jiṣṇuḥ kaṣṭaṃ kaṣṭam iti bruvan aho bhagavatā tena mukto 'smīti ruroda vai

हिन्दी अर्थ

हे द्विज! द्वारकापुरीके ऊपर पहुँचकर बजाकर द्वारकावासियोंको आनन्दित किया सत्यभामाके सहित गरुडसे उतरकर उस पारिजात- महावृक्षको सत्यभामाके गृहोद्यानमें लगा दिया जिसके पास आकर सब मनुष्योंको अपने पूर्वजन्मका स्मरण हो आता है और जिसके पुष्पोंसे निकली हुई गन्धसे तीन योजनतक पृथिवी सुगन्धित रहती है ततः काले शुभे प्राप्ते उपयेमे जनार्दन: । एकस्मिन्नेव गोविन्द: काले तासां महामुने । तावन्ति चक्रे रूपाणि भगवान् मधुसूदन: ॥ १८ एकेकमेव ताः कन्या मेनिरे मधुसूदन:।

English

Then Jishnu, greatly distressed, saying "Alas, alas!", wept: "Oh, I have been abandoned by the Blessed One!

अध्याय ११८

श्लोक 30

तद् धनुस् तानि शस्त्राणि स रथस् ते च वाजिनः सर्वम् एकपदे नष्टं दानम् अश्रोत्रिये यथा

tad dhanus tāni śastrāṇi sa rathas te ca vājinaḥ sarvam ekapade naṣṭaṃ dānam aśrotriye yathā

हिन्दी अर्थ

सेवकोंद्वारा लाये हुए हाथी-घोड़े आदि धनको अपने बन्धु-बान्धवोमें बाँट दिया और नरकासुरकी वरण की हुई कन्याओंको स्वयं ले लिया॥ १४-१५॥ कन्याओंके साथ, जिन्हें नरकासुर बलातू हर लाया हे महामुने! श्रीगोविन्दने एक ही समय पृथक्-पृथक् भवनोंमें उन सबके वे सोलह हजार एक सौ स्त्रियाँ थीं; उन सबके साथ पाणिग्रहण करते समय श्रीमधुसूदनने इतने ही इस प्रकार उन्हें एक ही समझ रही थी श्रीपराशरजी बोले--रुक्मिणीके गर्भसे हम पहले ही कर चुके हैं; सत्यभामाने भानु और भौमेरिक आदिको जन्म दिया

English

That bow, those weapons, that chariot and those horses — all perished at a stroke, like a gift given to one ignorant of the Veda.

अध्याय ११८

श्लोक 31

अहो ऽतिबलवद् दैवं विना तेन महात्मना यद् असामर्थ्ययुक्ते ऽपि नीचवर्गे जयप्रदम्

aho 'tibalavad daivaṃ vinā tena mahātmanā yad asāmarthyayukte 'pi nīcavarge jayapradam

हिन्दी अर्थ

तथा जाम्बवतीसे बलशाली साम्ब आदि पुत्र रोके नहीं जा सकते थे। उन्होंने बलिकी पौत्री एवं बाणासुरकी पुत्री उषासे विवाह किया था उस विवाहमें श्रीहरि बाणासुरकी सहसत्र भुजाएँ काट डाली थीं बाणासुरकी भुजाएँ क्‍यों काट डालीं 2

English

Oh, fate is exceedingly strong, since without that great-souled one it gives victory to the lowly and incapable.

अध्याय ११८

श्लोक 32

तौ बाहू स च मे मुष्टिः स्थानं तत् सो ऽस्मि चार्जुनः पुण्येनैव विना तेन गतं सर्वम् असारताम्

tau bāhū sa ca me muṣṭiḥ sthānaṃ tat so 'smi cārjunaḥ puṇyenaiva vinā tena gataṃ sarvam asāratām

हिन्दी अर्थ

यह कथा सुननेका बड़ा कुतूहल हो रहा है श्रीपराशरजी बोले---हे विप्र ! एक बार बाणासुरको स्वयं भी अपने पतिके साथ रमण करनेकी इच्छा की “'तू अधिक सन्तप्त मत हो, यथासमय तू भी अपने पतिके पार्वतीजीके ऐसा कहनेपर उषाने मन-ही-मन यह सोचकर कि 'न जाने ऐसा कब होगा ? और मेरा पति भी कौन होगा ?' इस सम्बन्धमें पार्वतीजीसे पूछा, तब पार्वतीजीने उससे फिर कहा-- सम्भोग करेगा वही तेरा पति होगा

English

These are the same arms, the same fist, the same place, and I am the same Arjuna; yet without that holy one all has become worthless.

अध्याय ११८

श्लोक 33

ममार्जुनत्वं भीमस्य भीमत्वं तत् कृतं ध्रुवम् विना तेन यद् आभीरैर् जितो ऽहं कथम् अन्यथा

mamārjunatvaṃ bhīmasya bhīmatvaṃ tat kṛtaṃ dhruvam vinā tena yad ābhīrair jito 'haṃ katham anyathā

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--तदनन्तर उसी तिथिको उषाकी स्वपावस्थामें किसी पुरुषने उससे, जैसा उसका भी उसमें अनुराग हो गया उसके बाद स्वप्ससे जगनेपर जब उसने उस पुरुषको न देखा तो वह उसे देखनेके लिये अत्यन्त उत्सुक कहने लगी--''हे नाथ! आप कहाँ चले गये ?”' नामकौी पुत्री थी, वह उषाकी सखी थी, उषाका यह प्रलाप सुनकर उसने पूछा--'' यह तुम किसके विषयमें कह रही किन्तु जब लज्जावश उषाने उसे कुछ भी न बतलाया तब चित्रलेखाने सब बात गुप्त रखनेका विश्वास दिलाकर उषासे सब वृत्तान्त कहला लिया

English

Surely my Arjuna-hood and Bhima's Bhima-hood were his doing; without him, how else could I have been conquered by the Abhiras?"

अध्याय ११८

श्लोक 34

इत्थं वदन् ययौ जिष्णुर् मथुराख्यं पुरोत्तमम् चकार तत्र राजानं वज्रं यादवनन्दनम्

itthaṃ vadan yayau jiṣṇur mathurākhyaṃ purottamam cakāra tatra rājānaṃ vajraṃ yādavanandanam

हिन्दी अर्थ

चित्रलेखाके सब बात जान लेनेपर उषाने जो कुछ श्रीपार्वतवीजीने कहा था, वह भी उसे सुना दिया और कहा कि अब जिस प्रकार उसका पुन: समागम हो चित्रलेखाने कहा--हे प्रिये! तुमने जिस पुरुषको देखा है उसे तो जानना भी बहुत कठिन है फिर उसे बतलाना या पाना कैसे हो सकता है? तथापि मैं तुम्हारा कुछ-न-कुछ उपकार तो करूँगी ही सात या आठ दिनतक मेरी प्रतीक्षा करना--ऐसा कहकर वह अपने घरके भीतर गयी और उस पुरुषको ढूँढनेका श्रीपराशरजी बोले--तदनन्तर सात-आठ दिन तब उषाने गन्धर्व, नाग, देवता और हैत्य आदिको छोड़कर केवल मनुष्योंपर और उनमें भी

English

Speaking thus, Jishnu went to the excellent city called Mathura, and there made Vajra, delight of the Yadavas, king.

अध्याय ११८

श्लोक 35

स ददर्श ततो व्यासं फाल्गुनः काननाश्रयम् तम् उपेत्य महाभागं विनयेनाभ्यवादयत्

sa dadarśa tato vyāsaṃ phālgunaḥ kānanāśrayam tam upetya mahābhāgaṃ vinayenābhyavādayat

हिन्दी अर्थ

हे द्विज! राम और कृष्णके चित्र देखकर वह देखकर उसने लज्जावश अपनी दृष्टि हटा ली उस अत्यन्त विलासिनीकी लज्जा मानो कहीं चली वह बोल उठी--“वह यही है, वह यही है।' उसके इस प्रकार कहनेपर योगगामिनी चित्रलेखाने उस बाणासुरकी कन्यासे कहा-- चित्रलेखा बोली--देवीने प्रसन्‍न होकर यह कृष्णका पौत्र ही तेरा पति निश्चित किया है; इसका

English

Then Phalguna saw Vyasa dwelling in the forest; approaching the fortunate one, he saluted him with humility.

अध्याय ११८

श्लोक 36

तं वन्दमानं चरणाव् अवलोक्य मुनिश् चिरम् उवाच पार्थं विच्छायः कथम् अत्यन्तम् ईदृशः

taṃ vandamānaṃ caraṇāv avalokya muniś ciram uvāca pārthaṃ vicchāyaḥ katham atyantam īdṛśaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि तुझको यह पति मिल गया तब तो तूने द्वारकापुरीमें पहले प्रवेश ही करना कठिन है तथापि है सखि! किसी उपायसे मैं तेरे पतिको लाऊँगी ही, तू इस गुप्त रहस्यको किसीसे भी न कहना मैं शीघ्र ही आऊँगी, इतनी देर तू मेरे वियोगको सहन कर। अपनी सखी उषाको इस प्रकार ढाढस बँधाकर श्रीकृष्ण और बाणासुरका युद्ध कच्चिन्ममैषां बाहूनां साफल्यजनको रण: । श्रीपरशरजी बोले--हे मैत्रेय! एक बार बाणासुरने भी भगवान् त्रिलोचनको प्रणाम करके कहा था कि क्या कभी मेरी इन भुजाओंको सफल करनेवाला युद्ध होगा? भला बिना युद्धके इन भाररूप भुजाओंसे मुझे लाभ ही क्‍या है?

English

Looking long at him as he saluted his feet, the sage said to the son of Pritha: "Why are you so utterly without lustre?

अध्याय ११८

श्लोक 37

अवीरजोऽनुगमनं ब्रह्महत्याथवा कृता दृढाशाभङ्गदुःखीव भ्रष्टच्छायो ऽसि साम्प्रतम् उर्ज्जे दत्तं नैव कृष्णे च पक्षे दुर्वर्णं वा अन्नगोधूममिश्रम् विष्णुं नत्वा सर्वकामप्रदं भो तेनेदं ते रूपम् ईदृग् विभाति

avīrajo'nugamanaṃ brahmahatyāthavā kṛtā dṛḍhāśābhaṅgaduḥkhīva bhraṣṭacchāyo 'si sāmpratam urjje dattaṃ naiva kṛṣṇe ca pakṣe durvarṇaṃ vā annagodhūmamiśram viṣṇuṃ natvā sarvakāmapradaṃ bho tenedaṃ te rūpam īdṛg vibhāti

हिन्दी अर्थ

श्रीशंकरजी बोले--हे बाणासुर! जिस समय तेरे सामने मांसभोजी यक्ष-पिशाचादिको आनन्द श्रीपराशरजी बोले--तदनन्तर, वरदायक श्रीशंकरको प्रणामकर बाणासुर अपने घर आया और फिर कालान्तरमें उस ध्वजाको टूटी देखकर अति अपने योगबलसे अनिरुद्धको वहाँ ले आयी अनिरुद्धको कन्यान्त:पुरमें आकर उषाके साथ रमण

English

Have you followed an unworthy woman, or killed a brahmin? You look bereft of lustre like one grieving at the breaking of a firm hope. Or did you fail to give in the month of Urja and in the dark fortnight, or give discoloured food mixed with wheat, without bowing to Vishnu, the giver of all desires — is that why your form appears thus?

अध्याय ११८

श्लोक 38

सान्तानिकादयो वा ते याचमाना निराकृताः अगम्यस्त्रीरतिर् वा त्वं तेनासि विगतप्रभः

sāntānikādayo vā te yācamānā nirākṛtāḥ agamyastrīratir vā tvaṃ tenāsi vigataprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने सेवकोंकों उससे युद्ध करनेकी आज्ञा दी; किंतु सम्पूर्ण सेनाको एक लोहमय दण्डसे मार डाला अपने सेवकोंके मारे जानेपर बाणासुर अनिरुद्धको मार डालनेकी इच्छासे रथपर चढ़कर उनके साथ युद्ध करने लगा; किंतु अपनी शक्तिभर युद्ध करनेपर भी वह यदुवीर अनिरुद्धजीसे परास्त हो गया और यदुनन्दन अनिरुद्धको नागपाशसे बाँध लिया इधर द्वारकापुरीमें जिस समय समस्त याददवोंमें यह चर्चा हो रही थी कि 'अनिरुद्ध कहाँ गये?” उसी समय देवर्षि नारदने उनके बाणासुरद्वारा बाँधे जानेकी सूचना नारदजीके मुखसे योगविद्यामें निपुण युवती चित्रलेखाद्वारा उन्हें शोणितपुर ले जाये गये सुनकर यादवोंको विश्वास हो गया कि देवताओंने उन्हें नहीं

English

Or were those begging for the sake of offspring and the like turned away by you, or did you delight in a woman you should not approach, that you are without radiance?

अध्याय ११८

श्लोक 39

भुङ्क्ते ऽप्रदाय विप्रेभ्यो एको मिष्टम् अथो भवान् किं वा कृपणवित्तानि हृतानि भवतार्जुन

bhuṅkte 'pradāya viprebhyo eko miṣṭam atho bhavān kiṃ vā kṛpaṇavittāni hṛtāni bhavatārjuna

हिन्दी अर्थ

तब स्मरणमात्रसे उपस्थित हुए गरुडपर अबतक यादवगण यही सोच रहे थे कि परिजात हरणसे चिढ़कर देवता ही अनिरुद्धको चुरा ले गये हैं। अवाप बलदेवो5पि श्रममामीलितेक्षण: ॥ १५ युयुधे शद्भूरएचेव कारत्तिकेयश्च शौरिणा॥ २१ नगरमें घुसते ही उन तीनोंका करके श्रीहरि बाणासुरकी राजधानीके समीप चले गये तदनन्तर बाणासुरकी रक्षाके लिये तीन सिर और तीन उस ज्वरका ऐसा प्रभाव था कि उसके आलिंगन करनेपर बलदेवजीने भी शिथिल होकर नेत्र मूँद

English

Do you eat something sweet alone without giving to brahmins, or did you take the wealth of the poor, Arjuna?

अध्याय ११८

श्लोक 40

कच्चित् त्वं शूर्पवातस्य गोचरत्वं गतो ऽर्जुन दुष्टचक्षुर्हतो वापि निःश्रीकः कथम् अन्यथा

kaccit tvaṃ śūrpavātasya gocaratvaṃ gato 'rjuna duṣṭacakṣurhato vāpi niḥśrīkaḥ katham anyathā

हिन्दी अर्थ

वैष्णव ज्वरने तुरंत उनके शरीरसे निकाल दिया उस समय श्रीनारायणकी भुजाओंके आघातसे उस माहेश्वर भगवानूसे कहा--- इसे क्षमा कौजिये ' मधुसूदनने ' अच्छा, मैंने क्षमा की ' ऐसा कहकर उस वैष्णव ज्वरको अपनेमें लीन कर लिया ज्वर बोला--जो मनुष्य आपके साथ मेरे इस युद्धका स्मरण करेंगे वे ज्वरहीन हो जायँगे, ऐसा नष्ट किया और फिर लीलासे ही दानवसेनाको नष्ट करने

English

Have you come within the wind of a winnowing basket, Arjuna, or been struck by the evil eye? How else are you without glory?

अध्याय ११८

श्लोक 41

स्पृष्टो नखाम्भसा वाथ घटवार्युक्षितो ऽपि वा तेनातीवासि विच्छायो न्यूनैर् वा युधि निर्जितः

spṛṣṭo nakhāmbhasā vātha ghaṭavāryukṣito 'pi vā tenātīvāsi vicchāyo nyūnair vā yudhi nirjitaḥ

हिन्दी अर्थ

इस घोर युद्धके उपस्थित होनेपर देवताओंने समझा कि से होकर जमुहाई लेने लगें; उनकी ऐसी दशा देखकर हैत्य और प्रमथगण चारों ओर भागने लगे शंकर निद्राभिभूत होकर रथके पिछले भागमें बैठ गये परस्परं क्षतिकरों लाघवादनिशं द्विज॥ ३३ नग्ना हैतेयविद्याभूत्कोटरी पुरतो हरे:॥ ३६ छिन्‍ने बाहुवने तत्तु करस्थं मधुसूदन:। बलभद्रजीके साथ युद्ध करनेके लिये वहाँ बाणासुर

English

Or were you touched by water from someone's nails, or sprinkled with water from a pot, that you are so without lustre, or were you defeated in battle by inferiors?"

अध्याय ११८

श्लोक 42

ततः पार्थो विनिश्वस्य श्रूयतां भगवन्न् इति प्रोक्तो यथावद् आचष्टे व्यासायात्मपराभवम्

tataḥ pārtho viniśvasya śrūyatāṃ bhagavann iti prokto yathāvad ācaṣṭe vyāsāyātmaparābhavam

हिन्दी अर्थ

बाणासुरने देखा कि उसको सेनाको बलभद्रजी बड़ी फुर्तीसे हलसे खींच-खींचकर बाण छोड़ने लगे। परंतु भगवान् कृष्णने बाणासुरके छोड़े हुए तीखे बाणोंको अपने बाणोंसे काट डाला, और फिर बाणासुर कृष्णको तथा कृष्ण बाणासुरको बींधने लगे॥ ३१-३२॥ है द्विज! उस समय परस्पर चोट अपने सुदर्शनचक्रको हाथमें ले लिया जिस समय भगवान् मधुसूदन बाणासुरको मारनेके लिये चक्र छोड़ना ही चाहते थे उसी समय हैत्योंकी विद्या उसे देखते ही भगवानूने नेत्र मूँद लिये और बाणासुरको लक्ष्य करके उस शत्रुकी भुजाओंके वनको काटनेके लिये सुदर्शनचक्र छोड़ा

English

Then the son of Pritha sighed, and told by him, "Listen, Blessed One," he related to Vyasa his humiliation as it had happened:

अध्याय ११८

श्लोक 43

यद् बलं यच् च नस् तेजो यद् वीर्यं यः पराक्रमः या श्रीश् छाया च नः सो ऽस्मान् परित्यज्य हरिर् गतः

yad balaṃ yac ca nas tejo yad vīryaṃ yaḥ parākramaḥ yā śrīś chāyā ca naḥ so 'smān parityajya harir gataḥ

हिन्दी अर्थ

काटकर क्रमश: बाणासुरकी भुजाओंको काट डाला केवल तब त्रिपुरशत्रु भगवान् शंकर जान गये कि श्रीमधुसूदन बाणासुरके बाहुवनकों काटकर अपने हाथमें आये हुए चक्रको उसका वध करनेके लिये फिर छोड़ना चाहते है अत: बाणासुरको अपने खण्डित भुजदण्डोंसे लोहूकी धारा बहाते देख श्रीउमापतिने गोविन्दके पास आकर सामपूर्वक कहा-- यो5हं स त्वं जगच्चेदं सदेवासुरमानुषम्। देवीभिस्सततं॑ विप्र भूभारतरणेच्छया॥ ५३ मैं यह जानता हूँ कि आप पुरुषोत्तम परमेश्वर, परमात्मा और आदि-अन्तसे रहित श्रीहरि हैं

English

"Our strength, our radiance, our valour, our prowess, our glory and our splendour — Hari, abandoning us, has gone.

अध्याय ११८

श्लोक 44

इतरेणेव महता स्मितपूर्वाभिभाषिणा हीना वयं मुने तेन जातास् तृणमया इव

itareṇeva mahatā smitapūrvābhibhāṣiṇā hīnā vayaṃ mune tena jātās tṛṇamayā iva

हिन्दी अर्थ

हैं। आप जो देव, तिर्यक् और मनुष्यादि योनियोंमें शरीर धारण करते हैं यह आपकी स्वाधीन चेष्टाकी उपलक्षिका हे प्रभो ! आप प्रसन्न होइये। मैंने इस बाणासुरको अभयदान दिया है। है नाथ! मैंने जो वचन दिया है उसे आप मिथ्या न करें यह आपका अपराधी नहीं है; यह तो मेरा आश्रय पानेसे ही इतना गर्वीला हो गया है। इस हैत्यको मैंने ही वर दिया था, इसलिये मैं ही आपसे इसके लिये श्रीपराशरजी बोले--त्रिशूलपाणि भगवान् उमापतिके त्याग दिया और प्रसन्‍नवदन होकर उनसे कहा-- श्रीभगवान् बोले--हे शंकर! यदि आपने इसे वर दिया है तो यह बाणासुर जीवित रहे। आपके वचनका मान रखनेके लिये मैं इस चक्रको रोके लेता

English

Without him, sage, who though great spoke with a smile as if an ordinary man, we have become like men of straw.

अध्याय ११८

श्लोक 45

अस्त्राणां सायकानां च गाण्डीवस्य तथा मम सारता याभवन् मूर्ता स गतः पुरुषोत्तमः

astrāṇāṃ sāyakānāṃ ca gāṇḍīvasya tathā mama sāratā yābhavan mūrtā sa gataḥ puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

आपने जो अभय दिया है वह सब मैंने भी दे दिया। है शंकर! आप अपनेको मुझसे सर्वथा अभिन्न आप यह भली प्रकार समझ लें कि जो मैं हूँ सो आप हैं तथा यह सम्पूर्ण जगत् , देव, असुर और मनुष्य आदि कोई भी मुझसे भिन्‍न नहीं हैं है हर! जिन लोगोंका चित्त अविद्यासे मोहित है, वे भिन्‍नदर्शी पुरुष ही हम दोनोंमें भेद देखते और बतलाते हैं। है वृषभध्वज! में प्रसन्‍न हूँ, आप पधारिये, मैं भी श्रीपराशरजी बोले--इस प्रकार कहकर भगवान् तदनन्तर सपत्नीक अनिरुद्धको गरुडपर चढ़ाकर बलराम,

English

The Supreme Person, who was the embodied strength of my weapons, arrows and Gandiva, has gone.

अध्याय ११८

श्लोक 46

यस्यावलोकनाद् अस्माञ् श्रीर् जयः संपद् उन्नतिः न तत्याज स गोविन्दस् त्यक्त्वास्मान् भगवान् गतः

yasyāvalokanād asmāñ śrīr jayaḥ saṃpad unnatiḥ na tatyāja sa govindas tyaktvāsmān bhagavān gataḥ

हिन्दी अर्थ

अपने पुत्र-पौत्रादिसे घिरि रहकर अपनी रानियोंके साथ पौण्ड्क-वध तथा काशीदहन पौण्डूको वासुदेवस्तु वासुदेवो5भवद्धुवि। स मेने वासुदेवोडहमवरतीर्णों महीतले। मनुष्य-शरीर धारणकर जो लीलासे ही इन्द्र, शंकर इनके सिवा देवताओंकी चेष्टाेओंका विघात करनेवाले उन्होंने और भी जो कर्म किये थे, है महाभाग! वे सब मुझे सुनाइये; मुझे उनके सुननेका बड़ा कुतूहल हो रहा है मनुष्यावतार लेकर जिस प्रकार काशीपुरी जलायी थी वह मैं सुनाता हूँ, तुम ध्यान देकर सुनो पौण्ड्कवंशीय वासुदेव नामक एक राजाको अज्ञानमोहित पुरुष “आप वासुदेवरूपसे पृथिवीपर अवतीर्ण हुए हैं' ऐसा कहकर स्तुति किया करते थे

English

Govinda, by whose glance glory, victory, wealth and elevation never left us, the Blessed One has gone, abandoning us.

अध्याय ११८

श्लोक 47

भीष्मद्रोणाङ्गराजाद्यास् तथा दुर्योधनादयः यत्प्रभावेन निर्दग्धाः स कृष्णस् त्यक्तवान् भुवम्

bhīṣmadroṇāṅgarājādyās tathā duryodhanādayaḥ yatprabhāvena nirdagdhāḥ sa kṛṣṇas tyaktavān bhuvam

हिन्दी अर्थ

भी यही मानने लगा कि “मैं वासुदेवरूपसे पृथिवीमें जानेसे उसने विष्णुभगवानके समस्त चिहन धारण सन्देश लेकर दूत भेजा कि “हे मूढ़! अपने वासुदेव छोड़ दे और यदि तुझे जीवनकी इच्छा है तो मेरी दूतने जब इसी प्रकार कहा तो अश्रीजनार्दन उससे हँसकर बोले--“'ठीक है, मैं अपने चिलल 'और तूने जो आज्ञा करते हुए “आ' ऐसा कहा है, सो मैं उसे भी अवश्य पालन करूंगा और कल शीघ्र ही तेरे पास पहुँचूँगा हे राजन्! तेरी शरणमें आकर मैं वही उपाय करूँगा जिससे फिर तुझसे मुझे कोई भय न रहे

English

Krishna, by whose power Bhishma, Drona, the king of Anga and the rest, and Duryodhana and the others were consumed, has left the earth.

अध्याय ११८

श्लोक 48

निर्यौवना हतश्रीका भ्रष्टच्छायेव मे मही विभाति तात नैको ऽहं विरहे तस्य चक्रिणः

niryauvanā hataśrīkā bhraṣṭacchāyeva me mahī vibhāti tāta naiko 'haṃ virahe tasya cakriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

जब दूत चला गया तो भगवान् स्मरण करते ही उपस्थित हुए गरुडपर चढ़कर तुरंत उसकी राजधानीको चले भगवान्के आक्रमणका समाचार सुनकर काशीनरेश ततो बलेन महता काशिराजबलेन च। पौण्ड्रको वासुदेवोड्सौ केशवाभिमुखो ययौ ॥ १५ काशिराजबल चैवं क्षयं नीत्वा जनार्दन: सेनाके सहित काशीनरेशकी सेना लेकर पौण्ड्रक वासुदेव श्रीहरिने देखा कि उसके कण्ठमें वैजयन्तीमाला है, शरीरमें पीताम्बर है, गरुडरचित और है द्विज! उसकी हाथी-घोड़ोंसे धनुष आदिसे सुसज्जित सेनासे युद्ध करने लगे

English

The earth appears to me without youth, robbed of glory, bereft of lustre; and not only I, dear sir, in separation from that discus-bearer.

अध्याय ११८

श्लोक 49

यस्यानुभावाद् भीष्माद्यैर् मय्य् अग्नौ शलभायितम् विना तेनाद्य कृष्णेन गोपालैर् अस्मि निर्जितः

yasyānubhāvād bhīṣmādyair mayy agnau śalabhāyitam vinā tenādya kṛṣṇena gopālair asmi nirjitaḥ

हिन्दी अर्थ

दूतके मुखसे यह कहलाया था कि मेरे चिह्नोंको छोड़ दे देख, यह मैंने चक्र छोड़ दिया, यह तेरे ऊपर गदा भी छोड़ दी और यह गरुड भी छोड़े देता हूँ, यह तेरी ध्वजापर श्रीपराशरजी बोले--- ऐसा कहकर छोड़े हुए चक्रने पौण्ड्ूकको विदीर्ण कर डाला, गदाने नीचे गिरा दिया और गरुडने उसकी ध्वजा तोड़ डाली सेनामें हाहाकार मच जानेपर अपने मित्रका बदला चुकानेके लिये खड़ा हुआ काशाीनरेश श्रीवासुदेवसे लड़ने लगा

English

He by whose power Bhishma and the others became as moths in the fire that was me — without that Krishna I have today been conquered by cowherds.

अध्याय ११८

श्लोक 50

गाण्डीवं त्रिषु लोकेषु ख्यातिं यदनुभावतः गतं तेन विनाभीरैर् लगुडैस् तन्निराकृतम्

gāṇḍīvaṃ triṣu lokeṣu khyātiṃ yadanubhāvataḥ gataṃ tena vinābhīrair laguḍais tannirākṛtam

हिन्दी अर्थ

तब भगवानने शार्ड्रधनु षसे छोड़े हुए एक बाणसे उसका सिर काटकर सम्पूर्ण लोगोंको विस्मित करते हुए काशीपुरीमें फेंक इस प्रकार पोण्ड्क और काशीनरेशको अनुचरों- सहित मारकर भगवान् फिर द्वारकाको लौट आये और वहाँ स्वर्ग सदूश सुखका अनुभव करते हुए रमण करने लगे इधर काशीपुरीमें काशिराजका सिर गिरा देख सम्पूर्ण नगरनिवासी विस्मयपूर्वक कहने लगे--'यह क्या हुआ ? इसे किसने काट डाला ?' काशिराजसुतेनेयमाराध्य. वृषभध्वजम्। ततः काशीबल भूरि प्रमथानां तथा बलम्। जब उसके पुत्रको मालूम हुआ कि उसे श्रीवासुदेवने मारा है तो उसने अपने पुरोहितके साथ मिलकर भगवान् अविमुक्त महाक्षेत्रमें उस राजकुमारसे सन्तुष्ट होकर श्रीशंकरने कहा--' वर माँग '

English

Gandiva, which by his power gained fame in the three worlds, has without him been set at naught by Abhiras with clubs.

अध्याय ११८

श्लोक 51

स्त्रीसहस्राण्य् अनेकानि मन्नाथानि महामुने यततो मम नीतानि दस्युभिर् लगुडायुधैः

strīsahasrāṇy anekāni mannāthāni mahāmune yatato mama nītāni dasyubhir laguḍāyudhaiḥ

हिन्दी अर्थ

वह बोला--'' है भगवन्! है महेश्वर !! आपकी कृपासे मेरे पिताका वध करनेवाले कृष्णका नाश करनेके लिये श्रीपराशरजी बोले--- भगवान् शंकरने कहा, 'ऐसा ही होगा।' उनके ऐसा कहनेपर दक्षिणाग्निका चयन करनेके अनन्तर उससे उस अग्निका ही विनाश करनेवाली कृत्या उसका कराल मुख ज्वालामालाओंसे द्वारकापुरीमें आयी हे मुने। उसे देखकर लोगोंने भय-विचलित नेत्रोंसे जगद्गति भगवान् मधुसूदनकी शरण ली

English

Many thousands of women under my protection, great sage, were carried off, though I strove, by robbers armed with clubs.

अध्याय ११८

श्लोक 52

आनीयमानम् आभीरैः कृष्ण कृष्णावरोधनम् हृतं यष्टिप्रहरणैः परिभूय बलं मम

ānīyamānam ābhīraiḥ kṛṣṇa kṛṣṇāvarodhanam hṛtaṃ yaṣṭipraharaṇaiḥ paribhūya balaṃ mama

हिन्दी अर्थ

भगवान् चक्रपाणिने जाना कि श्रीशंकरकी उपासना कर अक्षक्रीडामें लगे हुए उन्होंने लीलासे ही यह कहकर कि 'इस अग्निज्वालामयी जटाओंवाली भयंकर कृत्याको मालामण्डित जटाओंवाली और अग्निज्वालाओंके कारण अतिवेगसे दौड़ने लगी तथा वह चक्र भी उतने ही वेगसे उसका सेवकोंसे पूर्ण थी; घोड़े, हाथी और मनुष्योंसे भरी थी; इसलिये यदि इस वरका विपरीत परिणाम हुआ तो उसमें शंका नहीं करनी चाहिये। लिये भी दुर्दर्शीय थी, उसी काशीपुरीको भगवान् विष्णुके उस चक्रने उसके गृह, कोट और चबूतरोंमें यमुनाकर्षणादीनि श्रुतानि भगवन्मया। हूँ, आप वर्णन कीजिये हे भगवन्! मैंने उनके यमुनाकर्षणादि पराक्रम तो सुन लिये; अब है महाभाग ! उन्होंने जो और-और विक्रम दिखलाये हैं, उनका

English

The household of Krishna, O Krishna, which I was bringing, was seized by Abhiras armed with staves who overpowered my strength.

अध्याय ११८

श्लोक 53

निःश्रीकता न मे चित्रं यज् जीवामि तद् अद्भुतम् नीचावमानपङ्काङ्की निर्लज्जो ऽस्मि पितामह

niḥśrīkatā na me citraṃ yaj jīvāmi tad adbhutam nīcāvamānapaṅkāṅkī nirlajjo 'smi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

धरणीधर शेषावतार श्रीबलरामजीने जो कर्म किये थे, अवसरपर दुर्योधनकी पुत्रीको बलात् हरण किया क्लुद्ध होकर उसे युद्धमें हराकर बाँध लिया उनको रोककर श्रीबलरामजीने मदिराके उन्मादसे लड़खड़ाते हुए शब्दोंमें कहा--''कौरवगण मेरे कहनेसे साम्बको छोड़ देंगे, अत: मैं अकेला ही उनके पास जाता हूँ”

English

My loss of glory is no wonder; that I still live is the marvel. Marked with the mud of insult from the lowly, I am shameless, grandsire."

अध्याय ११८

श्लोक 54

अलं ते व्रीडया पार्थ न त्वं शोचितुम् अर्हसि अवेहि सर्वभूतेषु कालस्य गतिर् ईदृशी

alaṃ te vrīḍayā pārtha na tvaṃ śocitum arhasi avehi sarvabhūteṣu kālasya gatir īdṛśī

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--तदनन्तर, श्रीबलदेवजी हस्तिनापुरके समीप पहुँचकर उसके बाहर एक उद्यानमें ठहर गये; उन्होंने नगरमें प्रवेश नहीं किया बलरामजीको आये जान दुर्योधन आदि राजाओंने ऊचुश्च कुपितास्सवे बाहिकाद्याशएच कोरवा: । ननाम सा कृता केयमाज्ञा स्वामिनि भृत्यत: ॥ १६ कौरवाणां महीपत्वमस्माकं किल कालजम्। उन सबको विधिवतू् ग्रहण कर बलभद्रजीने हे द्विजसत्तम ! बलरामजीके इन वचनोंको सुनकर और यदुवंशको राज्यपदके अयोग्य समझ बाहिक आदि सभी कौरवगण कुपित होकर मूसलधारी बलभद्रजीसे कहने लगे--

English

"Enough of your shame, son of Pritha; you should not grieve. Know that such is the course of Time in all beings.

अध्याय ११८

श्लोक 55

कालो भवाय भूतानाम् अभावाय च पाण्डव कालमूलम् इदं ज्ञात्वा भव स्थैर्यधनो ऽर्जुन

kālo bhavāya bhūtānām abhāvāya ca pāṇḍava kālamūlam idaṃ jñātvā bhava sthairyadhano 'rjuna

हिन्दी अर्थ

“हे बलभद्र ! तुम यह क्या कह रहे हो; ऐसा कौन यदुवंशी है जो कुरुकुलोत्पन किसी वीरको आज्ञा दे 2 यदि उग्रसेन भी कौरवोंको आज्ञा दे सकता है तो राजाओंके योग्य कौरवोंके इस तुम जाओ अथवा रहो, हमलोग तुम्हारी या उग्रसेनकी पूर्वकालमें कुकुर और अन्धकवंशीय यादवगण हम माननीयोंको प्रणाम किया करते थे सो अब वे ऐसा नहों करते तो न सही, किन्तु स्वामीको यह सेवककी ओरसे

English

Time brings about the existence and non-existence of beings, son of Pandu; knowing this to be rooted in Time, be rich in steadfastness, Arjuna.

अध्याय ११८

श्लोक 56

नद्यः समुद्रा गिरयः सकला च वसुंधरा देवा मनुष्याः पशवस् तरवः ससरीसृपाः

nadyaḥ samudrā girayaḥ sakalā ca vasuṃdharā devā manuṣyāḥ paśavas taravaḥ sasarīsṛpāḥ

हिन्दी अर्थ

तुमलोगोंके साथ समान आसन और भोजनका व्यवहार करके तुम्हें हमहीने गर्वीला बना दिया है; इसमें तुम्हारा कोई दोष नहीं है; क्योंकि हमने ही प्रीतिवश नीतिका विचार नहीं किया हमने जो तुम्हें यह अर्घ्य आदि निवेदन किया हैं यह प्रेमवश ही किया है, वास्तवमें हमारे कुलकी तरफसे तुम्हारे कुलको अर्घ्यादि देना उचित नहीं है'” श्रीपराशरजी बोले--ऐसा कहकर कौरवगण यह तुरन्त हस्तिनापुरमें चले गये घूरते हुए पृथिवीमें लात मारी दिशाओंको गुँजाकर कम्पायमान करने लगे तथा लाल- लाल नेत्र और टेढ़ी भूकुटि करके बोले- ॥ २१-२२ ॥''अहो! इन सारहीन दुरात्मा कौरवोंको यह कैसा राजमदका अभिमान है। कौरवोंका महीपालत्व तो स्वत:सिद्ध है और हमारा

English

Rivers, oceans, mountains, the whole earth, gods, men, beasts, trees and reptiles

अध्याय ११८

श्लोक 57

सृष्टाः कालेन कालेन पुनर् यास्यन्ति संक्षयम् कालात्मकम् इदं सर्वं ज्ञात्वा शमम् अवाप्नुहि कालस्वरूपी भगवान् कृष्णः कमललोचनः

sṛṣṭāḥ kālena kālena punar yāsyanti saṃkṣayam kālātmakam idaṃ sarvaṃ jñātvā śamam avāpnuhi kālasvarūpī bhagavān kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

आज राजा उग्रसेन सुधर्मा-सभामें स्वयं विराजमान होते हैं, उसमें शचीपति इन्द्र भी नहीं बैठने पाते। परन्तु इन उपसंहियतां कोप: प्रसीद मुसलायुध॥ ३३ राजसिंहासनमें इतनी तुष्टि है वह भी इन कौरवोंके महाराज नहीं हैं ? यह कैसा आश्चर्य वे उग्रसेन ही सम्पूर्ण राजाओंके महाराज बनकर रहें। आज मैं अकेला ही पृथिवीको कौरवहीन करके उनकी द्वारकापुरीको जाऊँगा सोमदत्त, शल, भीम, अर्जुन, युधिष्ठिर, नकुल और सहदेव तथा अन्यान्य समस्त कौरवोंको उनके हाथी-घोड़े और रथके सहित मारकर तथा नववधूके साथ वीरवर साम्बको लेकर ही में द्वारकापुरीमें जाकर उग्रसेन आदि अपने बन्धु-

English

have been created by Time and by Time will go again to destruction; knowing all this to consist of Time, attain peace. The blessed lotus-eyed Krishna is of the form of Time.

अध्याय ११८

श्लोक 58

यच् चात्थ कृष्णमाहात्म्यं तत् तथैव धनंजय भारावतारकार्यार्थम् अवतीर्णः स मेदिनीम्

yac cāttha kṛṣṇamāhātmyaṃ tat tathaiva dhanaṃjaya bhārāvatārakāryārtham avatīrṇaḥ sa medinīm

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले---ऐसा कहकर मदसे अरुणनयन मुसलायुध श्रीबलभद्रजीने हलकी नॉंककों हस्तिनापुरके खाईं और दुर्गसे युक्त प्राकारके मूलमें लगाकर खींचा कोौरवगण क्षुब्धचित्त होकर भयभीत हो गये कहने लगे-- '' है राम ! है राम ! है महाबाहो ! क्षमा करो, हे बलराम! हम आपको पत्नीके सहित इस साम्बको सौंपते हैं। हम आपका प्रभाव नहीं जानते थे, इसीसे आपका अपराध किया; कृपया क्षमा कीजिये '” तुरन्त ही अपने नगरसे बाहर आकर पत्नीसहित साम्बको श्रीबलरामजीके अर्पण कर दिया

English

And what you say of Krishna's greatness is just so, Dhananjaya; he descended to earth for the work of removing its burden.

अध्याय ११८

श्लोक 59

भाराक्रान्ता धरा याता देवानां समितिं पुरा तदर्थम् अवतीर्णो ऽसौ कालरूपी जनार्दनः

bhārākrāntā dharā yātā devānāṃ samitiṃ purā tadartham avatīrṇo 'sau kālarūpī janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

बलरामजीने कहा--'' अच्छा मैंने क्षमा किया” द्विजअ! इस समय भी हस्तिनापुर गंगाकी ओर कुछ झुका हुआ-सा दिखायी देता है, यह श्रीबलरामजीके बल और शूरवीरताका परिचय देनेवाला उनका प्रभाव ही है तदनन्तर कौरवोंने बलरामजीके सहित साम्बका पूजन किया तथा बहुत-से दहेज और वधूके सहित उन्हें द्वारकापुरी नरक हतवान्कृष्णो देवराजेन चोदितः॥ ३ कामरूपी महारूप॑ कृत्वा सस्यान्यशेषत: । श्रीपराशरजी बोले--हे मैत्रेय! बलशाली बलरामजीका ऐसा ही पराक्रम था। अब, उन्होंने जो

English

Long ago the earth, oppressed by her burden, went to the assembly of the gods; for that purpose Janardana, of the form of Time, descended.

अध्याय ११८

श्लोक 60

तच् च निष्पादितं कार्यम् अशेषा भूभृतो हताः वृष्ण्यन्धककुलं सर्वं तथा पार्थोपसंहृतम्

tac ca niṣpāditaṃ kāryam aśeṣā bhūbhṛto hatāḥ vṛṣṇyandhakakulaṃ sarvaṃ tathā pārthopasaṃhṛtam

हिन्दी अर्थ

भगवान् कृष्णने देवराज इन्द्रकी प्रेरणासे नरकासुरका वध किया था, इसलिये वीर वानर द्विविदने देवताओंसे बैर ठाना देवताओंसे इसका बदला चुका लूँगा”” वह अज्ञानमोहित होकर यज्ञोंको विध्वंस करने लगा और साधुमर्यादाको मिटाने तथा देहधारी जीबवोंको वह वन, देश, पुर और गिराकर ग्रामादिकोंको चूर्ण कर डालता पहाड़ोंकी चट्टान उखाड़कर समुद्रके जलमें छोड़ देता और फिर कभी समुद्रमें घुसकर उसे श्षुभित कर

English

That work has been accomplished: all the kings have been slain, and the whole Vrishni and Andhaka race likewise brought to an end, son of Pritha.

अध्याय ११८

श्लोक 61

न किंचिद् अन्यत् कर्तव्यम् अस्य भूमितले प्रभोः अतो गतः स भगवान् कृतकृत्यो यथेच्छया

na kiṃcid anyat kartavyam asya bhūmitale prabhoḥ ato gataḥ sa bhagavān kṛtakṛtyo yathecchayā

हिन्दी अर्थ

हे द्विज! उससे क्षुभित हुआ समुद्र ऊँची- ऊँची तरंगोंसे उठकर अति वेगसे युक्त हो अपने तीरवर्ती ग्राम और पुर आदिको डुबो देता था वह कामरूपी वानर महान् रूप धारणकर लोटने धान्यों (खेतों)को कुचल डालता था होकर मद्यपान कर रहे थे। साथ ही महाभागा रेवती समय वहाँ द्विविद वानर आया और श्रीहलधरके हल और मूसल लेकर उनके सामने ही उनकी नकल

English

There is nothing else for the lord to do on earth; therefore the Blessed One, his purpose achieved, has gone as he pleased.

अध्याय ११८

श्लोक 62

सृष्टिं सर्गे करोत्य् एष देवदेवः स्थितौ स्थितिम् अन्ते ऽन्ताय समर्थो ऽयं साम्प्रतं वै यथा कृतम्

sṛṣṭiṃ sarge karoty eṣa devadevaḥ sthitau sthitim ante 'ntāya samartho 'yaṃ sāmprataṃ vai yathā kṛtam

हिन्दी अर्थ

वह दुरात्मा वानर उन स्त्रियोंकी ओर देख-देखकर हँसने लगा और उसने मदिरासे भरे हुए घड़े फोड़कर फेंक दिये ततः कोपपरीतात्मा भर्त्सयामास तं हली। वेगेनागत्य रोषेण करेणोरस्यताडयत्ू॥ १८ ततो बलेन कोपेन मुष्टिना मूर्थ्नि ताडित:। अनेन दुष्टकपिना हैत्यपक्षोपकारिणा। तदनन्तर श्रीबलरामजीने मुसकाकर क्रोधसे अपना मूसल और उसे बलरामजीके ऊपर फेंकी, किन्तु यदुवीर बलभद्रजीने मूसलसे उसके हजारों टुकड़े कर दिये; जिससे वह पृथिवीपर तब उस वानरने बलरामजीके मूसलका वार बचाकर रोषपूर्वक अत्यन्त वेगसे उनकी छातीमें घूँसा

English

The god of gods makes creation at creation and preservation in preservation, and at the end he is able to bring the end, as he has now done.

अध्याय ११८

श्लोक 63

तस्मात् पार्थ न संतापस् त्वया कार्यः पराभवात् भवन्ति भवकालेषु पुरुषाणां पराक्रमाः

tasmāt pārtha na saṃtāpas tvayā kāryaḥ parābhavāt bhavanti bhavakāleṣu puruṣāṇāṃ parākramāḥ

हिन्दी अर्थ

सिरमें घूँसा मारा जिससे वह रुधिर वमन करता हुआ निर्जीव होकर पृथिवीपर गिर पड़ा हे मैत्रेय ! उसके गिरते समय समान उस पर्वतके शिखरके सैकड़ों टुकड़े हो गये उस समय देवतालोग बलरामजीके ऊपर फूल बरसाने लगे और वहाँ आकर '' आपने यह बड़ा अच्छा किया ”' ऐसा कहकर उनकी प्रशंसा करने लगे दे रखा था; यह बड़े ही सौभाग्यका विषय है कि आज यह आपके हाथों मारा गया।”” ऐसा कहकर गुह्मकोंके श्रीपराशरजी बोले--शेषावतार धरणीधर धीमान् बलभद्रजीके ऐसे ही अनेकों कर्म हैं, जिनका कोई

English

Therefore, son of Pritha, you should not grieve over your defeat; men's feats of valour come at the times of their prosperity.

अध्याय ११८

श्लोक 64

त्वयैकेन हता भीष्मद्रोणकर्णादयो नृपाः तेषाम् अर्जुन कालोत्थः किं न्यूनाभिभवो न सः वैकुण्ठाद् आगतो विष्णुस् तम् एव गतवान् प्रभुः तस्मात् पार्थ न शोचस् त्वम् अशोच्यो भगवान् हरिः

tvayaikena hatā bhīṣmadroṇakarṇādayo nṛpāḥ teṣām arjuna kālotthaḥ kiṃ nyūnābhibhavo na saḥ vaikuṇṭhād āgato viṣṇus tam eva gatavān prabhuḥ tasmāt pārtha na śocas tvam aśocyo bhagavān hariḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंका शाप, यदुवंशविनाश तथा भगवानूका स्वधाम सिधारना एवं हैत्यवधं कृष्णो बलदेवसहायवान्। श्रीपराशरजी बोले--हे मैत्रेय! इसी प्रकार देत्यों और दुष्ट राजाऑंका वध किया अठारह अक्षौहिणी सेनाको मारकर पृथिवीका भार इस प्रकार सम्पूर्ण राजाओंको मारकर पृथिवीका भारावतरण किया और फिर ब्राह्मणोंके शापके पिण्डारके महातीर्थे दृष्टा यदुकुमारके: ॥ सर्वयादवसंहारकारणं भुवनोत्तरम् । विज्ञातपरमार्थोडपि. भगवान्मधुसूदन: । हे मुने! अन्तमें द्वारकापुरीको छोड़कर तथा अपने मिषसे किस प्रकार अपने कुलका नाश किया और अपने मानव-देहको किस प्रकार छोड़ा ?2

English

By you alone kings such as Bhishma, Drona and Karna were slain; was that not their defeat by inferiors, arising from Time, Arjuna? The lord Vishnu came from Vaikuntha and has gone back there; therefore grieve not, son of Pritha; the blessed Hari is not to be grieved for.

अध्याय ११८

श्लोक 65

विष्णोस् तस्यानुभावेन यथा तेषां पराभवः त्वत्तस् तथैव भवतो दस्युभ्यो ऽन्ते तदुद्भवः

viṣṇos tasyānubhāvena yathā teṣāṃ parābhavaḥ tvattas tathaiva bhavato dasyubhyo 'nte tadudbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--एक बार कुछ यदुकुमारोंने आदि महामुनियोंको देखा तब यौवनसे उन्मत्त हुए मुनिजन ! कहिये यह क्या जनेगी ?!”॥ ७-८ ॥ श्रीपराशरजी बोले--यदुकुमारोंके इस प्रकार होकर कहा--“'यह एक लोकोत्तर मूसल जनेगी, जो उस लोहमय मूसलका चूर्ण करा डाला और उसे उन बालकोंने ले जाकर समुद्रमें फेंक दिया, उससे वहाँ बहुत-से सरकण्डे उत्पन्न हो गये चूर्ण किये गये इस मूसलके लोहेका जो भालेको नोंकके समान एक खण्ड चूर्ण करनेसे बचा उसे भी समुद्रहीमें फिकवा दिया। उसे एक मछली निगल गयी। उस मछलीको मछेरोंने पकड़ लिया तथा

English

As by the power of that Vishnu they were defeated by you, so at the end your defeat by robbers arose from the same.

अध्याय ११८

श्लोक 66

स देवो ऽन्यशरीराणि समाविश्य जगत्स्थितिम् करोति सर्वभूतानां नाशं चान्ते जगत्पतिः

sa devo 'nyaśarīrāṇi samāviśya jagatsthitim karoti sarvabhūtānāṃ nāśaṃ cānte jagatpatiḥ

हिन्दी अर्थ

इसी समय देवताओंने वायुको भेजा उसने एकान्तमें सहित इन्द्रने आपको जो सन्देश भेजा है वह सुनिये दुर्वत्ता निहता हैत्या भुवो भारोडवतारित: । तत्स्थीयतां यथाकालमाख्येयमनुजीविभि: ॥ २१ हे भगवन् ! देवताओंकी प्रेरणासे उनके ही साथ पृथिवीका भार उतारनेके लिये अवतीर्ण हुए आपको सौ वर्षसे अधिक अब आप दुराचारी हैत्योंको मार चुके और पृथिवीका भार भी उतार चुके, अत: हमारी हे जगन्नाथ ! आपको भूमण्डलमें पधारे हुए सौ वर्षसे अधिक हो गये, अब यदि आपको पसन्द आवे

English

That god, lord of the world, entering other bodies, maintains the world and at the end brings about the destruction of all beings.

अध्याय ११८

श्लोक 67

तवोद्भवे स कौन्तेय सहायो ऽभूज् जनार्दनः भावाभावे च स तदा सहयोगं जनार्दनः भवान्ते त्वद्विपक्षास् ते केशवेनावलोकिताः

tavodbhave sa kaunteya sahāyo 'bhūj janārdanaḥ bhāvābhāve ca sa tadā sahayogaṃ janārdanaḥ bhavānte tvadvipakṣās te keśavenāvalokitāḥ

हिन्दी अर्थ

हे देव! देवगणका यह भी कथन है कि यदि आपको यहीं रहना अच्छा लगे तो रहें, सेवकोंका तो यही धर्म है कि स्वामीको यथासमय कर्तव्यका निवेदन कर दे”” श्रीभगवान् बोले--हे दूत ! तुम जो कुछ कहते हो वह मैं सब जानता हूँ, इसलिये अब मैंने यादवोंके नाशका आरम्भ कर ही दिया है इन यादवोंका संहार हुए बिना अभीतक पृथिवीका भार हल्का नहीं हुआ है, अतः अब सात रात्रिके भीतर इनका संहार करके पृथिवीका भार उतारकर मैं शीघ्र ही जैसा तुम कहते हो वही जिस प्रकार यह द्वारकाकी भूमि मैंने समुद्रसे माँगी थी इसे उसी प्रकार उसे लौटाकर तथा यादवोंका उपसंहार कर में स्वर्गलोकमें आऊँगा

English

At your rise, son of Kunti, Janardana was your helper; and at your fall Janardana likewise withdrew his aid; at the end of existence your adversaries were looked upon by Keshava.

अध्याय ११८

श्लोक 68

कः श्रद्दध्यात् सगाङ्गेयान् हन्यास् त्वं सर्वकौरवान् आभीरेभ्यश् च भवतः कः श्रद्दध्यात् पराभवम्

kaḥ śraddadhyāt sagāṅgeyān hanyās tvaṃ sarvakauravān ābhīrebhyaś ca bhavataḥ kaḥ śraddadhyāt parābhavam

हिन्दी अर्थ

इन्द्र और देवताओंको यह समझना चाहिये कि संकर्षणके सहित मैं मनुष्य-शरीरको छोड़कर स्वर्ग पहुँच ही चुका पृथिवीके भारभूत जो जरासन्ध आदि अन्य राजागण मारे गये हैं, ये यदुकुमार भी उनसे कम नहीं अत: तुम देवताओंसे जाकर कहो कि मैं पृथिवीके इस महाभारको उतारकर ही देवलोकका पालन करनेके लिये स्वर्गमें आऊँगा श्रीपराशरजी बोले--हे मैत्रेय ! भगवान् वासुदेवके इस प्रकार कहनेपर देवदूत वायु उन्हें प्रणाम करके अपनी दिव्य गतिसे देवराजके पास चले आये देखा कि द्वारकापुरीमें रात-दिन नाशके सूचक दिव्य,

English

Who would have believed that you would slay all the Kauravas with the son of Ganga? And who would believe your defeat by the Abhiras?

अध्याय ११८

श्लोक 69

पार्थैतत् सर्वभूतस्य हरेर् लीलाविचेष्टितम् त्वया यत् कौरवा ध्वस्ता यद् आभीरैर् भवाञ् जितः

pārthaitat sarvabhūtasya harer līlāviceṣṭitam tvayā yat kauravā dhvastā yad ābhīrair bhavāñ jitaḥ

हिन्दी अर्थ

उन उत्पातोंको देखकर भगवानने यादवोंसे कहा-- “देखो, ये कैसे घोर उपद्रव हो रहे हैं, चलो, शीघ्र ही इनकी नरनारायणस्थानं केशवेनानुमोदित: ॥ ३७ चक्कुस्तत्र महापानं वासुदेवेन चोदिता:॥ ३९ ““भगवन्! मुझे ऐसा प्रतीत होता है कि अब आप इस कुलका नाश करेंगे; क्‍योंकि हे अच्युत! इस समय सब ओर इसके नाशके सूचक कारण दिखायी दे रहे हैं, अत: मुझे आज्ञा दीजिये वहाँपर मुझमें चित्त लगाकर तुम मेरी कृपासे सिद्धि प्राप्त करोगे। अब मैं भी इस कुलका संहार करके स्वर्गलोकको चला जाऊँगा

English

Son of Pritha, this is the sport of Hari, who is all beings: that the Kauravas were destroyed by you and that you were conquered by the Abhiras.

अध्याय ११८

श्लोक 70

गृहीता दस्युभिर् यच् च भवता शोचिताः स्त्रियः तद् अप्य् अहं यथावृत्तं कथयामि तवार्जुन

gṛhītā dasyubhir yac ca bhavatā śocitāḥ striyaḥ tad apy ahaṃ yathāvṛttaṃ kathayāmi tavārjuna

हिन्दी अर्थ

माननेके कारण केवल मेरे भवनको छोड़ देगा; अपने इस भवनमें में भक्तोंकी हितकामनासे सर्वदा निवास श्रीपराशरजी बोले-- भगवान्के ऐसा कहनेपर तपोवन श्रीनरनारायणके स्थानको चले गये द्विज! तदनन्तर कृष्ण और बलराम आदिके सहित वहाँ पहुँचकर कुकुर, अन्धक और प्रेरणासे महापान और भोजन किया करते समय उनमें परस्पर कुछ विवाद हो जानेसे

English

And as for the women seized by robbers, whom you grieve for, I shall tell you that too as it happened, Arjuna.

अध्याय ११८

श्लोक 71

अष्टावक्रः पुरा विप्रो जलवासरतो ऽभवत् बहून् वर्षगणान् पार्थ गृणन् ब्रह्म सनातनम्

aṣṭāvakraḥ purā vipro jalavāsarato 'bhavat bahūn varṣagaṇān pārtha gṛṇan brahma sanātanam

हिन्दी अर्थ

श्रीमैत्रेयजी बोले--हे द्विज! अपना-अपना भोजन करते हुए उन यादवोंमें किस कारणसे कलह (वाग्युद्ध) अथवा संघर्ष (हाथापाई) हुआ, सो आप कहिये श्रीपराशरजी बोले--'मेरा भोजन शुद्ध है, तेरा अच्छा नहीं है।' इस प्रकार भोजनके अच्छे-बुरेकी चर्चा करते-करते उनमें परस्पर विवाद और हाथापाई तब वे हैवी प्रेरणासे विवश होकर करने लगे और जब शस्त्र समाप्त हो गये तो पासहीमें उगे हुए सरकण्डे ले लिये॥ ४३-४४॥ एरका तु गृहीता वे वज्रभूतेव लक्ष्यते। एरकारूपी वज्ञोंसे प्रहार करने लगे ॥ ४६-४७ ॥ जब श्रीहरिने सहायक होकर आये हुए समझा और उनकी बातकी अवहेलनाकर एक-दूसरेको मारने लगे

English

Long ago the brahmin Ashtavakra delighted in dwelling in water, for many series of years, son of Pritha, reciting the eternal Brahman.

अध्याय ११८

श्लोक 72

जितेष्व् असुरसंघेषु मेरुपृष्ठे महोत्सवः बभूव तत्र गच्छन्त्यो ददृशुस् तं सुरस्त्रियः

jiteṣv asurasaṃgheṣu merupṛṣṭhe mahotsavaḥ babhūva tatra gacchantyo dadṛśus taṃ surastriyaḥ

हिन्दी अर्थ

भी कुपित होकर उनका वध करनेके लिये एक मुट्ठी सरकण्डे उठा लिये। वे मुट्ठीभर सरकण्डे लोहेके मूसल उन मूसलरूप सरकण्डोंसे समस्त यादव भी वहाँ आ-आकर एक-दूसरेको मारने नामक रथ घोड़ोंसे आकृष्ट हो दारुकके देखते-देखते समुद्रके उनके सारथी दारुकको छोड़कर और कोई यदुवंशी जीवित उन दोनोंने वहाँ घूमते हुए देखा कि श्रीबलरामजी एक वृक्षके तले बैठे हैं और उनके मुखसे एक बहुत बड़ा सर्प निकल रहा है

English

When the hosts of asuras had been conquered, there was a great festival on the summit of Meru; going there, the divine women saw him.

अध्याय ११८

श्लोक 73

रम्भातिलोत्तमाद्याश् च शतशो ऽथ सहस्रशः तुष्टुवुस् तं महात्मानं प्रशशंसुश् च पाण्डव

rambhātilottamādyāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ tuṣṭuvus taṃ mahātmānaṃ praśaśaṃsuś ca pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

फणधारी सर्प उनके मुखसे निकलकर सिद्ध और नागोंसे पूजित हुआ समुद्रकी ओर गया और वह नागगश्रेष्ठोंसे पूजित हो समुद्रमें घुस गया इस प्रकार श्रीबलरामजीका प्रयाण देखकर उग्रसेन और वसुदेवजीसे जाकर कहो”” होकर शरीर छोड़ँगा--यह सब समाचार उन्हें जाकर

English

Rambha, Tilottama and others by the hundreds and thousands praised that great-souled one and extolled him, son of Pandu.

अध्याय ११८

श्लोक 74

आकण्ठमग्नं सलिले जटाभारधरं मुनिम् विनयावनताश् चैनं प्रणेमुः स्तोत्रतत्पराः

ākaṇṭhamagnaṃ salile jaṭābhāradharaṃ munim vinayāvanatāś cainaṃ praṇemuḥ stotratatparāḥ

हिन्दी अर्थ

से कहना कि अब इस सम्पूर्ण नगरीको समुद्र इसलिये आप सब केवल अर्जुनके आगमनकी प्रतीक्षा और करें तथा अर्जुनके यहाँसे लौटते भगवानपि गोविन्दो वासुदेवात्मकं परम्। मुसलावशेषलोहैकसायकन्यस्ततोमर: ॥ ६८ और तुम द्वारकावासी सभी लोगोंको लेकर अर्जुनके साथ चले जाना। हमारे पीछे वज्र यदुवंशका राजा होगा अनेक परिक्रमाएँ कर उनके कथनानुसार चला गया उनका ध्यान किया तथा है महाभाग! वे पुरुषोत्तम तुरीयपदमें स्थित हुए

English

To the sage sunk in water up to his neck, bearing a mass of matted hair, they bowed with humility, intent on praise.

अध्याय ११८

श्लोक 75

यथा यथा प्रसन्नो ऽसौ तुष्टुवुस् तं तथा तथा सर्वास् ताः कौरवश्रेष्ठ वरिष्ठं तं द्विजन्मनाम्

yathā yathā prasanno 'sau tuṣṭuvus taṃ tathā tathā sarvās tāḥ kauravaśreṣṭha variṣṭhaṃ taṃ dvijanmanām

हिन्दी अर्थ

हे मुनिश्रेष्ठ ! दुर्वासाजीने वाक्यका मान रखनेके लिये वे अपनी जानुओंपर चरण रखकर योगयुक्त होकर बैठे जिसने मूसलके बचे हुए तोमर (बाणमें लगे हुए लोहेके टुकड़े)-के आकारवाले लोहखण्डको अपने बाणकी नोंकपर लगा लिया था; वह जरा नामक व्याध वहाँ हे द्विजोत्तम! उस चरणको मृगाकार देख उस व्याधने उसे दूरहीसे खड़े-खड़े उसी तोमरसे बींध किंतु वहाँ पहुँचनेपर उसने एक चतुर्भुजधारी मनुष्य देखा। यह देखते ही वह चरणोंमें गिरकर

English

The more he was pleased, the more they all praised that best of the twice-born, best of the Kauravas.

अध्याय ११८

श्लोक 76

प्रसन्नो ऽहं महाभागा भवतीनां यद् इष्यते मत्तस् तद् व्रियतां सर्वं प्रदास्याम्य् अतिदुर्लभम्

prasanno 'haṃ mahābhāgā bhavatīnāṃ yad iṣyate mattas tad vriyatāṃ sarvaṃ pradāsyāmy atidurlabham

हिन्दी अर्थ

मैंने बिना जाने ही मृगकी आशंकासे यह अपराध किया है, कृपया क्षमा कीजिये। मैं अपने पापसे दग्ध हो रहा हूँ, आप मेरी रक्षा कीजिये'' श्रीपराशरजी बोले--तब भगवान्ने उससे कहा--''लुब्धक ! तू तनिक भी न डर; मेरी कृपासे तू अभी देवताओंके स्थान स्वर्गलोकको चला इन भगदद्वाक्योंक समाप्त होते ही वहाँ एक विमान आया, उसपर चढ़कर वह व्याध भगवान्की कृपासे उसी समय स्वर्गको चला गया उन्होंने कहा कि आप मेरा जूँठा जल अपने सारे शरीरमें लगाइये। भगवानने वैसा ही किया, परंतु “ब्राह्मणका जूँठ पैरसे नहीं छूना चाहिये” ऐसा सोचकर पैरमें नहीं लगाया। इसपर दुर्वासाने शाप दिया कि आपके पैरमें कभी छेद हो जायगा। गतिको पार करके इस मनुष्य-शरीरको छोड़ देवकी रोहिणी चैव विविशुर्जातवेदसम्॥ ४ तस्मिन्नेवावतीणोंउ्यं कालकायो बली कलि:ः॥ ८ प्लावयामास तां शून्यां द्वारकां च महोदधि: । वासुदेवगृहं त्वेके न प्लाववयति सागर:॥ ९

English

"I am pleased, fortunate ones; choose from me whatever you desire, and I shall give it, even if most rare."

अध्याय ११८

श्लोक 77

रम्भातिलोत्तमाद्यास् तं वैदिक्यो ऽप्सरसो ऽब्रुवन् प्रसन्ने त्वय्य् अपर्याप्तं किम् अस्माकम् इति द्विज

rambhātilottamādyās taṃ vaidikyo 'psaraso 'bruvan prasanne tvayy aparyāptaṃ kim asmākam iti dvija

हिन्दी अर्थ

भगवान् कृष्णकी जो रुक्मिणी आदि आठ पटरानी बतलायी गयी हैं, उन सबने उनके शरीरका आलिंगन कर अम्निमें प्रवेश किया सती रेवबतीजी भी बलरामजीके देहका आलिंगन कर, उनके अंग-संगके आह्ादसे शीतल प्रतीत होती हुई प्रजजलित अग्निमें प्रवेश कर गयीं अनिष्टका समाचार सुनते ही उग्रसेन, वसुदेव, देवकी और रोहिणीने भी अग्निमें प्रवेश किया वृक्ष भी स्वर्गलोकको चले गये

English

Rambha, Tilottama and the other apsarases known to the Veda said to him: "When you are pleased, what is lacking to us, brahmin?"

अध्याय ११८

श्लोक 78

इतरास् त्व् अब्रुवन् विप्र प्रसन्नो भगवान् यदि तद् इच्छामः पतिं प्राप्तुं विप्रेन्द्र पुरुषोत्तमम्

itarās tv abruvan vipra prasanno bhagavān yadi tad icchāmaḥ patiṃ prāptuṃ viprendra puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

भगवान् पृथिवीको छोड़कर स्वर्ग सिधारे थे, उसी दिनसे यह मलिनदेह महाबली कलियुग पृथिवीपर डुबो दिया, केवल एक कृष्णचन्द्रके भवनको वह आज भी समर्थ नहीं है; क्योंकि उसमें भगवान् ततस्ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतस:। कर्णादीएच न जानाति बल॑ ग्रामनिवासिनाम्॥ १६ मनुष्य सम्पूर्ण पापोंसे छूट जाता है उस समय अनाथा स्त्रियोंको अकेले धनुर्धारी अर्जुनको ले जाते देख लुटेरोंको लोभ उत्पन्न हुआ

English

But the others said: "If the blessed one is pleased, we wish to obtain the Supreme Person as our husband, chief of brahmins."

अध्याय ११८

श्लोक 79

एवं भविष्यतीत्य् उक्त्वा उत्ततार जलान् मुनिः तम् उत्तीर्णं च ददृशुर् विरूपं वक्रम् अष्टधा

evaṃ bhaviṣyatīty uktvā uttatāra jalān muniḥ tam uttīrṇaṃ ca dadṛśur virūpaṃ vakram aṣṭadhā

हिन्दी अर्थ

दस्युओंने परस्पर मिलकर सम्मति की-- यह धनुर्धारी अर्जुन अकेला ही हमारा अतिक्रमण करके इन अनाथा स्त्रियोंकों लिये जाता है; हमारे ऐसे बल- पुरुषार्थको धिक्कार है ! यह भीष्म, द्रोण, जयद्रथ और कर्ण आदि नगर-निवासियों -को मारकर ही इतना अभिमानी हो गया है, अभी हम ग्रामीणोंके बलको यह हमारे हाथोंमें लाठी देखकर यह दुर्मति धनुष लेकर हम सबकी अवज्ञा करता है, फिर हमारी इन ऊँची-ऊँची भुजाओंसे क्या लाभ है ?2'

English

Saying "So it shall be," the sage came up out of the water, and when he had come out they saw him misshapen, crooked in eight places.

अध्याय ११८

श्लोक 80

तं दृष्ट्वा गूहमानानां यासां हासः स्फुटो ऽभवत् ताः शशाप मुनिः कोपम् अवाप्य कुरुनन्दन

taṃ dṛṣṭvā gūhamānānāṃ yāsāṃ hāsaḥ sphuṭo 'bhavat tāḥ śaśāpa muniḥ kopam avāpya kurunandana

हिन्दी अर्थ

ऐसी सम्मतिकर वे सहस्रों लुटेरे लाठी और ढेले लेकर उन अनाथ द्वारकावासियोंपर टूट पड़े अर्जुनने उन लुटेरोंको झिड़ककर हँसते हुए कहा--'' ओरे पापियो! यदि तुम्हें मरनेकी इच्छा न हो तो अभी लौट किन्तु है मैत्रेय। लुटेरोंने उनके कथनपर और स्त्रीधनको अपने अधीन कर लिया चढ़ाना चाहा; किन्तु वे ऐसा न कर सके जैसे-तैसे अति कठिनतासे उसपर प्रत्यंचा (डोरी) चढ़ा

English

Those of them who, seeing him, tried to hide their laughter but laughed openly, the sage cursed in anger, delight of the Kurus:

अध्याय ११८

श्लोक 81

यस्माद् विरूपरूपं मां मत्वा हासावमानना भवतीभिः कृता तस्माद् एषं शापं ददामि वः

yasmād virūparūpaṃ māṃ matvā hāsāvamānanā bhavatībhiḥ kṛtā tasmād eṣaṃ śāpaṃ dadāmi vaḥ

हिन्दी अर्थ

गाण्डीवधारी अर्जुनके छोड़े हुए उन बाणोंने केवल उनकी अर्जुनका उद्धव क्षीण हो जानेके कारण अग्निसे दिये हुए उनके अक्षय बाण भी उन अहीरोंके साथ लड़नेमें नष्ट हो गये तब अर्जुनने सोचा कि मैंने जो अपने शरसमूहसे अनेकों राजाओंको जीता था, वह सब कृष्णचन्द्रका अर्जुनके देखते-देखते वे अहीर उन स्त्रीरत्नोंको खींच-खींचकर ले जाने लगे तथा कोई-कोई अपनी इच्छानुसार इधर-उधर भाग गयीं

English

"Since, thinking me of misshapen form, you have insulted me with laughter, I give you this curse:

अध्याय ११८

श्लोक 82

मत्प्रसादेन भर्तारं लब्ध्वा तु पुरुषोत्तमम् मच्छापोपहताः सर्वा दस्युहस्तं गमिष्यथ

matprasādena bhartāraṃ labdhvā tu puruṣottamam macchāpopahatāḥ sarvā dasyuhastaṃ gamiṣyatha

हिन्दी अर्थ

अहोडतिबलवह्हैव॑विना तेन महात्मना। सान्तानिकादयो वा ते याचमाना निराकृता: । बाणोंके समाप्त हो जानेपर धनंजय अर्जुनने धनुषकी नोंकसे ही प्रहार करना आरम्भ किया, किन्तु है मुने! वे दुःखी होकर “हा! कैसा कष्ट है? कैसा कष्ट है ?' ऐसा कहकर रोने लगे और बोले-- “' अहो ! मुझे उन भगवान्ने देखो, वही धनुष है, वे ही शस्त्र हैं, हुए दानके समान आज सभी एक साथ नष्ट हो गये अहो ! देव बड़ा प्रबल है, जिसने आज उन महात्मा कृष्णके न रहनेपर असमर्थ और नीच अहीरोंको जय दे दी देखो! मेरी वे ही भुजाएँ हैं, वही मेरी मुष्टि (मुट्ठी) है, पुण्यदर्शन कृष्णके बिना आज सब सारहीन हो गये

English

having obtained the Supreme Person as husband by my grace, you shall all, struck by my curse, fall into the hands of robbers."

अध्याय ११८

श्लोक 83

इत्य् उदीरितम् आकर्ण्य मुनिस् ताभिः प्रसादितः पुनः सुरेन्द्रलोकं वै प्राह भूयो गमिष्यथ

ity udīritam ākarṇya munis tābhiḥ prasāditaḥ punaḥ surendralokaṃ vai prāha bhūyo gamiṣyatha

हिन्दी अर्थ

कृष्णकी कृपासे ही था देखो, उनके बिना आज महारथियोंमें श्रेष्ठ मुझको तुच्छ आभीरोंने जीत लिया”' श्रीपराशरजी बोले--अर्जुन इस प्रकार कहते वज्का राज्याभिषिक किया व्यासमुनिसे मिले और उन महाभाग मुनिवरके निकट जाकर देरतक अपने चरणोंकी वन्दना करते देख मुनिवरने कहा-- “' आज तुम ऐसे कान्तिहीन क्यों हो रहे हो ?2

English

Hearing this spoken, the sage, propitiated by them, said again: "You will go back to the world of the lord of the gods."

अध्याय ११८

श्लोक 84

एवं तस्य मुनेः शापाद् अष्टावक्रस्य केशवम् भर्तारं प्राप्य ता याता दस्युहस्तं वराङ्गनाः

evaṃ tasya muneḥ śāpād aṣṭāvakrasya keśavam bhartāraṃ prāpya tā yātā dasyuhastaṃ varāṅganāḥ

हिन्दी अर्थ

तुमने भेड़ोंकी धूलिका अनुगमन किया है अथवा ब्रह्महत्या की है या तुम्हारी कोई सुदृढ़ आशा भंग हो गयी है ? जिसके दुःखसे तुम इस समय इतने श्रीहीन हो रहे हो किसी सन्‍्तानके इच्छुकका विवाहके लिये याचना करनेपर निरादर तो नहीं किया अथवा किसी अगम्य स्त्रीसे रमण तो नहीं किया, जिससे तुम ऐसे तेजोहीन हो रहे हो नहीं खा लेते हो अथवा तुमने किसी कृपणका धन तो हे अर्जुन! तुमने सूपकी वायुका तो सेवन नहीं किया ? क्या तुम्हारी आँखें दुखती हैं अथवा तुम्हें किसीने मारा है? तुम इस प्रकार श्रीहीन केसे हो तुमने नखजलका स्पर्श तो नहीं किया ? तुम्हारे ऊपर घड़ेसे छलके हुए जलकी छेंटिं हीना बयं मुने तेन जातास्तृणमया इब॥ ४४ विभाति तात नैको5हं विरहे तस्य चक्रिण: ॥ ४८

English

Thus, by the curse of the sage Ashtavakra, those lovely women, having obtained Keshava as husband, fell into the hands of robbers.

अध्याय ११८

श्लोक 85

तत् त्वया नात्र कर्तव्यः शोको ऽल्पो ऽपि हि पाण्डव तेनैवाखिलनाथेन सर्वं तद् उपसंहृतम्

tat tvayā nātra kartavyaḥ śoko 'lpo 'pi hi pāṇḍava tenaivākhilanāthena sarvaṃ tad upasaṃhṛtam

हिन्दी अर्थ

छोड़ते हुए कहा--'' भगवन्! सुनिये'” ऐसा कहकर ज्यों-का-त्यों सुना दिया हँस-हँसकर बातें किया करते थे, है मुने ! उन हरिके बिना हम आज तृणमय पुतलेके समान नि:सत्त्व हो गये हैं सार थे वे पुरुषोत्तम भगवान् हमें छोड़कर चले गये हैं हमारा साथ नहीं छोड़ा, वे ही भगवान् गोविन्द हमें छोड़कर

English

So you should not grieve here even a little, son of Pandu; all that has been withdrawn by the lord of all himself.

अध्याय ११८

श्लोक 86

भवतां चोपसंहारम् आसन्नं तेन कुर्वता बलं तेजस् तथा वीर्यं माहात्म्यं चोपसंहृतम्

bhavatāṃ copasaṃhāram āsannaṃ tena kurvatā balaṃ tejas tathā vīryaṃ māhātmyaṃ copasaṃhṛtam

हिन्दी अर्थ

कर्ण और दुर्योधन आदि अनेक शूरवीर दग्ध हो गये थे, जिनके प्रभावसे अग्निरूप मुझमें भीष्म कृष्णके बिना मुझे गोपोंने हरा दिया यह गाण्डीव धनुष तीनों लोकोंमें विख्यात हुआ था उन्‍्हींके बिना आज यह अहीरोंकी लाठियोंसे तिरस्कृत हो गया ! आ रही थीं उन्हें, मेरे सब प्रकार यत्न करते रहनेपर भी दस्युगण अपनी लाठियोंके बलसे ले गये कृष्णद्वैपायन ! लाठियाँ ही जिनके हथियार हैं उन आभीरोंने आज मेरे बलको कुण्ठितकर मेरे द्वारा साथ लाये हुए सम्पूर्ण कृष्ण-परिवारको हर लिया

English

And in bringing about your own end, which is near, he has withdrawn your strength, radiance, valour and greatness.

अध्याय ११८

श्लोक 87

जातस्य नियतो मृत्युः पतनं च तथोन्नतेः विप्रयोगावसानश् च संयोगः संचयात् क्षयः

jātasya niyato mṛtyuḥ patanaṃ ca tathonnateḥ viprayogāvasānaś ca saṃyogaḥ saṃcayāt kṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

मेरा श्रीहीन होना कोई आश्चर्यकी बात नहीं है; है पितामह! आश्चर्य तो यह है कि नीच पुरुषोंद्वारा अपमान-पंकमें सनकर भी मैं निर्लज्ज अभी जीवित ही हूँ है, तुम्हें शोक करना उचित नहीं है। तुम सम्पूर्ण भूतोंमें कालको ऐसी ही गति जानो प्राणियोंकी उन्‍नति और अवनतिका कारण काल ही है, देवा मनुष्या: पशवस्तरवश्च सरीसृपा:॥ ५६ कालस्वरूपी भगवान्कृष्ण: कमललोचन: भाराक्रान्ता धरा याता देवानां समिति पुरा॥ ५९ सरीसूप आदि सम्पूर्ण पदार्थ कालके ही रचे हुए हैं और फिर कालहीसे ये क्षीण हो जाते हैं, अत: इस सारे प्रपंचको कालात्मक जानकर शान्त होओ॥ ५६-५७ ॥ साक्षात् कालस्वरूप ही हैं

English

For the born, death is certain; for the exalted, a fall; union ends in separation, and accumulation in loss.

अध्याय ११८

श्लोक 88

विज्ञाय न बुधाः शोकं न हर्षम् उपयान्ति ये तेषाम् एवेतरे चेष्टां शिक्षन्तः सन्ति तादृशाः

vijñāya na budhāḥ śokaṃ na harṣam upayānti ye teṣām evetare ceṣṭāṃ śikṣantaḥ santi tādṛśāḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने पृथिवीका भार उतारनेके लिये ही मर्त्यलोकमें अवतार लिया था। एक समय पूर्वकालमें पृथिवी भाराक्रान्त होकर देवताओंकी कालस्वरूपी श्रीजनार्दनने उसीके चुके, अतः वह कार्य सम्पन्न हो गया हो गया; इसलिये उन प्रभुके लिये अब पृथिवीतलपर और कुछ भी कर्तव्य नहीं रहा समय पालन करते हैं और अन्तमें ये ही उसका नाश करनेमें समर्थ हैं--जैसे इस समय वे राक्षस आदिका संहार करके चले गये हैं अत: है पार्थ तुझे अपनी पराजयसे दुःखी न होना चाहिये, क्योंकि अभ्युदय-काल उपस्थित होनेपर ही पुरुषोंसे ऐसे कर्म बनते हैं जिनसे उनकी स्तुति होती है

English

Knowing this, the wise feel neither grief nor joy, and others, learning from their conduct, become like them.

अध्याय ११८

श्लोक 89

तस्मात् त्वया नरश्रेष्ठ ज्ञात्वैतद् भ्रातृभिः सह परित्यज्याखिलं तन्त्रं गन्तव्यं तपसे वनम्

tasmāt tvayā naraśreṣṭha jñātvaitad bhrātṛbhiḥ saha parityajyākhilaṃ tantraṃ gantavyaṃ tapase vanam

हिन्दी अर्थ

और कर्ण आदिको मार डाला था वह क्या उन वीरोंका कालक्रमसे प्राप्त हीनबल पुरुषसे पराभव नहीं था ? नीचा दिखलाया था, उसी प्रकार तुझे दस्युओंसे दबना हे कौन्तेय! जिस समय तेरा भाग्योदय हुआ था उस समय श्रीजनार्दन तेरे सहायक थे और जब उस (सौभाग्य)-का अन्त हो गया तो तेरे विपक्षियोंपर श्रीकेशवकी कृपादृष्टि हुई है भीष्मपितामहके सहित सम्पूर्ण कौरवोंको मार डालेगा-- इस बातको कौन मान सकता था और फिर यह भी किसे विश्वास होगा कि तू आभीरोंसे हार जायगा

English

Therefore, best of men, knowing this, you with your brothers should give up all the affairs of state and go to the forest for austerity.

अध्याय ११८

श्लोक 90

तद् गच्छ धर्मराजाय निवेद्यैतद् वचो मम परश्वो भ्रातृभिः सार्धं यथा यासि तथा कुरु

tad gaccha dharmarājāya nivedyaitad vaco mama paraśvo bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ yathā yāsi tathā kuru

हिन्दी अर्थ

आकण्ठमग्नं सलिले जटाभारवहं मुनिम् । ताश्शशाप मुनि: कोपमवाप्य कुरुनन्दन॥ ८० दिया और फिर स्वयं अहीरोंसे पराजित हो गया हे अर्जुन! तू जो उन दस्युओंद्वारा हरण की गयी स्त्रियोंक लिये शोक करता है सो मैं तुझे उसका यथावत् किया। उसमें सम्मिलित होनेके लिये जाती हुई रम्भा और तिलोत्तमा आदि सैकड़ों-हजारों देवांगनाओंने मार्गमें उन की ॥ ७२-७३ ॥ वे देवांगनाएँ उन जटाधारी मुनिवरको हुई प्रणाम करने लगीं हे कौरवश्रेष्ठ ! जिस प्रकार उनकी स्तुति करने लगीं हूँ, तुम्हारी जो इच्छा हो मुझसे वही वर माँग लो; मैं अति

English

So go and tell these words of mine to Dharmaraja, and act so that you depart with your brothers the day after tomorrow."

अध्याय ११८

श्लोक 91

इत्य् उक्तो ऽभ्येत्य पार्थाभ्यां यमाभ्यां च सहार्जुनः दृष्टं चैवानुभूतं च कथितं तद् विशेषतः

ity ukto 'bhyetya pārthābhyāṃ yamābhyāṃ ca sahārjunaḥ dṛṣṭaṃ caivānubhūtaṃ ca kathitaṃ tad viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

उनसे कहा--“' है द्विज! आपके प्रसन्‍न हो जानेपर हमें श्रीव्यासजी बोले--तब “ऐसा ही होगा'--यह कहकर मुनिवर अष्टावक्र जलसे बाहर आये। उनके बाहर आते समय अप्सराओंने आठ स्थानोंमें टेढ़े उनके उसे देखकर जिन अप्सराओंकी हँसी छिपानेपर भी प्रकट हो गयी, है कुरुनन्दन! उन्हें मुनिवरने क्लुद्ध होकर यह शाप दिया-- कुरूप देखकर तुमने हँसते हुए मेरा अपमान किया है, इसलिये मैं तुम्हें यह शाप देता हूँ कि मेरी कृपासे श्रीपुरुषोत्तमको पतिरूपसे पाकर भी तुम मेरे शापके वशीभूत होकर लुगटेरोंके हाथोंमें पड़ोगी''॥ ८१-८२॥

English

Thus addressed, Arjuna came to the two sons of Pritha and the twins, and told them in detail what he had seen and experienced.

अध्याय ११८

श्लोक 92

व्यासवाक्यं च ते सर्वे श्रुत्वार्जुनसमीरितम् राज्ये परीक्षितं कृत्वा ययुः पाण्डुसुता वनम्

vyāsavākyaṃ ca te sarve śrutvārjunasamīritam rājye parīkṣitaṃ kṛtvā yayuḥ pāṇḍusutā vanam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार मुनिवर अष्टावक्रके शापसे ही वे देवांगनाएँ हे पाण्डव! तुझे इस विषयमें तनिक भी शोक न यदुकुलका उपसंहार किया है तेज, वीर्य और माहात्म्यका संकोच कर दिया है अवश्यम्भावी है, संयोगका अन्त वियोग ही है तथा संचय निश्चित ही है'--ऐसा जानकर जो बुद्धिमान् पुरुष लाभ या हानिमें हर्ष अथवा शोक नहीं करते उन्हींकी चेष्टाका अवलम्बन कर अन्य मनुष्य भी अपना वैसा आचरण अब तुम जाओ तथा धर्मराज युधिष्ठिरसे मेरी ये सारी बातें कहो और जिस तरह परसों भाइयोंसहित वनको चले जा सको वैसा यत्न करो

English

All of them, hearing Vyasa's words as Arjuna reported them, placed Parikshit on the throne, and the sons of Pandu went to the forest.

अध्याय ११८

श्लोक 93

इत्य् एतत् तव मैत्रेय विस्तरेण मयोदितम् जातस्य यद् यदोर् वंशे वासुदेवस्य चेष्टितम् यश् चैतच् चरितं तस्य कृष्णस्य शृणुयात् सदा सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति

ity etat tava maitreya vistareṇa mayoditam jātasya yad yador vaṃśe vāsudevasya ceṣṭitam yaś caitac caritaṃ tasya kṛṣṇasya śṛṇuyāt sadā sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

मुनिवर व्यासजीके ऐसा कहनेपर अर्जुनने तथा यमजों (नकुल और सहदेव)-से उन्होंने जो कुछ जैसा-जैसा देखा और सुना था, सब ज्यों-का-त्यों सुना उन सब पाण्डु-पुत्रोंने अर्जुनके मुखसे अभिषिक्त किया और स्वयं वनको चले गये हे मैत्रेय! भगवान् वासुदेवने यदुवंशमें जन्म लेकर जो-जो लीलाएँ की थीं, वह सब मैंने विस्तारपूर्वक तुम्हें जो पुरुष भगवान् कृष्णके इस चरित्रको

English

Thus I have told you at length, Maitreya, the deeds of Vasudeva born in the line of Yadu; whoever always hears this story of Krishna is freed from all sins and goes to Vishnu's world.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_viSNupurANa-crit.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vishnu Purana — Chapter 118
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.