Vishnu Purana· Viṣṇu Purāṇa
123
अध्याय 123 / 126

Book 6 - Adhyaya 5

87 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ87 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२३

श्लोक 1

[[इति श्रीविष्णुपुराणे षष्ठे ऽंशे चतुर्थो ऽध्यायः ]] आध्यात्मिकादि मैत्रेय ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्य् आत्यन्तिकं लयम्

[[iti śrīviṣṇupurāṇe ṣaṣṭhe 'ṃśe caturtho 'dhyāyaḥ ]] ādhyātmikādi maitreya jñātvā tāpatrayaṃ budhaḥ utpannajñānavairāgyaḥ prāpnoty ātyantikaṃ layam

हिन्दी अर्थ

और विवेकज ज्ञान सूर्यके समान है

English

JT arasara said :— Maitreya^having investigated three kíijds pf worldly pain and having acquired true wisdom and detachment from wordly objects the wise matl obtajns final '

अध्याय १२३

श्लोक 2

आध्यात्मिको वै द्विविधः शारीरो मानसस् तथा शारीरो बहुभिर् भेदैर् भिद्यते श्रूयतां च सः

ādhyātmiko vai dvividhaḥ śārīro mānasas tathā śārīro bahubhir bhedair bhidyate śrūyatāṃ ca saḥ

हिन्दी अर्थ

इस विषयमें वेदार्थका स्मरणकर मनुजीने जो कुछ कहा है वह बतलाता हूँ, श्रवण करो

English

libcration. The first of the three pains, or Adhyatmika is of two kinds--physical and mental. Bodily pain, as you shall hear, is of many sorts. Affections of the head, catarrb, fever, cholic, fistula, spleen, hefttorshoids, intumeacence, sickness, opthalmia, dysentry, leprosy, and many other diseases consti- tute physical affliction. Mental pains are love, anger, fear, hate, covetousness, stupefaction, despair, sorrow, malice, dis- dain, jealousy, envy and tnany other passions that are creat- ed in the mind. These and diverse other afflictions, mental or physical, are comprised under the class of worldly sufferings which is called Adhyatmika. The pain Adhibhautika, ex- cellent Brahman, is every kind of evil that is inflicted upon men by beasts. birds, men, goblins, snakes, fiends, or reptiles and the pain that is called Adhidaivika or superhuman is the work of cold, heat, wind, rain, lightning and other phenomena. Affliction, Maitreya, is multiplied in thousands of shapes in the progress of conception, birth, decay, disease, death and hell. The tender animal exists in the embryo surrounded by abundapt filth, floating in water and distorted in its back, oeck and bones ; enduring severe pain even in the course of its development and disordered by the acid, bitter, pun- gent and saline articles of its mother's food ; incapable of extending or contracting its limbs, reposing amidst slime of ordure and urine ; every way incommoded with conciousness and calling to memory many hundred previous births. Thus exísts the embryo in profound affliction bound to the world> by its former works.

अध्याय १२३

श्लोक 3

शिरोरोगप्रतिश्यायज्वरशूलभगंदरैः गुल्मार्शःश्वासश्वयथुच्छर्द्यादिभिर् अनेकधा

śirorogapratiśyāyajvaraśūlabhagaṃdaraiḥ gulmārśaḥśvāsaśvayathucchardyādibhir anekadhā

हिन्दी अर्थ

श्रुति है कि विद्या दो प्रकारकी है--परा और अपरा।

English

When the child is about to be born, its face is besmeared by excrement, urine, blood, mucus, and semen ; its attachmeht to the uterus is ruptured by the PrajSpati wind : it is turned head downwards and violently expelled from the womb by the- powerf ul and painful winds of parturition ; and the infant, losing foratimeallsen&ation wh*n brought in contact with the ex- teraal *ir, is immediately deprjved of its intellectual know- 'edge. Theo born the child is tortured in every li'mb, as if

अध्याय १२३

श्लोक 4

तथाक्षिरोगातीसारकुष्ठाङ्गामयसंज्ञकैः भिद्यते देहजस् तापो मानसं श्रोतुम् अर्हसि

tathākṣirogātīsārakuṣṭhāṅgāmayasaṃjñakaiḥ bhidyate dehajas tāpo mānasaṃ śrotum arhasi

हिन्दी अर्थ

सर्वगत, नित्य, भूतोंका आदिकारण, स्वयं कारणहीन तथा जिसे पण्डितजन ( ज्ञाननेत्रोंसे देखते हैं वह परमधाम ही परमपद है॥ ६६--६८ ॥ परमात्माका वह स्वरूप ही ' भगवत्! अक्षय स्वरूपका वाचक है

English

* VISHNUPUKANAM.

अध्याय १२३

श्लोक 5

कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः शोकासूयावमानेर्ष्यामात्सर्यादिभवस् तथा

kāmakrodhabhayadveṣalobhamohaviṣādajaḥ śokāsūyāvamānerṣyāmātsaryādibhavas tathā

हिन्दी अर्थ

जिसका ऐसा स्वरूप बतलाया गया है उस परमात्माके

English

pierced with thorns or cut to pieces with a saw, and falls- fröm its fetid lodgement as from a sore, like a crawling thing upon the eartli. Unable to feel itself, unable to turn itself, it is de- pendent on the will of others for bemg bathed and nourished. Laid upon a dirty bed, it is bitten by insects and mosquitoes and has not power to drive thcm away. Many are the pangs attending birth and many are those which succeed to birth ; and many are the afflictions that are inflicted by elementat and superhuman powers in the state of childhood covered by the gloom of ignorance ; and internally bewildered man knows not whence he is, who he is, whitlier he goeth»nor what is nis nature ; by what bonds hc is bound ; what is cause and what is not cause ; what is to be done and what is tobe left undone ; what is to be said and what is to be kept silent, what is righteousness and what is iniquity; in what it consists or how ; what is right, what is wrong ; what is vir- tue, wbat is vice. Thus man, like a brute beast addicted only to animal gratification, suffersthe pain that ignorance brings about. Ignorance, darkness, inactivity influenco those de- void of knowledge so that pious works are neglected ; but hell is the consequence of neglect of religious acts, accord- ing to the great sages, and the ignorant therefore suffer afflic- tion both in this world and in the next.

अध्याय १२३

श्लोक 6

मानसो ऽपि द्विजश्रेष्ठ तापो भवति नैकधा इत्य् एवमादिभिर् भेदैस् तापो ह्य् आध्यात्मिकः स्मृतः

mānaso 'pi dvijaśreṣṭha tāpo bhavati naikadhā ity evamādibhir bhedais tāpo hy ādhyātmikaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

विषय नहीं है तथापि आदरप्रदर्शनके लिये उसका ' भगवत्' शब्दसे उपचारत: कथन किया जाता है

English

When old age comes in, the body is infirm, the limbs are relaxed ; the face is emaciate and shrivelled ; its skin is wrinkled and scantily covers the veins and sinews ; the eyes discern not a far off, and the pupil gazes on vacuity: the nostriis are stuffed with hair ; the trunk trembles as it moves ; the bones appear beneath the surface ; the back ís bowed and the joints are bent ; the digestive fire is extinct and there is little appetite and little vigour ; walking, rising •itting, sleeping are all painful efforts ; the ear is dull ; the eye r,i$ . dim ; the moutta is disgusting> with dribbling saliva ; the KipUMsno longer are obediehtlo tlie will; aod a» deSth ^p'rbacheis, the, tbtogs tliat arc öerceived •»**» ai« ;» m "

अध्याय १२३

श्लोक 7

मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः सरीसृपाद्यैश् च नृणां जन्यन्ते चाधिभौतिकः

mṛgapakṣimanuṣyādyaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ sarīsṛpādyaiś ca nṛṇāṃ janyante cādhibhautikaḥ

हिन्दी अर्थ

ही ' भगवत्' शब्दका प्रयोग हुआ है

English

mediately forgotten. The utterance of a single sentence is fatiguing and wakefulness is perpetuated by difficult breathing, coughing and painful exhaustion. The old man is lifted up by some body ellfe ; he is an object of contnnpt ti> his servants, his cliildren and his wife. Incapable of cleanliness, of amusement, or food, or desire, he is laughed at by his dependents, and disregarded by his kin ; and dwelling on the exploits of his youth, as on the actions of a past life, he sighs deeply and is sorely distressed. Such are some of the pains to which old age is doomed. I will no^r describe to you the agonies of death.

अध्याय १२३

श्लोक 8

शीतोष्णवातवर्षाम्बुवैद्युतादिसमुद्भवः तापो द्विजवरश्रेष्ठ कथ्यते चाधिदैविकः

śītoṣṇavātavarṣāmbuvaidyutādisamudbhavaḥ tāpo dvijavaraśreṣṭha kathyate cādhidaivikaḥ

हिन्दी अर्थ

शब्द)-में भकारके दो अर्थ हैं--पोषण करनेवाला और लय करनेवाला और रचयिता हैं

English

The neck droops, ihe feet and hands are relaxed j the man is repeatedly exhausted, subdued and visited with interrupted knowledge ; the principle of selfishness afflicts him and he thinks what willbecome of iny wealth, my lands, my children, my wife, my servants, my house ? The joints of his liuibs are tortured vvith seyere pains as if cut by a saiv or as if they were pierced by the sharp arrows of the destroyer; he rolls his eyes and tosses about his hands and fect ; his lips and palate are prached and dry and liis throat obstructed by foul humours and deranged vital airs, einits a rattiing souud ; he is afflicted with buruing heat, thirst and hunger : aud he . at last passes away tortured by the servams uf tlie judge of the dead, to undergo a renewal of his sufferiugs in another body. These are the afflictions to which a inau is doomed when he dics. I will now describe to you the tortures which they suffer in hell.

अध्याय १२३

श्लोक 9

गर्भजन्मजराज्ञानमृत्युनारकजं तथा दुःखं सहस्रशो भेदैर् भिद्यते मुनिसत्तम

garbhajanmajarājñānamṛtyunārakajaṃ tathā duḥkhaṃ sahasraśo bhedair bhidyate munisattama

हिन्दी अर्थ

उस अखिल भूतात्मामें समस्त भूतगण निवास करते हैं और वह स्वयं भी समस्त भूतोंमें विराजमान है, इसलिये वह अव्यय (परमात्मा) ही वकारका अर्थ है

English

iMen are bound, wheu they die, by the servants of the king of Tartarus, vvith cliords, and bcitcu witli their sticks- and have then to encounter the fierce aspect of Yama aud the horrors of thetr terrible route. In the different hells there are various iiuolerable tortures with burning sand, fire, machines, and weapo#s ; some are severed with saws, sonie roasted in for-/es, sonie are chopped with axes, some buiied.in the ground, some are niouuted on stakes, sorae

अध्याय १२३

श्लोक 10

सुकुमारतनुर् गर्भे जन्तुर् बहुमलावृते उल्बसंवेष्टितो भुग्नपृष्ठग्रीवास्थिसंहतिः

sukumāratanur garbhe jantur bahumalāvṛte ulbasaṃveṣṭito bhugnapṛṣṭhagrīvāsthisaṃhatiḥ

हिन्दी अर्थ

एवमेष महाउछब्दो मैत्रेय भगवानिति। धाता विधाता जगतां वासुदेवस्तत: प्रभु: ॥ ८२ स॒ सर्वभूतप्रकृतिं विकारान्- समस्तकल्याणगुणात्मको5सौ

English

cast to wild beasts to be devoured, some are gnaw^d by the vultures, some torn by tigers, some are boiled in oil, some rolled in caustic slime, some are precipitated From great heights, some are tossed upwards Gy engines. The number of punishments inflicted in hell, which are the consequences of sin, is infinite. But not in hell alone do the souls of the deceased undergo pain : there is no cessation even in heaven for íts temporary inhabitant is even tormented with the prospcct of descending to earth again. He is again liable to conception and to birth ; he is merged again into the embryo and repairs to it when about to be born ; thenée dies, as soon as born, or in infancy, or in youth, or i» manhood or in old age. Death sooner or later is inevttabte. As long as he lives he is immersed in manifold afflictions, like the seed of the cotton amidst the down that is to be spun into thread. In acquiring, losing, and preserving wealth there are mauy griefs ; and so there are in the mis- íortunes of our friends. Whatever is produced that is most acceptable to man ; that, Maitreya, becomes a seed whence springs the tree of sorrow. Wife, children, servants, houses, lands, riches, contribute much more to the misery than to thehappiness of mankind. Where could man, scorched by fires of the sun of this world, look for felicity, were it not for the shade afforded by the tree of emancipation? Attain- ment of the divine being is considered by the wise as tlie remedy of the three-fold class of ills that beset the different stages of iife, conception, birth and decay, as characterised by that only happiness which effaces all other kinds of (elicity however abundant, and as being absolute and final.

अध्याय १२३

श्लोक 11

अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्णलवणैर् मातृभोजनैः अतितापिभिर् अत्यर्थं वर्धमानातिवेदनः

atyamlakaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇair mātṛbhojanaiḥ atitāpibhir atyarthaṃ vardhamānātivedanaḥ

हिन्दी अर्थ

क्योंकि जो समस्त प्राणियोंके अविद्याको जानता है वही भगवान् कहलानेयोग्य है

English

It should therefore be the assiduous endeavour of wise men to attain unto god. The means of such attainment are said, great Muni, to be knowledge and works. Know- lisfge is of two kinds, that which is* derived from scripture, ani that which is derived from reflectibn. Brahma that is íhe *$«fcis composed of scripture. Brahma that is supreme is

अध्याय १२३

श्लोक 12

प्रसारणाकुञ्चनादौ नाङ्गानां प्रभुर् आत्मनः शकृन्मूत्रमहापङ्कशायी सर्वत्रपीडितः

prasāraṇākuñcanādau nāṅgānāṃ prabhur ātmanaḥ śakṛnmūtramahāpaṅkaśāyī sarvatrapīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

तेज आदि सदगुण ही ' भगवत्' शब्दके वाच्य हैं

English

proðuoed of reflection. Ignorance is utter darkness, in whioh 'knowledge, obtained through any sf-nse, shines Hke a lamp; 'but 'the knovvkdge that is derived from reflection breáks upon the obscurity. What has been said by Manu, wben atppaalinsr to the meaning of the Vedas with respect to this subject, I vvill repc.it to you. Thcre are two forms of spiritor god, the spirit, which is vvord, and spirit, which is supretne. He who is thoroughly imbtied with the word of god okrtains suprcme spirit. The Atharva Veda also states that there are two kinds of knowledge ; by tbe one, which is $ht supremc, god is attained : the other is that which consists of the Rik and other Vedas. That which is im- peroeptible, tindecayinjr, inconceivable, unborn, inexhaus- tible, indesctibable; which has neithei form, nor hands nor feet ; which is almighty, omnipresent, eternal ; the cause of all things, and without cause, pcrmcating all, itself unpene- trated, and from which all things proceed, that is the object whitíh the vvise behold, that is Brahma, that is the supreme state, that is the thing spoken of by the Vedas, the infiiiiteljr subtle, supremc condition of Vishnu. That essence öf tbe supreme is defined by the term Bhagavat : the word Bhagavat is the denomination of that primeval and eternal God : and he who fully understands the meaning of that expression, is pos- sessed of holy vvisdom, the sum and substance of the three Vedas. The word Bhagavat is a convenient form to be used in the adoration of that supremc being, to whom no term is applicable ; and therefore Bhagavat expresses that supreme spirit vvhich is individual, almighty, and tlic cause of causes of all th.ings. The lettcr Bh implies the cherisher and supporter of thc universe. Byjfais understood the leader impeller, or creator. The dissyllable Bhaga indicate the six properties, dominion, might, glory, splendour, wisdom, and dispassion. The pu$port of the letter va is that ele- mental spirit in which all beings exist, and which exists in all beings. And thus this Great word Bhagavin is the name

अध्याय १२३

श्लोक 13

निरुच्छ्वासः सचैतन्यः स्मरञ् जन्मशतान्य् अथ आस्ते गर्भे ऽतिदुःखेन निजकर्मनिबन्धनः

nirucchvāsaḥ sacaitanyaḥ smarañ janmaśatāny atha āste garbhe 'tiduḥkhena nijakarmanibandhanaḥ

हिन्दी अर्थ

उन परमात्मामें ही समस्त भूत बसते हैं और वे स्वयं भी सबके आत्मारूपसे सकल भूतोंमें विराजमान हैं इसलिये उन्हें वासुदेव भी कहते हैं

English

of VSnudeva, who is one with the Suprtme Brabma and of no one else. This word therefore, whSch is the general deciomination nf an adorable object, is not used in reference to the supreme in a general but a spf.cial sígnification. When applied to any other thing or person it is used in its custo- rnary or general import. In latter casw it may purport one who knows the origin and end and revolu'tions of being ánd what is wisdnm and what ignorance. In tlie former it denotes wisdom, energy, power, dominion, might, ijlory, witbomt end and without defect.

अध्याय १२३

श्लोक 14

जायमानः पुरीषासृङ्मूत्रशुक्राविलाननः प्राजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थिबन्धनः

jāyamānaḥ purīṣāsṛṅmūtraśukrāvilānanaḥ prājāpatyena vātena pīḍyamānāsthibandhanaḥ

हिन्दी अर्थ

भी उन्हींमें रहते हैं तथा वे ही संसारके रचयिता और रक्षक हैं; इसलिये वे 'वासुदेव' कहलाते हैं'

English

The term VSsudeva tr.eans that all bt ings abide in that supreme spirit and that he abides in aU beings as was formerlv explained by Kesidhwaja to KJiSndikya called Janaka when he enquired of him an explanatwm of the name of the immortal Vásudeva. He said "He dweJleth internally in all beings and all things Jwell in him ; and t.hence the lord VSsudeva is the creator and preserver of the world. He though identical with all beings is beyond and separate from raaterial nature, from its products, from properties and from imperfection ; he is beyond all investing substance ; he is uuivetsal soul ; all the interstices of the universe are filled up by him ; he is one with all good qualities ; and all created beings are endowed with but a sniall portion of his indivi- dualiiy. Assuming at vvith various shapes h<* hestows benehts on the whole world, wlnch was his work. Glory, might, dominion, wisdom, energy, power and othi-r attribuies are collecied in him. Supreme of tlie supreine, in whom no in> perfections abide, lord over finite and infinite, god in indivi- ^uals and universals, visible and invisible, omnipotent, omni- prrsent, oiiiiiicit-nt, aluiighty. The wisdom, perfect, pure, 'supreme, uiulefiled and one only liy which he is cnn- ceived, contemplated and known, ihat is wisdom; all else is .Igiinr.iiiLe.

अध्याय १२३

श्लोक 15

अधोमुखो वै क्रियते प्रबलैः सूतिमारुतैः क्लेशैर् निष्क्रान्तिम् आप्नोति जठरान् मातुर् आतुरः

adhomukho vai kriyate prabalaiḥ sūtimārutaiḥ kleśair niṣkrāntim āpnoti jaṭharān mātur āturaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकृति, प्रकृतिके विकार तथा गुण और उनके कार्य आदि दोषोंसे विलक्षण हैं! पृथिवी और आकाशके बीचमें जो

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 16

मूर्च्छाम् अवाप्य महतीं संस्पृष्टो बाह्यवायुना विज्ञानभ्रंशम् आप्नोति जातश् च मुनिसत्तम

mūrcchām avāpya mahatīṃ saṃspṛṣṭo bāhyavāyunā vijñānabhraṃśam āpnoti jātaś ca munisattama

हिन्दी अर्थ

संसारका कल्याण-साधन करते हैं

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 17

कण्टकैर् इव तुन्नाङ्गः क्रकचैर् इव दारितः पूतिव्रणान् निपतितो धरण्यां कृमिको यथा

kaṇṭakair iva tunnāṅgaḥ krakacair iva dāritaḥ pūtivraṇān nipatito dharaṇyāṃ kṛmiko yathā

हिन्दी अर्थ

राशि हैं, प्रकृति आदिसे भी परे हैं और उन परावरेश्वरमें

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 18

कण्डूयने ऽपि चाशक्तः परिवर्ते ऽप्य् अनीश्वरः स्नानपानादिकाहारम् अवाप्नोति परेच्छया

kaṇḍūyane 'pi cāśaktaḥ parivarte 'py anīśvaraḥ snānapānādikāhāram avāpnoti parecchayā

हिन्दी अर्थ

और एकरूप परमात्मा देखे या जाने जाते हैं उसीका नाम ज्ञान (परा विद्या) है और जो इसके विपरीत है वही अज्ञान (अपरा विद्या) है

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 19

अशुचिप्रस्तरे सुप्तः कीटदंशादिभिस् तथा भक्ष्यमाणो ऽपि नैवैषां समर्थो विनिवारणे

aśuciprastare suptaḥ kīṭadaṃśādibhis tathā bhakṣyamāṇo 'pi naivaiṣāṃ samartho vinivāraṇe

हिन्दी अर्थ

केशिध्वज और खाण्डिक्यकी कथा जनकाय पुरा योगं तमहं कथयामि ते॥ ५ होनेसे ये भी ब्रह्म ही कहलाते हैँं

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 20

जन्मदुःखान्य् अनेकानि जन्मनो ऽनन्तराणि च बालभावे यदाप्नोति आधिभौतादिकानि च

janmaduḥkhāny anekāni janmano 'nantarāṇi ca bālabhāve yadāpnoti ādhibhautādikāni ca

हिन्दी अर्थ

योगका और योगसे स्वाध्यायका आश्रय करे। इस प्रकाशित (ज्ञानके विषय) होते हैं

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 21

अज्ञानतमसाच्छन्नो मूढान्तःकरणो नरः न जानाति कुतः को ऽहं क्वाहं गन्ता किमात्मकः

ajñānatamasācchanno mūḍhāntaḥkaraṇo naraḥ na jānāti kutaḥ ko 'haṃ kvāhaṃ gantā kimātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

परमात्माको मांसमय चक्षुओंसे नहीं देखा जा सकता, उन्हें देखनेके लिये स्वाध्याय और योग ही दो

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 22

केन बन्धेन बद्धो ऽहं कारणं किम् अकारणम् किं कार्यं किम् अकार्यं वा किं वाच्यं किं च नोच्यते

kena bandhena baddho 'haṃ kāraṇaṃ kim akāraṇam kiṃ kāryaṃ kim akāryaṃ vā kiṃ vācyaṃ kiṃ ca nocyate

हिन्दी अर्थ

श्रीमत्रेयजणी बोले--भगवन्! जिसे जान लेनेपर मैं अखिलाधार परमेश्वरको देख सकूँगा उस योगको मैं जानना चाहता हूँ; उसका वर्णन

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 23

को ऽधर्मः कश् च वै धर्मः कस्मिन् वर्ते ऽथवा कथम् किं कर्तव्यम् अकर्तव्यं किं वा किं गुणदोषवत्

ko 'dharmaḥ kaś ca vai dharmaḥ kasmin varte 'thavā katham kiṃ kartavyam akartavyaṃ kiṃ vā kiṃ guṇadoṣavat

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--पूर्वकालमें जिस प्रकार वर्णन किया था में तुम्हें वही बतलाता हूँ

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 24

एवं पशुसमैर् मूढैर् अज्ञानप्रभवं महत् अवाप्यते नरैर् दुःखं शिश्नोदरपरायणैः

evaṃ paśusamair mūḍhair ajñānaprabhavaṃ mahat avāpyate narair duḥkhaṃ śiśnodaraparāyaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

जनक नामक एक राजा थे। उनके अमितध्वज और

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 25

अज्ञानं तामसो भावः कार्यारम्भाप्रवृत्तयः अज्ञानिनां प्रवर्तन्ते कर्मलोपास् ततो द्विज

ajñānaṃ tāmaso bhāvaḥ kāryārambhāpravṛttayaḥ ajñānināṃ pravartante karmalopās tato dvija

हिन्दी अर्थ

केशिध्वज नामसे विख्यात हुआ और अमितध्वजका पुत्र खाण्डिकय जनक हुआ

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 26

नरकं कर्मणां लोपात् फलम् आहुर् महर्षयः तस्माद् अज्ञानिनां दुःखम् इह चामुत्र चोत्तमम्

narakaṃ karmaṇāṃ lopāt phalam āhur maharṣayaḥ tasmād ajñānināṃ duḥkham iha cāmutra cottamam

हिन्दी अर्थ

दोनों परस्पर एक-दूसरेको पराजित करनेकौी

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 27

जराजर्जरदेहश् च शिथिलावयवः पुमान् विचलच्छीर्णदशनो वलिस्नायुशिरावृतः

jarājarjaradehaś ca śithilāvayavaḥ pumān vicalacchīrṇadaśano valisnāyuśirāvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

थोड़ी-सी सामग्री लेकर दुर्गम वनोंमें चला गया

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 28

दूरप्रणष्टनयनो व्योमान्तर्गततारकः नासाविवरनिर्यातलोमपुञ्जश् चलद्वपुः

dūrapraṇaṣṭanayano vyomāntargatatārakaḥ nāsāvivaraniryātalomapuñjaś caladvapuḥ

हिन्दी अर्थ

मृत्युको पार करनेके लिये ज्ञानदृष्टि रखते हुए उसने अनेकों यज्ञॉका अनुष्ठान किया

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 29

प्रकटीभूतसर्वास्थिर् नतपृष्ठास्थिसंहतिः उत्सन्नजठराग्नित्वाद् अल्पाहारो ऽल्पचेष्टितः

prakaṭībhūtasarvāsthir natapṛṣṭhāsthisaṃhatiḥ utsannajaṭharāgnitvād alpāhāro 'lpaceṣṭitaḥ

हिन्दी अर्थ

ततशए्चाविकलो यागो मुनिश्रेष्ठ भविष्यति॥ १९ हे योगिश्रेष्ठ।! एक दिन जब राजा केशिध्वज देनेवाली गौं)-को निर्जन वनमें एक भयंकर सिंहने मार

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 30

कृच्छ्राच् चङ्क्रमणोत्थानशयनासनचेष्टितः मन्दीभवच्छ्रोत्रनेत्रः स्रवल्लालाविलाननः

kṛcchrāc caṅkramaṇotthānaśayanāsanaceṣṭitaḥ mandībhavacchrotranetraḥ sravallālāvilānanaḥ

हिन्दी अर्थ

व्याप्रद्वारा गौको मारी गयी सुन राजाने

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 31

अनायत्तैः समस्तैश् च करणैर् मरणोन्मुखः तत्क्षणे ऽप्य् अनुभूतानाम् अस्मर्ताखिलवस्तूनाम्

anāyattaiḥ samastaiś ca karaṇair maraṇonmukhaḥ tatkṣaṇe 'py anubhūtānām asmartākhilavastūnām

हिन्दी अर्थ

ऋत्विजोंने कहा--' हम इस विषयमें नहीं जानते; आप कशेरुसे पूछिये।' जब राजाने कशेरुसे यह बात इस विषयमें नहीं जानता। आप भृगुपुत्र शुनकसे पूछिये, वे अवश्य जानते होंगे।' है मुने ! जब राजाने शुनकसे जाकर पूछा

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 32

सकृद् उच्चारिते वाक्ये समुद्भूतमहाश्रमः श्वासकासमहायाससमुद्भूतप्रजागरः

sakṛd uccārite vākye samudbhūtamahāśramaḥ śvāsakāsamahāyāsasamudbhūtaprajāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर केशिध्वजने बात पूछने जाता हूँ। यदि उसने मुझे मार दिया तो भी मुझे महायज्ञका फल तो मिल ही जायगा और यदि मेरे पूछनेपर श्रीपराशरजी बोले--ऐसा कहकर राजा केशिध्वज

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 33

अन्येनोत्थाप्यते ऽन्येन तथा संवेश्यते जरी भृत्यात्मपुत्रदाराणाम् अवमानास्पदीकृतः

anyenotthāpyate 'nyena tathā saṃveśyate jarī bhṛtyātmaputradārāṇām avamānāspadīkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने शत्रुकीं आते देखकर धनुष चढ़ा लिया और क्रोधसे नेत्र लाल करके कहा--

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 34

प्रक्षीणाखिलशौचश् च विहाराहारसस्पृहः हास्यः परिजनस्यापि निर्विण्णाशेषबान्धवः

prakṣīṇākhilaśaucaś ca vihārāhārasaspṛhaḥ hāsyaḥ parijanasyāpi nirviṇṇāśeṣabāndhavaḥ

हिन्दी अर्थ

कवच बाँधकर हमलोगोंको मारेगा ? क्या तू यह समझता है कि कृष्ण मृगचर्म धारण किये हुए मुझपर यह प्रहार नहीं

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 35

अनुभूतम् इवान्यस्मिञ् जन्मन्य् आत्मविचेष्टितम् संस्मरन् यौवने दीर्घं निःश्वसित्य् अतितापितः

anubhūtam ivānyasmiñ janmany ātmaviceṣṭitam saṃsmaran yauvane dīrghaṃ niḥśvasity atitāpitaḥ

हिन्दी अर्थ

हे मूढ़ ! मृगोंकी पीठपर क्या कृष्ण मृगचर्म नहीं होता, जिनपर कि मैंने और तूने दोनोंहीने तीक्ष्ण बाणोंकी वर्षा की है

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 36

एवमादीनि दुःखानि जरायाम् अनुभूय वै मरणे यानि दुःखानि प्राप्नोति शृणु तान्य् अपि

evamādīni duḥkhāni jarāyām anubhūya vai maraṇe yāni duḥkhāni prāpnoti śṛṇu tāny api

हिन्दी अर्थ

तू मेरे हाथसे जीवित बचकर नहीं जा सकता। है दुर्बुद्धे ! तू मेरा राज्य छीननेवाला शत्रु है, इसलिये आततायी है

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 37

श्लथद्ग्रीवाङ्घ्रिहस्तो ऽथ व्याप्तो वेपथुना नरः मुहुर् ग्लानिः परवशो मुहुर् ज्ञानलवान्वितः

ślathadgrīvāṅghrihasto 'tha vyāpto vepathunā naraḥ muhur glāniḥ paravaśo muhur jñānalavānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

केशिध्वज बोले--हे खाण्डिक्य ! मैं आपसे एक सन्देह पूछनेके लिये आया हूँ, आपको मारनेके लिये नहीं आया, इस बातको सोचकर आप मुझपर

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 38

हिरण्यधान्यतनयभार्याभृत्यगृहादिषु एते कथं भविष्यन्तीत्य् अतीवममताकुलः

hiraṇyadhānyatanayabhāryābhṛtyagṛhādiṣu ete kathaṃ bhaviṣyantīty atīvamamatākulaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--यह सुनकर महामति

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 39

मर्मभिद्भिर् महारोगैः क्रकचैर् इव दारुणैः शरैर् इवान्तकस्योग्रैश् छिद्यमानास्थिबन्धनः

marmabhidbhir mahārogaiḥ krakacair iva dāruṇaiḥ śarair ivāntakasyograiś chidyamānāsthibandhanaḥ

हिन्दी अर्थ

मन्त्रियोंने कहा कि 'इस समय शत्रु आपके वशमें है, इसे मार डालना चाहिये। इसको मार देनेपर यह सम्पूर्ण पृथिवी आपके अधीन हो जायगी '

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 40

विवर्तमानताराक्षिर् हस्तपादं मुहुः क्षिपन् संशुष्यमाणताल्वोष्ठपुटो घुरघुरायते

vivartamānatārākṣir hastapādaṃ muhuḥ kṣipan saṃśuṣyamāṇatālvoṣṭhapuṭo ghuraghurāyate

हिन्दी अर्थ

पृथिवी परन्तु यदि इसे नहीं मारूँगा तो मुझे पारलौकिक जय प्राप्त होगी और इसे सारी पृथिवी॥ २८-२९॥ मैं पारलौकिक जयसे पृथिवीको अधिक नहीं मानता; क्योंकि परलोक-जय अनन्तकालके लिये होती है और पृथिवी

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 41

निरुद्धकण्ठो दोषौघैर् उदानश्वासपीडितः तापेन महता व्याप्तस् तृषा चार्तस् तथा क्षुधा

niruddhakaṇṭho doṣaughair udānaśvāsapīḍitaḥ tāpena mahatā vyāptas tṛṣā cārtas tathā kṣudhā

हिन्दी अर्थ

फिर कालक्रमसे यज्ञ समाप्त होनेपर अवभृथ

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 42

क्लेशाद् उत्क्रान्तिम् आप्नोति याम्यकिंकरपीडितः ततश् च यातनादेहं क्लेशेन प्रतिपद्यते

kleśād utkrāntim āpnoti yāmyakiṃkarapīḍitaḥ tataś ca yātanādehaṃ kleśena pratipadyate

हिन्दी अर्थ

समस्त सदस्योंका मान किया, याचकोंको उनकी इच्छित वस्तुएँ दीं, लोकाचारके अनुसार जो कुछ कर्तव्य था वह सभी मैंने किया, तथापि न जाने, क्यों मेरे चित्तमें किसी क्रियाका अभाव खटक रहा है ?2'”॥ ३७-३८ ॥ इस प्रकार सोचते-

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 43

एतान्य् अन्यानि चोग्राणि दुःखानि मरणे नृणाम् शृणुष्व नरके यानि प्राप्यन्ते पुरुषैर् मृतैः

etāny anyāni cogrāṇi duḥkhāni maraṇe nṛṇām śṛṇuṣva narake yāni prāpyante puruṣair mṛtaiḥ

हिन्दी अर्थ

हे मैत्रेय ! तब वे रथपर चढ़कर फिर उसी दुर्गम वनमें गये, जहाँ खाण्डिक्य रहते थे

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 44

याम्यकिंकरपाशादिग्रहणं दण्डताडनम् यमस्य दर्शनं चोग्रम् उग्रमार्गविलोकनम्

yāmyakiṃkarapāśādigrahaṇaṃ daṇḍatāḍanam yamasya darśanaṃ cogram ugramārgavilokanam

हिन्दी अर्थ

देख मारनेके लिये उद्यत हुए। तब राजा केशिध्वजने

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 45

करम्भवालुकावह्नियन्त्रशस्त्रादिभीषणे प्रत्येकं नरके याश् च यातना द्विज दुःसहाः

karambhavālukāvahniyantraśastrādibhīṣaṇe pratyekaṃ narake yāś ca yātanā dvija duḥsahāḥ

हिन्दी अर्थ

“'खाण्डिक्य! तुम क्रोध न करो, में तुम्हारा कोई अनिष्ट करनेके लिये नहीं आया, बल्कि तुम्हें गुरु-दक्षिणा देनेके लिये आया हूँ--ऐसा समझो

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 46

क्रकचैः पाट्यमानानां मूषायां चापि धम्यताम् कुठारैः कृत्यमानानां भूमौ चापि निखन्यताम्

krakacaiḥ pāṭyamānānāṃ mūṣāyāṃ cāpi dhamyatām kuṭhāraiḥ kṛtyamānānāṃ bhūmau cāpi nikhanyatām

हिन्दी अर्थ

मेंने तुम्हारे उपदेशानुसार अपना यज्ञ भली प्रकार समाप्त कर दिया है, अब मैं तुम्हें गुरु-दक्षिणा देना

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 47

शूलेष्व् आरोप्यमाणानां व्याघ्रवक्त्रे प्रवेश्यताम् गृध्रैः संभक्ष्यमाणानां द्वीपिभिश् चोपभुज्यताम्

śūleṣv āropyamāṇānāṃ vyāghravaktre praveśyatām gṛdhraiḥ saṃbhakṣyamāṇānāṃ dvīpibhiś copabhujyatām

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--तब खाण्डिक्यने फिर अपने देना चाहता है, में इससे कया माँगूँ?”

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 48

क्वाथ्यतां तैलमध्ये च क्लिद्यतां क्षारकर्दमे उच्चान् निपात्यमानानां क्षिप्यतां क्षेपयन्त्रकैः

kvāthyatāṃ tailamadhye ca klidyatāṃ kṣārakardame uccān nipātyamānānāṃ kṣipyatāṃ kṣepayantrakaiḥ

हिन्दी अर्थ

लोग शकत्रुओंसे अपने सेनिकोंको कष्ट दिये बिना राज्य ही माँगा करते हैं'"

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 49

नरके यानि दुःखानि पापहेतूद्भवानि वै प्राप्यन्ते नारकैर् विप्र तेषां संख्या न विद्यते

narake yāni duḥkhāni pāpahetūdbhavāni vai prāpyante nārakair vipra teṣāṃ saṃkhyā na vidyate

हिन्दी अर्थ

खाण्डिक्यने उनसे हँसते हुए कहा--''मेरे-जैसे लोग कुछ ही दिन रहनेवाला राज्यपद केसे माँग सकते

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 50

न केवलं द्विजश्रेष्ठ नरके दुःखपद्धतिः स्वर्गे ऽपि पातभीतस्य क्षयिष्णोर् नास्ति निर्वृतिः

na kevalaṃ dvijaśreṣṭha narake duḥkhapaddhatiḥ svarge 'pi pātabhītasya kṣayiṣṇor nāsti nirvṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

यह ठीक है आपलोग स्वार्थ-साधनके और कैसा है?” इस विषयमें आपको विशेष ज्ञान

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 51

पुनश् च गर्भे भवति जायते च पुनर् नरः गर्भे विलीयते भूयो जायमानो ऽस्तम् एति च

punaś ca garbhe bhavati jāyate ca punar naraḥ garbhe vilīyate bhūyo jāyamāno 'stam eti ca

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--यह कहकर राजा खाण्डिक्य केशिध्वजके पास आये और उनसे कहा, “क्या तुम

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 52

जातमात्रश् च म्रियते बालभावे ऽथ यौवने मध्यमं वा वयः प्राप्य वार्द्धके वा ध्रुवा मृतिः

jātamātraś ca mriyate bālabhāve 'tha yauvane madhyamaṃ vā vayaḥ prāpya vārddhake vā dhruvā mṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

देना ही चाहते हैं तो जो कर्म समस्त क्लेशोंकी शान्ति करनेमें समर्थ हो वह बतलाइये!”

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 53

यावज् जीवति तावच् च दुःखैर् नानाविधैः प्लुतः तन्तुकारणपक्ष्मौघैर् आस्ते कार्पासबीजवत्

yāvaj jīvati tāvac ca duḥkhair nānāvidhaiḥ plutaḥ tantukāraṇapakṣmaughair āste kārpāsabījavat

हिन्दी अर्थ

ब्रह्ययोगका निर्णय अधिक प्रिय और कुछ भी नहीं होता, फिर तुमने

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 54

द्रव्यनाशे तथोत्पत्तौ पालने च तथा नृणाम् भवन्त्य् अनेकदुःखानि तथैवेष्टविपत्तिषु

dravyanāśe tathotpattau pālane ca tathā nṛṇām bhavanty anekaduḥkhāni tathaiveṣṭavipattiṣu

हिन्दी अर्थ

खाण्डिक्य बोले--हे केशिध्वज ! मैंने जिस कारणसे तुम्हारा राज्य नहीं माँगा वह सुनो। इन राज्यादिकी आकांक्षा तो मूर्खोको हुआ करती है

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 55

यद् यत् प्रीतिकरं पुंसां वस्तु मैत्रेय जायते तद् एव दुःखवृक्षस्य बीजत्वम् उपगच्छति

yad yat prītikaraṃ puṃsāṃ vastu maitreya jāyate tad eva duḥkhavṛkṣasya bījatvam upagacchati

हिन्दी अर्थ

अपने राज्यके विरोधियोंका धर्म-युद्धसे वध करें

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 56

कलत्रपुत्रमित्रार्थगृहक्षेत्रधनादिकैः क्रियते न तथा भूरि सुखं पुंसां यथासुखम्

kalatraputramitrārthagṛhakṣetradhanādikaiḥ kriyate na tathā bhūri sukhaṃ puṃsāṃ yathāsukham

हिन्दी अर्थ

अन्येषां दोषजा सैव धर्म बे नानुरुध्यते॥ ५ पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृतः। आत्मन्यात्ममयं भावं कः करोति कलेवरे॥ १३ सर्व देहोपभोगाय कुरुते कर्म मानव:ः।

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 57

इति संसारदुःखार्कतापतापितचेतसाम् विमुक्तिपादपच्छायाम् ऋते कुत्र सुखं नृणाम्

iti saṃsāraduḥkhārkatāpatāpitacetasām vimuktipādapacchāyām ṛte kutra sukhaṃ nṛṇām

हिन्दी अर्थ

अन्य जनोंको राग एवं लोभ आदि दोषोंसे उत्पन्न होती है केवल धर्मानुरोधसे नहीं

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 58

तद् अस्य त्रिविधस्यापि दुःखजातस्य पण्डितैः गर्भजन्मजराद्येषु स्थानेषु प्रभविष्यतः

tad asya trividhasyāpi duḥkhajātasya paṇḍitaiḥ garbhajanmajarādyeṣu sthāneṣu prabhaviṣyataḥ

हिन्दी अर्थ

याचना करना धर्म नहीं है' यह महात्माओंका मत है।

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 59

निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा भेषजं भगवत्प्राप्तिर् एकान्तात्यन्तिकी मता

nirastātiśayāhlādasukhabhāvaikalakṣaṇā bheṣajaṃ bhagavatprāptir ekāntātyantikī matā

हिन्दी अर्थ

जो लोग अहंकाररूपी मदिराका हो रहा है वे मूढ़जन ही राज्यकी अभिलाषा करते हैं; मेरे- जैसे लोग राज्यकी इच्छा नहीं करते

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 60

तस्मात् तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैर् नरैः तत्प्राप्तिहेतुर् ज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने

tasmāt tatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ paṇḍitair naraiḥ tatprāptihetur jñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune

हिन्दी अर्थ

में अविद्याद्वारा मृत्युको करता हूँ और नाना भोगोंद्वारा अपने पुण्योंका क्षय कर रहा

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 61

आगमोत्थं विवेकाच् च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम्

āgamotthaṃ vivekāc ca dvidhā jñānaṃ tathocyate śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam

हिन्दी अर्थ

हे कुलनन्दन ! बड़े सौभाग्यकी बात है कि तुम्हारा

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 62

अन्धं तम इवाज्ञानं दीपवच् चेन्द्रियोद्भवम् यथा सूर्यस् तथा ज्ञानं यद् विप्रर्षे विवेकजम्

andhaṃ tama ivājñānaṃ dīpavac cendriyodbhavam yathā sūryas tathā jñānaṃ yad viprarṣe vivekajam

हिन्दी अर्थ

संसार-वृक्षकी बीजभूता यह अविद्या दो प्रकारकी है--अनात्मामें आत्मबुद्धि और जो अपना नहीं है उसे

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 63

मनुर् अप्य् आह वेदार्थं स्मृत्वा यन् मुनिसत्तम तद् एतच् छ्रूयताम् अत्र संबन्धे गदतो मम

manur apy āha vedārthaṃ smṛtvā yan munisattama tad etac chrūyatām atra saṃbandhe gadato mama

हिन्दी अर्थ

यह कुमति जीव मोहरूपी अन्धकारसे आवृत होकर इस पंचभूतात्मक देहमें 'मैं” और 'मेरापन '

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 64

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति

dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati

हिन्दी अर्थ

जब कि आत्मा आकाश, वायु, अग्नि, जल और पृथिवी आदिसे सर्वथा पृथक् है तो

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 65

द्वे विद्ये वेदितव्ये वै इति चाथर्वणी श्रुतिः परया त्व् अक्षरप्राप्तिर् ऋग्वेदादिमयापरा

dve vidye veditavye vai iti cātharvaṇī śrutiḥ parayā tv akṣaraprāptir ṛgvedādimayāparā

हिन्दी अर्थ

और आत्माके देहसे परे होनेपर भी देहके उपभोग्य गृह-

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 66

यत् तद् अव्यक्तम् अजरम् अचिन्त्यम् अजम् अव्ययम् अनिर्देश्यम् अरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम्

yat tad avyaktam ajaram acintyam ajam avyayam anirdeśyam arūpaṃ ca pāṇipādādyasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

पौत्रादिमें भी कौन विद्वान अपनापन करेगा

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 67

विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिम् अकारणम् व्याप्य् अव्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यन्ति सूरयः

vibhuṃ sarvagataṃ nityaṃ bhūtayonim akāraṇam vyāpy avyāptaṃ yataḥ sarvaṃ taṃ vai paśyanti sūrayaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्म देहके ही उपभोगके लिये करता है; किन्तु जब कि यह के ही कारण होते हैं

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 68

तद् ब्रह्म तत् परं धाम तद् ध्येयं मोक्षकाङ्क्स्।इणाम् श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद् विष्णोः परमं पदम्

tad brahma tat paraṃ dhāma tad dhyeyaṃ mokṣakāṅks.iṇām śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

जिस प्रकार मिट्टीके घरको जल और मिट्टीसे लीपते-पोतते हैं उसी प्रकार यह पार्थिव मोहशअ्रमं प्रयातोडइसौ वासनारेणुकुण्ठित:॥ १९ मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयो:।

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 69

तद् एव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः वाचको भगवच्छब्दस् तस्याद्यस्याक्षयात्मनः

tad eva bhagavadvācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ vācako bhagavacchabdas tasyādyasyākṣayātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि यह पंचभूतात्मक शरीर पांचभौतिक पदार्थोसे पुष्ट होता है तो इसमें पुरुषने कया

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 70

एवं निगदितार्थस्य स तत्त्वं तस्य तत्त्वतः ज्ञायते येन तज् ज्ञानं परम् अन्यत् त्रयीमयम्

evaṃ nigaditārthasya sa tattvaṃ tasya tattvataḥ jñāyate yena taj jñānaṃ param anyat trayīmayam

हिन्दी अर्थ

यह जीव अनेक सहस््र जन्मोंतक सांसारिक भोगोंमें पड़े रहनेसे उन्हींकी वासनारूपी धूलिसे आच्छादित हो जानेके कारण केवल मोहरूपी श्रमको ही

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 71

अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विज पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्य् औपचारिकः

aśabdagocarasyāpi tasya vai brahmaṇo dvija pūjāyāṃ bhagavacchabdaḥ kriyate hy aupacārikaḥ

हिन्दी अर्थ

जिस समय ज्ञानरूपी गर्म जलसे उसकी वह धूलि धो दी जाती है तब इस संसार-पथके पथिकका मोहरूपी श्रम शान्त हो जाता है

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 72

शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्तते मैत्रेय भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे

śuddhe mahāvibhūtyākhye pare brahmaṇi vartate maitreya bhagavacchabdaḥ sarvakāraṇakāraṇe

हिन्दी अर्थ

हो जानेपर पुरुष स्वस्थ-चित्त हो जाता है और निरतिशय

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 73

संभर्तेति तथा भर्ता भकारो ऽर्थद्वयान्वितः नेता गमयिता स्रष्टा गकारार्थस् तथा मुने

saṃbharteti tathā bhartā bhakāro 'rthadvayānvitaḥ netā gamayitā sraṣṭā gakārārthas tathā mune

हिन्दी अर्थ

संयोग नहीं होता तथापि स्थालीके संसर्गसे ही उसमें खौलनेके करनेवाला योगसे अतिरिक्त और कोई उपाय नहीं है

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 74

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ज्ञानवैराग्ययोश् चैव षण्णां भग इतीरणा

aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ jñānavairāgyayoś caiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā

हिन्दी अर्थ

योगका वर्णन करता हूँ; श्रवण करो

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 75

वसन्ति तत्र भूतानि भूतात्मन्य् अखिलात्मनि स च भूतेष्व् अशेषेषु वकारार्थस् ततो ऽव्ययः

vasanti tatra bhūtāni bhūtātmany akhilātmani sa ca bhūteṣv aśeṣeṣu vakārārthas tato 'vyayaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्यके बन्धन और मोक्षका कारण केवल मन ही है; विषयका संग करनेसे वह बन्धनकारी और विषयशून्य होनेसे मोक्षकारक होता है

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 76

एवम् एष महाशब्दो भगवान् इति सत्तम परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः

evam eṣa mahāśabdo bhagavān iti sattama paramabrahmabhūtasya vāsudevasya nānyagaḥ

हिन्दी अर्थ

अयस्कान्तमणि अपनी शक्तिसे लोहेको खींचकर अपनेमें मुनिको परमात्मा स्वभावसे ही स्वरूपमें लीन कर देता

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 77

तत्र पूज्यपदार्थोक्तिपरिभाषासमन्वितः शब्दो ऽयं नोपचारेण अन्यत्र ह्य् उपचारतः

tatra pūjyapadārthoktiparibhāṣāsamanvitaḥ śabdo 'yaṃ nopacāreṇa anyatra hy upacārataḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मज्ञानके प्रयलभूत यम, नियम आदिकी अपेक्षा रखनेवाली जो मनकी विशिष्ट गति है, उसका ब्रह्मके साथ संयोग होना ही 'योग' कहलाता है

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 78

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानाम् आगतिं गतिम् वेत्ति विद्याम् अविद्यां च स वाच्यो भगवान् इति

utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānām āgatiṃ gatim vetti vidyām avidyāṃ ca sa vācyo bhagavān iti

हिन्दी अर्थ

एते यमास्सनियमा: पञ्च पउ्च च कीर्तिता: । होता है वह मुमुक्षु योगी कहा जाता है

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 79

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्य् अशेषतः भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः

jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejāṃsy aśeṣataḥ bhagavacchabdavācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

पहले-पहले योगाभ्यास आरम्भ करता है तो उसे 'योगयुक्त तो वह 'विनिष्पन्नसमाधि ” कहलाता है

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 80

सर्वाणि तत्र भूतानि वसन्ति परमात्मनि भूतेषु च स सर्वात्मा वासुदेवस् ततः स्मृतः

sarvāṇi tatra bhūtāni vasanti paramātmani bhūteṣu ca sa sarvātmā vāsudevas tataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

विघ्नवश उस योगयुक्त योगीका चित्त दूषित हो जाता है

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 81

खाण्डिक्यजनकायाह पृष्टः केशिध्वजः पुरा नामव्याख्याम् अनन्तस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः

khāṇḍikyajanakāyāha pṛṣṭaḥ keśidhvajaḥ purā nāmavyākhyām anantasya vāsudevasya tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

विनिष्पन्नसमाधि योगी तो योगाग्निसे कर्मसमूहके भस्म हो जानेके कारण उसी जन्ममें थोड़े ही समयमें मोक्ष प्राप्त कर लेता है

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 82

भूतेषु वसते सो ऽन्तर् वसन्त्य् अत्र च तानि यत् धाता विधाता जगतां वासुदेवस् ततः प्रभुः भूतेषु यो ऽन्तर् वसति स्म नित्यं सर्वाणि भूतानि च यत्र सन्ति धाता विधाता परमेश्वरश् च स वासुदेवो न यतः परो ऽन्यः

bhūteṣu vasate so 'ntar vasanty atra ca tāni yat dhātā vidhātā jagatāṃ vāsudevas tataḥ prabhuḥ bhūteṣu yo 'ntar vasati sma nityaṃ sarvāṇi bhūtāni ca yatra santi dhātā vidhātā parameśvaraś ca sa vāsudevo na yataḥ paro 'nyaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा संयत चित्तसे स्वाध्याय, शौच, सनन्‍्तोष और तपका आचरण करे तथा मनको निरन्तर परब्रह्ममें लगाता रहे

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 83

स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश् च मुने व्यतीतः अतीतसर्वावरणो ऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद् भुवनान्तराले

sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikāraṃ guṇādidoṣāṃś ca mune vyatītaḥ atītasarvāvaraṇo 'khilātmā tenāstṛtaṃ yad bhuvanāntarāle

हिन्दी अर्थ

बतलाये गये हैं। इनका सकाम आचरण करनेसे पृथक्- पृथक् फल मिलते हैं और निष्कामभावसे सेवन करनेसे मोक्ष प्राप्त होता है

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 84

समस्तकल्याणगुणात्मको हि स्वशक्तिलेशावृतभूतसर्गः इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितो ऽसौ

samastakalyāṇaguṇātmako hi svaśaktileśāvṛtabhūtasargaḥ icchāgṛhītābhimatorudehaḥ saṃsādhitāśeṣajagaddhito 'sau

हिन्दी अर्थ

यतिको चाहिये कि भद्रासनादि आसनोंमेंसे किसी एकका अवलम्बन कर यम-नियमादि गुणोंसे युक्त हो

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 85

तेजोबलैश्वर्यमहावबोध स्ववीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे

tejobalaiśvaryamahāvabodha svavīryaśaktyādiguṇaikarāśiḥ paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ santi parāvareśe

हिन्दी अर्थ

अभ्यासके द्वारा जो प्राणवायुको वशमें किया जाता है उसे 'प्राणायाम' समझना चाहिये। और निर्बीज (निरालम्ब) भेदसे दो प्रकारका है

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 86

स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो ऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः सर्वेश्वरः सर्वदृक् सर्ववेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः

sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo 'vyaktasvarūpaḥ prakaṭasvarūpaḥ sarveśvaraḥ sarvadṛk sarvavettā samastaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ

हिन्दी अर्थ

सदगुरुके उपदेशसे जब योगी प्राण और अपानवायुद्वारा एक-दूसरेका निरोध करता है तो क्रमश: रेचक और पूरक नामक दो प्राणायाम होते हैं और इन दोनोंका एक ही समय संयम करनेसे कुम्भक नामक तीसरा प्राणायाम

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

अध्याय १२३

श्लोक 87

संज्ञायते येन तद् अस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलम् एकरूपम् संदृश्यते वाप्य् अवगम्यते वा तज् ज्ञानम् अज्ञानम् अतो ऽन्यद् उक्तम् व्यर्थं जन्मशतं तस्य श्रुत्वा वक्त्रपराङ्मुखः अश्वमेधसमं ज्ञेयं कुरुक्षेत्रशताधिकम् निष्फलं जीवितं तस्य अस्य ज्ञानपराङ्मुखः

saṃjñāyate yena tad astadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalam ekarūpam saṃdṛśyate vāpy avagamyate vā taj jñānam ajñānam ato 'nyad uktam vyarthaṃ janmaśataṃ tasya śrutvā vaktraparāṅmukhaḥ aśvamedhasamaṃ jñeyaṃ kurukṣetraśatādhikam niṣphalaṃ jīvitaṃ tasya asya jñānaparāṅmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

हे द्विजोत्तम ! जब योगी सबीज प्राणायामका

English

JtARASARA said :— The Purusottama is also known by holy study and devout meditation ; and either, as tlie cause

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_viSNupurANa-crit.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vishnu Purana — Chapter 123
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.