Vishnu Purana· Viṣṇu Purāṇa
44
अध्याय 44 / 126

Book 3 - Adhyaya 6

33 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ33 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४४

श्लोक 1

[[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे पञ्चमो ऽध्यायः ]] सामवेदतरोः शाखा व्यासशिष्यः स जैमिनिः क्रमेण येन मैत्रेय बिभेद शृणु तन् मम ऋग्यजुःशाखिशाखो ऽयं शाखासंख्य्या प्रपञ्चिता सामाथर्वपुराणोक्तं शाखासंज्ञाथ कथ्यते

[[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe pañcamo 'dhyāyaḥ ]] sāmavedataroḥ śākhā vyāsaśiṣyaḥ sa jaiminiḥ krameṇa yena maitreya bibheda śṛṇu tan mama ṛgyajuḥśākhiśākho 'yaṃ śākhāsaṃkhyyā prapañcitā sāmātharvapurāṇoktaṃ śākhāsaṃjñātha kathyate

हिन्दी अर्थ

वेश्याय जीविकां ब्रह्म ददौ लोकपितामहः ॥ ३० ऋतुकालेडभिगमनं स्वदारेषु महीपते॥ ३५

English

Jl arasara said :— Hear Maitreya, how Jaimini, the' pupil of Vyasa, divided the branches of Sama^Veda. The son of JarniHn was- Sumanta whose son was Sukarman. They both studied the same Sanhita under Jaimini. The latter composed Sahasra Sanhita vvhich he gave to his two pupíls named Hiranyanabha, otherwise natned Kau- salya and Paushyinji. Fifteen pupils of the latter eomposed as many Sanhitas and they were called the northern chanters of Sáman. Hiranyanabba had as many desciples wh<* were called the easrern chanters of Saman. Lokakshmii Kuthami, Kushidi and Langali were thefpupils of.Pauíhyinj' ; and by them and their desciples, many other branches weW

अध्याय ४४

श्लोक 2

सुमन्तुस् तस्य पुत्रो ऽभूत् सुकर्मास्याप्य् अभूत् सुतः अधीतवन्ताव् एकैकां संहितां तौ महामुनी

sumantus tasya putro 'bhūt sukarmāsyāpy abhūt sutaḥ adhītavantāv ekaikāṃ saṃhitāṃ tau mahāmunī

हिन्दी अर्थ

शस्त्र धारण करना और पृथिवीकी रक्षा करना ही क्षत्रियकी उत्तम आजीविका है; इनमें भी पृथिवी-पालन ही उत्कृष्टतर है

English

made. There was anothér learned disciple of Hiranyá- nibha by name Kriti who gave twenty-four Sanhitas to as many pupils; who again divided Sama-Veda into various

अध्याय ४४

श्लोक 3

साहस्रं संहिताभेदं सुकर्मा तत्सुतस् ततः चकार तं च तच्छिष्यौ जगृहाते महाव्रतौ पुत्रम् अध्यापयाम् आस सुमन्तुम् अथ जैमिनिः सुमन्तुश् चपि सुमुलं पुत्रम् अध्यापयन् मुनिः

sāhasraṃ saṃhitābhedaṃ sukarmā tatsutas tataḥ cakāra taṃ ca tacchiṣyau jagṛhāte mahāvratau putram adhyāpayām āsa sumantum atha jaiminiḥ sumantuś capi sumulaṃ putram adhyāpayan muniḥ

हिन्दी अर्थ

ही राजालोग कृतकृत्य हो जाते हैं, क्योंकि पृथिवीमें होनेवाले यज्ञादि कर्मोंका अंश राजाको मिलता है

English

I will rtow give you an account of the various branches of 'Atharva-Veda. The highly illustrious ascetic Sumanta taught this Veda to his pupil Kabandha whodivided it into two and gave them to Ðevadersa and Pathya. Tha disciples of Devadersa were Mandga, Brahmabali, Saul kiyani,»and PippUáda. Pathya had three disciples, Jajali, Kuj^idaði and Saunaka to whom were severally given three Sanhitas. Saunaka divided his Sanhita into two and gave them to his disciples Babhru and Saindhavayaft and from them originated two schools the Saindhavas artd Munjakesas. The Sanhitas of the Atharva-Veda are divided into five Kalpas or ceremonials ; namely Nakshatra Kalpa or rules for worshipping the planets ; the Vaitana Kalpa or rules for oblations ; the Sanhita Kalpa or rules for sacrí- fices; the Angirasa Kalpa or incantations and prayersfor the destruction of enemies ; the Santi Kalpa— or prayers foraverting evil.

अध्याय ४४

श्लोक 4

हिरण्यनाभः कौसल्यः पौष्पिञ्जिश् च द्विजोत्तम उदीच्याः सामगाः शिष्यास् तस्य पञ्चदश स्मृताः

hiraṇyanābhaḥ kausalyaḥ pauṣpiñjiś ca dvijottama udīcyāḥ sāmagāḥ śiṣyās tasya pañcadaśa smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

दण्ड देने और साधुजनोंका पालन करनेसे अपने अभीष्ट लोकोंको प्राप्त कर लेता है

English

The glorious Veda-Vyasa, conversant with the knowledge of Puranas, composed a Pauranik Sanhita consisting of historical and tegendary traditions, prayers and hymns and sacred chronology. He had a distinguished pupil Suta, who was otherwise named Romaharshana, to whom he gavethe Purlnas. Suta had six disciples, Sumati, Agni- varchas, Mitrayu, Sánsapayana, Akritavrana, who is other- wise called Kasyapa and Saverni. The last three Composed three principal Sanhitas and Romaharsana himself compiled ^ fourth, which is named (after him) Romaharshanika. The substance of these four Sanhitasis embodied in this Vishnu-

अध्याय ४४

श्लोक 5

हिरण्यनाभात् तावत्यः संहिता यैर् द्विजोत्तमैः गृहीतास् ते ऽपि चोच्यन्ते पण्डितैः प्राच्यसामगाः

hiraṇyanābhāt tāvatyaḥ saṃhitā yair dvijottamaiḥ gṛhītās te 'pi cocyante paṇḍitaiḥ prācyasāmagāḥ

हिन्दी अर्थ

हे नरनाथ! लोकपितामह ब्रह्माजीने वैश्योंको पशु-पालन, वाणिज्य और कृषि--ये जीविकारूपसे

English

Brahma is the first of all the Puranas. Those, wbo af e conversant with the knowledge of Purtoas, enumerate,

अध्याय ४४

श्लोक 6

लोकाक्षिः कुथुमिश् चैव कुषीदी लाङ्गलिस् तथा पौष्पिञ्जिशिष्यास् तद्भेदैः संहिता बहुलीकृताः

lokākṣiḥ kuthumiś caiva kuṣīdī lāṅgalis tathā pauṣpiñjiśiṣyās tadbhedaiḥ saṃhitā bahulīkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

सिद्धिके लिये कर्म करे और उसीसे अपना पालन- पोषण करे, अथवा आपत्कालमें, जब उक्त उपायसे जीविका-निर्वाह न हो सके तो वस्तुओंके लेने-बेचने अथवा कारीगरीके कामोंसे निर्वाह करे

English

them as eighteen— BrHhma, Padma, Vaishnava, Saiva,

अध्याय ४४

श्लोक 7

हिरण्यनाभशिष्यश् च चतुर्विंशतिसंहिताः प्रोवाच कृतिनामासौ शिष्येभ्यः सुमहामतिः

hiraṇyanābhaśiṣyaś ca caturviṃśatisaṃhitāḥ provāca kṛtināmāsau śiṣyebhyaḥ sumahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

हे राजन्! शूद्रकों भी उचित है कि दान दे, बलिवेश्वदेव अथवा नमस्कार आदि अल्प आश्रित कुटुम्बियोंक भरण-पोषणके लिये सकल वर्णोसे करे॥ ३४-३५॥ है नरेश्वर! इनके अतिरिक्त समस्त

English

Bhagvata, Naradya, Markandeya, Ageney, Bhavishyat.Brahma

अध्याय ४४

श्लोक 8

तैश् चापि सामवेदो ऽसौ शाखाभिर् बहुलीकृतः अथर्वणाम् अथो वक्ष्ये संहितानां समुच्चयम् अथर्ववेदं स मुनिः सुमन्तुर् अमितद्युतिः

taiś cāpi sāmavedo 'sau śākhābhir bahulīkṛtaḥ atharvaṇām atho vakṣye saṃhitānāṃ samuccayam atharvavedaṃ sa muniḥ sumantur amitadyutiḥ

हिन्दी अर्थ

केवल वैश्यवृत्तिका ही आश्रय लेना चाहिये। ये दोनों शूद्रका कर्म (सेवा आदि) कभी न करें

English

Vaivartta, Lainga, Varáha, Skanda, VSmana, Kaurmma,

अध्याय ४४

श्लोक 9

शिष्यम् अध्यापयाम् आस कबन्धं सो ऽपि तं द्विधा कृत्वा तु देवदर्शाय तथा पथ्याय दत्तवान्

śiṣyam adhyāpayām āsa kabandhaṃ so 'pi taṃ dvidhā kṛtvā tu devadarśāya tathā pathyāya dattavān

हिन्दी अर्थ

हे राजन्! इस प्रकार धर्मोका निरूपण और करता हूँ , सावधान होकर सुनो

English

Matsya, Garura, Brahmanda, The creation of the universe

अध्याय ४४

श्लोक 10

देवदर्शस्य शिष्यास् तु मौद्गो ब्रह्मबलिस् तथा शौल्कायनिः पिप्पलादस् तथान्यो मुनिसत्तम

devadarśasya śiṣyās tu maudgo brahmabalis tathā śaulkāyaniḥ pippalādas tathānyo munisattama

हिन्दी अर्थ

गुरुगेहे वसेद्धूप ब्रह्माचजारी समाहित:॥ ९ और्व बोले--हे भूपते! बालककों चाहिये कि

English

and its successive generations, the genealogies of patriarchs

अध्याय ४४

श्लोक 11

पथ्यस्यापि त्रयः शिष्याः कृता यैर् द्विज संहिताः जाजलिः कुमुदादिश् च तृतीयः शौनको द्विज

pathyasyāpi trayaḥ śiṣyāḥ kṛtā yair dvija saṃhitāḥ jājaliḥ kumudādiś ca tṛtīyaḥ śaunako dvija

हिन्दी अर्थ

वहाँ रहकर उसे शौच और आचार-ब्रतका पालन करते हुए गुरुकी सेवा-शुश्रूषा करनी चाहिये तथा

English

and kings, the Manwantaras, and the royal • dynasties are

अध्याय ४४

श्लोक 12

शौनकस् तु द्विधा कृत्वा ददाव् एकां तु बभ्रवे द्वितीयां संहितां प्रादात् सैन्धवाय च संज्ञिने

śaunakas tu dvidhā kṛtvā dadāv ekāṃ tu babhrave dvitīyāṃ saṃhitāṃ prādāt saindhavāya ca saṃjñine

हिन्दी अर्थ

हे राजन् ! प्रातःकाल और सायंकाल करे तथा गुरुका अभिवादन करे

English

described in the Puranas. The Purana, which I have des-

अध्याय ४४

श्लोक 13

सैन्धवान् मुञ्जकेशश् च ऽभिनद् वेदं द्विधा पुनः नक्षत्रकल्पो वेदानां संहितानां तथैव च

saindhavān muñjakeśaś ca 'bhinad vedaṃ dvidhā punaḥ nakṣatrakalpo vedānāṃ saṃhitānāṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

गुरुके खड़े होनेपर जानेपर नीचे बेठ जाय। है नृपश्रेष्ठ ! इस प्रकार कभी गुरुके विरुद्ध कोई आचरण न करे

English

cribed to you, Maitreya, is Vaishnava and is next to

अध्याय ४४

श्लोक 14

चतुर्थः स्याद् आङ्गिरसः शान्तिकल्पश् च पञ्चमः श्रेष्ठास् त्व् अथर्वणाम् एते संहितानां विकल्पकाः

caturthaḥ syād āṅgirasaḥ śāntikalpaś ca pañcamaḥ śreṣṭhās tv atharvaṇām ete saṃhitānāṃ vikalpakāḥ

हिन्दी अर्थ

ही उनके सामने बैठकर एकाग्रचित्तसे वेदाध्ययन करे और उनकी आज्ञा होनेपर ही भिक्षान्न भोजन करे

English

Padma. And in every part, in the creation of universe

अध्याय ४४

श्लोक 15

आख्यानैश् चाप्य् उपाख्यानैर् गाथाभिः कल्पशुद्धिभिः पुराणसंहितां चक्रे पुराणार्थविशारदः स्वयं दृष्ट्वार्थकथनं प्राहुर् आख्यानकं बुधाः श्रुतस्यार्थस्य कथनम् उपाख्यानं प्रचक्षते

ākhyānaiś cāpy upākhyānair gāthābhiḥ kalpaśuddhibhiḥ purāṇasaṃhitāṃ cakre purāṇārthaviśāradaḥ svayaṃ dṛṣṭvārthakathanaṃ prāhur ākhyānakaṃ budhāḥ śrutasyārthasya kathanam upākhyānaṃ pracakṣate

हिन्दी अर्थ

स्नान करे तथा प्रतिदिन प्रात:काल गुरुजीके लिये समिधा, जल, कुश और पुष्पादि लाकर जुटा दे

English

and the successive generations, in the description< of the

अध्याय ४४

श्लोक 16

प्रख्यातो व्यासशिष्यो ऽभूत् सूतो वै रोमहर्षणः पुराणसंहितां तस्मै ददौ व्यासो महामुनिः

prakhyāto vyāsaśiṣyo 'bhūt sūto vai romaharṣaṇaḥ purāṇasaṃhitāṃ tasmai dadau vyāso mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार अपना अभिमत वेदपाठ समाप्त कर

English

genealogies of the patriarchs it has declared the* glorjr of

अध्याय ४४

श्लोक 17

सुमतिश् चाग्निवर्चाश् च मित्रायुः शांशपायनः अकृतव्रणो ऽथ सावर्णिः षट् शिष्यास् तस्य चाभवन्

sumatiś cāgnivarcāś ca mitrāyuḥ śāṃśapāyanaḥ akṛtavraṇo 'tha sāvarṇiḥ ṣaṭ śiṣyās tasya cābhavan

हिन्दी अर्थ

पिण्ड-दानादिसे पितृगणकी, यज्ञादिसि देवताओंकी, अन्नदानसे अतिथियोंकी, बलियों (अन्नभाग)-से भूतगणकी तथा वात्सल्यभावसे अनिकेता ह्ानाहारा यत्र सायंगृहाश्च ये।

English

the great Vishnu. There are fourteen principal kinds of

अध्याय ४४

श्लोक 18

काश्यपः संहिताकर्ता सावर्णिः शांशपायनः रोमहर्षणिका चान्या तिसॄणां मूलसंहिता

kāśyapaḥ saṃhitākartā sāvarṇiḥ śāṃśapāyanaḥ romaharṣaṇikā cānyā tisṝṇāṃ mūlasaṃhitā

हिन्दी अर्थ

उनमेंसे जिनका कोई निश्चित गृह अथवा भोजन प्रबन्ध नहीं होता और जो जहाँ सायंकाल हो जाता है वहीं ठहर जाते हैं, उन सबका आधार और मूल गृहस्थाश्रम ही है

English

knowledge— namely, the four Vedas, the six Angas,* the

अध्याय ४४

श्लोक 19

चतुष्टयेनाप्य् एतेन संहितानाम् इदं मुने

catuṣṭayenāpy etena saṃhitānām idaṃ mune

हिन्दी अर्थ

हे राजन्! ऐसे लोग जब घर आवें तो उनका कुशल-प्रशन और मधुर वचनोंसे स्वागत करे तथा शय्या, आसन और भोजनके द्वारा उनका यथाशक्ति सत्कार करे

English

Mimansa (theology,) Nyaya (logic,) Dharma (the institutes of

अध्याय ४४

श्लोक 20

आद्यं सर्वपुराणानां पुराणं ब्राह्मम् उच्यते अष्टादश पुराणानि पुराणज्ञाः प्रचक्षते

ādyaṃ sarvapurāṇānāṃ purāṇaṃ brāhmam ucyate aṣṭādaśa purāṇāni purāṇajñāḥ pracakṣate

हिन्दी अर्थ

निराश होकर लौट जाता है उसे अपने समस्त दुष्कर्म देकर वह (अतिथि) उसके पुण्यकर्मोंको स्वयं ले जाता

English

law) and the Puranas. And they are enumerated as eighteen

अध्याय ४४

श्लोक 21

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा तथान्यं नारदीयं च मार्कण्डेयं च सप्तमम्

brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ bhāgavataṃ tathā tathānyaṃ nāradīyaṃ ca mārkaṇḍeyaṃ ca saptamam

हिन्दी अर्थ

गृहस्थके लिये अतिथिके प्रति अपमान, अहंकार और दम्भका आचरण करना, उसे देकर पछताना, उसपर प्रहार करना अथवा उससे कटुभाषण करना उचित नहीं

English

with the addition of these four— Aur-Veda, mrdical science

अध्याय ४४

श्लोक 22

आग्नेयम् अष्टमं चैव भविष्यं नवमं तथा दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गम् एकादशं स्मृतम्

āgneyam aṣṭamaṃ caiva bhaviṣyaṃ navamaṃ tathā daśamaṃ brahmavaivartaṃ laiṅgam ekādaśaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार जो गृहस्थ अपने परम धर्मका

English

taught by Dhunwantari ; Dhanur-veda, the science of archery,

अध्याय ४४

श्लोक 23

वाराहं द्वादशं चैव स्कान्दं चात्र त्रयोदशम् चतुर्दशं वामनं च कौर्मं पञ्चदशं स्मृतम् मात्स्यं च गारुडं चैव ब्रह्माण्डं च ततः परम् महापुराणान्य् एतानि ह्य् अष्टादश महामुने तथा चोपपुराणानि मुनिभिः कथितानि च

vārāhaṃ dvādaśaṃ caiva skāndaṃ cātra trayodaśam caturdaśaṃ vāmanaṃ ca kaurmaṃ pañcadaśaṃ smṛtam mātsyaṃ ca gāruḍaṃ caiva brahmāṇḍaṃ ca tataḥ param mahāpurāṇāny etāni hy aṣṭādaśa mahāmune tathā copapurāṇāni munibhiḥ kathitāni ca

हिन्दी अर्थ

करते जिसकी अवस्था ढल गयी हो उस गृहस्थको उचित

English

taught by Bhrigu ; Ghandharba-Veda, the art of music, dan-

अध्याय ४४

श्लोक 24

सर्गश् च प्रतिसर्गश् च वंशो मन्वन्तराणि च सर्वेष्व् एतेषु कथ्यन्ते वंशानुचरितं च यत्

sargaś ca pratisargaś ca vaṃśo manvantarāṇi ca sarveṣv eteṣu kathyante vaṃśānucaritaṃ ca yat

हिन्दी अर्थ

वहाँ पत्र, मूल, फल आदिका आहार करता हुआ, लोम, श्मश्रु (दाढ़ी-मूँछ) और जटाओंको धारण कर पृथिवीपर शयन करे और मुनिवृत्तिका अवलम्बन कर सब प्रकार अतिथिकी सेवा

English

cing &c of which the Muni Bharata was the author ; and the

अध्याय ४४

श्लोक 25

यद् एतत् तव मैत्रेय पुराणं कथ्यते मया एतद् वैष्णवसंज्ञं वै पाद्मस्य समनन्तरम्

yad etat tava maitreya purāṇaṃ kathyate mayā etad vaiṣṇavasaṃjñaṃ vai pādmasya samanantaram

हिन्दी अर्थ

उसे चर्म, काश और कुशाओंसे अपना बिछौना तथा ओढ़्नेका वस्त्र बनाना चाहिये। है नरेश्वर! उस मुनिके लिये त्रिकाल-स्नानका विधान है

English

Artha Sastram or the science of Government, taught by

अध्याय ४४

श्लोक 26

सर्गे च प्रतिसर्गे च वंशमन्वन्तरादिषु कथ्यते भगवान् विष्णुर् अशेषेष्व् एव सत्तम

sarge ca pratisarge ca vaṃśamanvantarādiṣu kathyate bhagavān viṣṇur aśeṣeṣv eva sattama

हिन्दी अर्थ

देवपूजन, होम, सब अतिथियोंका सत्कार, भिक्षा और बलिवैश्वदेव भी उसके विहित कर्म हैं

English

There are three orders of Rishis— the royal Rishis or prínces who have devoted themselves to devotion as Viswa- mttra ; divine Rishis or demi-gods, as Narada ; and Brahman Rishis, who are the sons of Brahmð as Vasishtha and others,

अध्याय ४४

श्लोक 27

अङ्गानि चतुरो वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्य् एताश् चतुर्दश

aṅgāni caturo vedā mīmāṃsā nyāyavistaraḥ purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hy etāś caturdaśa

हिन्दी अर्थ

वन्य तैलादिको शरीरमें मलना और शीतोष्णका सहन

English

I have thus related to you the various branches of the Vedas and their sub-divisions, the persons by whom they made and the object with which they were ushured into exis^ tence. Such was the division in all the Manwantaras. The prímítWe Veda, which was instituted by Brahma at the begin* ing of Kalpa, is eternal ; these branches are but its modifica-

अध्याय ४४

श्लोक 28

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश् चैव ते त्रयः अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्य् अष्टादशैव ताः

āyurvedo dhanurvedo gāndharvaś caiva te trayaḥ arthaśāstraṃ caturthaṃ tu vidyā hy aṣṭādaśaiva tāḥ

हिन्दी अर्थ

जो वानप्रस्थ मुनि इन नियत कर्मोका आचरण करता है वह अपने समस्त दोषोंको अग्निके समान भस्म कर देता है और नित्य-लोकोंको प्राप्त कर लेता है

English

* Tbese ate the subsidiary portion of the Vedas— namely («) Sitsto> taUs fot recíting ptayets (b) Kalþa, ritual (c) Vyakaram, (grammer) (i) *'*' mkta, glossary (c) Ckantfas, mcttc (f) Yoytish, asttonomy.

अध्याय ४४

श्लोक 29

ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वं तेभ्यो देवर्षयः पुनः राजर्षयः पुनस् तेभ्य ऋषिप्रकृतयस् त्रयः

jñeyā brahmarṣayaḥ pūrvaṃ tebhyo devarṣayaḥ punaḥ rājarṣayaḥ punas tebhya ṛṣiprakṛtayas trayaḥ

हिन्दी अर्थ

आश्रम कहते हैं अब मैं उसके स्वरूपका वर्णन करता हूँ , सावधान होकर सुनो

English

have thus related to you, Maitreya, the Vedas which you desired to hear. What else do you wish to hear now ?

अध्याय ४४

श्लोक 30

इति शाखाः समाख्याताः शाखाभेदास् तथैव च कर्तारश् चैव शाखानां भेदहेतुस् तथोदितः

iti śākhāḥ samākhyātāḥ śākhābhedās tathaiva ca kartāraś caiva śākhānāṃ bhedahetus tathoditaḥ

हिन्दी अर्थ

जरायुजाण्डजादीनां वाइडम्मन:कायकर्मभि: । हे पृथिवीपते। भिक्षुको उचित है कि अर्थ, धर्म शत्रु-मित्रादिमें समान भाव रखे और सभी जीवोंका

English

have thus related to you, Maitreya, the Vedas which you desired to hear. What else do you wish to hear now ?

अध्याय ४४

श्लोक 31

सर्वमन्वन्तरेष्व् एवं शाखाभेदाः समाः स्मृताः

sarvamanvantareṣv evaṃ śākhābhedāḥ samāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

निरन्तर समाहित रहकर जरायुज, अण्डज और स्वदेज आदि समस्त जीवोंसे मन, वाणी आसक्तियोंको त्याग दे

English

have thus related to you, Maitreya, the Vedas which you desired to hear. What else do you wish to hear now ?

अध्याय ४४

श्लोक 32

प्राजापत्या श्रुतिर् नित्या तद्विकल्पास् त्व् इमे द्विज

prājāpatyā śrutir nityā tadvikalpās tv ime dvija

हिन्दी अर्थ

ग्राममें एक रात और पुरमें पाँच रात्रितक रहे तथा इतने दिन भी तो इस प्रकार रहे जिससे किसीसे प्रेम अथवा द्वेष न हो

English

have thus related to you, Maitreya, the Vedas which you desired to hear. What else do you wish to hear now ?

अध्याय ४४

श्लोक 33

एतत् तवोदितं सर्वं यत् पृष्टो ऽहम् इह त्वया मैत्रेय वेदसंबद्धं किम् अन्यत् कथयामि ते

etat tavoditaṃ sarvaṃ yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā maitreya vedasaṃbaddhaṃ kim anyat kathayāmi te

हिन्दी अर्थ

समय घरोंमें अग्नि शान्‍्त हो जाय और लोग भोजन कर

English

have thus related to you, Maitreya, the Vedas which you desired to hear. What else do you wish to hear now ?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_viSNupurANa-crit.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vishnu Purana — Chapter 44
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.