Vishnu Purana· Viṣṇu Purāṇa
58
अध्याय 58 / 126

Book 4 - Adhyaya 2

95 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ95 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५८

श्लोक 1

[[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे प्रथमो ऽध्यायः ]] यावच् च ब्रह्मलोकात् ककुद्मी रैवतो नाभ्येति तावत् पुण्यजनसंज्ञा राक्षसास् ताम् अस्य पुरीं कुशस्थलीं जघ्नुः

[[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe prathamo 'dhyāyaḥ ]] yāvac ca brahmalokāt kakudmī raivato nābhyeti tāvat puṇyajanasaṃjñā rākṣasās tām asya purīṃ kuśasthalīṃ jaghnuḥ

हिन्दी अर्थ

''ये जो त्रैलोक्यनाथ शतक्रतु आपलोगोंके युद्ध कर सकूँ तो आपलोगोंका सहायक हो सकता हूँ/”

English

between the gods and demons in which the former were defeated. They accordingly repaired to Vishnu for help afl< ' propitiated him by their adorations. Being propitiated the primeval deity, the eternal ruler of the universe, NarSyana said to them— " What you have desired is known to me. Hear how your desires shall be fulfilled. There is a foremos' Kshatryra king named Puranjaya, son of thc roya' sain »

अध्याय ५८

श्लोक 2

तच् चास्य भ्रातृशतं पुण्यजनत्रासाद् दिशो भेजे

tac cāsya bhrātṛśataṃ puṇyajanatrāsād diśo bheje

हिन्दी अर्थ

झुचराचरगुरोरच्युतस्य तेजसाप्यायितो देवासुर-

English

VÍSfeNUPÚtlANAM. 14%

अध्याय ५८

श्लोक 3

तदन्वयाश् च क्षत्रियाः सर्वदिक्ष्व् अभवन्

tadanvayāś ca kṣatriyāḥ sarvadikṣv abhavan

हिन्दी अर्थ

यतशए्च वृषभककुदि स्थितेन राज्ञा हैतेयबलं

English

SasSda. Infusing a portion of myself into his body I shall descend on earth and slay all the demons. Do you so cn» deavour that Puranjaya míght engage in the work of the destruction of Asuras." Hearing those words the celestials bowed unto the glorious Vishnu and went to Paranyaja and addressed him,' saying, "Oferemost of Kshatryas, we have come to thee to secure thy help in the destruction of our enemies iu which we have been engaged. It will not behove thee to neglect our friendship who have come here." Being thus addr°|sed Puranjaya said — " If Indra, the Iord of the three* worlds, the king of you all, who is known as the performer of hundred sacrifices, agrees to carry me upon his shoulders, I shall then fight with your enemies and help you." The celestials and Indra immediately said " so be it."

अध्याय ५८

श्लोक 4

धृष्टस्यापि धार्ष्टकं क्षत्रम् अभवत्

dhṛṣṭasyāpi dhārṣṭakaṃ kṣatram abhavat

हिन्दी अर्थ

महर्षेरपकारिणं धुन्धुनामानमसुरं वैष्णवेन

English

Thereupon Satakratu assumed the shape of a bull and the king mounted upon his shouldcr. And being invigorated by the power of the undecaying God, the lord of all move- able and and immoveable things, he slew all the Asuras in ihe battle between the gods and demons. And in consequence of his destroyíng the Asura army whilst seated upon the nump of the bull he obtained the appellalion Kakutstha. The son óf Kakutstha was. Anenas, whose son was Pritha, whose >on was Viswagaswa, whose son was Arda, whose son was- Yuvanaswa, whose son was Sravasta, by whom the city of Srlvasti was founded. The son of Sravasta was Vrihadawa whose son was Kuvalayaswa. This prince, invigorated by 'he energy of Vishnu, slew the Asura Dhundhu, who had disturbed the pio,us sage Uttanka, and he was accordingly Mmed Dhundhumara (slayer of Dhundhu. Whilst fight- '"g with the demon he was attended by his twenty one ™ousand sons, who all, with the exception of three, were c «nsumed by the fiery breath of dhundhu. These three. Wer e Dhridhaswa, Chandraswa and Kapiláswa. The son M Dhridhaswa was Baryaswa, whose son was Nikumbh*, hose sort was Sanhatasvva, whose son • was Krisaswa,

अध्याय ५८

श्लोक 5

नभगस्यात्मजो नाभागसंज्ञो ऽभवत् ।तस्य अम्बरीषः ।अम्बरीषस्यापि विरूपो ऽभवत्

nabhagasyātmajo nābhāgasaṃjño 'bhavat | tasya ambarīṣaḥ | ambarīṣasyāpi virūpo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

कपिलाश्वाश्च त्रय: केवलं शेषिता:

English

wbose son was Baseoajit, whose son was another Yuva.

अध्याय ५८

श्लोक 6

विरूपात् पृषदश्वो जज्ञे ततश् च रथीतरः

virūpāt pṛṣadaśvo jajñe tataś ca rathītaraḥ

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर समस्त देवगण और इन्द्रने “बहुत अच्छा '--ऐसा कहकर उनका कथन स्वीकार कर

English

Being aggrieved in consequence of having no son he lived in the hermitage of saints. And being worked up vvith compassion of sages engaged in the performance of a reli- gious ceremony for this offspring. When half the night had passed away they finished the ceremony and having placed a vessel of consecrated water upon the altar they slept.

अध्याय ५८

श्लोक 7

तत्रायं श्लोकः ।एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश् चाङ्गिरसाः स्मृताः ।रथीतराणां प्रवराः क्षत्रोपेता द्विजातयः

tatrāyaṃ ślokaḥ | ete kṣatraprasūtā vai punaś cāṅgirasāḥ smṛtāḥ | rathītarāṇāṃ pravarāḥ kṣatropetā dvijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

फिर वृषभ-रूपधारी इन्द्रकी पीठपर चढ़कर चराचरगुरु भगवान् अच्युतके तेजसे परिपूर्ण होकर राजा पुरंजयने रोषपूर्वक सभी हैत्योंको मार

English

When they had slept the king, distressed with thirst, en- tered the cottage and did not like to disturb the Rjshis. He then drank the vvater in the vessel consecrated and rendered efficacious by sacred texts.

अध्याय ५८

श्लोक 8

क्षुवतश् च मनोर् इक्ष्वाकुर् घ्राणतः पुत्रो जज्ञे

kṣuvataś ca manor ikṣvākur ghrāṇataḥ putro jajñe

हिन्दी अर्थ

उस राजाने बैलके ककुद् (कन्धे)-पर बैठकर देत्यसेनाका वध किया था, अत: उसका नाम

English

When the Rishis got up in the morning, they said— "Wlio has drunk this consecrated water? Drinking this the wife of the king Yuvanáswa would have given birth to a valiant son." Hearing this the king said — " I have unknowingly drunk this vvater."

अध्याय ५८

श्लोक 9

तस्य पुत्रशतप्रवरा विकुक्षिनिमिदण्डाख्यास् त्रयः पुत्रा ।शकुनिप्रमुखाः पञ्चाशत् पुत्राः उत्तरापथरक्षितारो बभूवुः ।चत्वारिंशद् अष्टौ च दक्षिणापथभूपालाः

tasya putraśatapravarā vikukṣinimidaṇḍākhyās trayaḥ putrā | śakunipramukhāḥ pañcāśat putrāḥ uttarāpatharakṣitāro babhūvuḥ | catvāriṃśad aṣṭau ca dakṣiṇāpathabhūpālāḥ

हिन्दी अर्थ

ककुत्स्थके अनेना नामक पुुत्र

English

Accordingly a child vvas conceived in the belly of Yuva- nSswa; it grew and in proper time it ripped open tlte right $ide of the king and was born. But the king did not die. The son being born the Rishis said — '<Who will be its nurse." There appeared the king of the celestials and said He shall have me for his nurse (mamayan dhásyati)" He was thence called Mindháta, Indra put his fore-finger into the mouthof tbe infant, who sucked it and drew it from heavenly nectar. And he grew up and became a powerful king and brougbt the seven continents into his subjection. It is said of him " From the rising of the setting sun all that is lighted by k» rays is the land of Mándhata the son of Yuvanáswa.

अध्याय ५८

श्लोक 10

स चेक्ष्वाकुर् अष्टकायाम् उत्पाद्य श्राद्धार्हं मांसम् आनयेति विकुक्षिम् आज्ञापयाम् आस ।स तथेति गृहीताज्ञो वनम् अभ्येत्यानेकान् मृगान् हत्वातिश्रान्तो ऽतिक्षुत्परीतो विकुक्षिर् एकं शशम् अभक्षयत् ।शेषं च मांसम् आनीय पित्रे निवेदयाम् आस

sa cekṣvākur aṣṭakāyām utpādya śrāddhārhaṃ māṃsam ānayeti vikukṣim ājñāpayām āsa | sa tatheti gṛhītājño vanam abhyetyānekān mṛgān hatvātiśrānto 'tikṣutparīto vikukṣir ekaṃ śaśam abhakṣayat | śeṣaṃ ca māṃsam ānīya pitre nivedayām āsa

हिन्दी अर्थ

अनेनाके पृथु, पृथुके विष्टराश्व, उनके चाद्र हुआ जिसने शावस्ती पुरी बसायी थी॥३४-३७॥ जन्म हुआ, जिसने वेष्णवतेजसे पूर्णता लाभ कर उदकके अपकारी धुन्धु नामक देत्यको मारा था;

English

MándhSta married, Vindumati, the daughter of Sasavimto and begot on her three sons Purukutsa, Ambarisba and Muchukunda ; he had also fifty daughters.

अध्याय ५८

श्लोक 11

इक्ष्वाकुकुलाचार्यस् तत्प्रोक्षणाय वसिष्ठश् चोदितः प्राह ।अलम् अनेनामेध्येनामिषेण दुरात्मनानेन ते पुत्रेणैतन् मांसम् उपहतं यतो ऽनेन शशो भक्षितः

ikṣvākukulācāryas tatprokṣaṇāya vasiṣṭhaś coditaḥ prāha | alam anenāmedhyenāmiṣeṇa durātmanānena te putreṇaitan māṃsam upahataṃ yato 'nena śaśo bhakṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

और प्रसेनजितूसे युबनाश्वका जन्म हुआ॥ ४३--४८॥ मुनीश्वरोंके आश्रमोंमें रहा करता था; उसके दुः:खसे होनेके लिये यज्ञानुष्ठान किया

English

An ascetic, narred Saubhari, versed in Rig V«da li ved \n the waters for twelve years. There lived a huge &*"* who was the i swereign, named Sammada. He h a ° a

अध्याय ५८

श्लोक 12

ततश् चासौ विकुक्षिर् गुरुणैवम् उक्तः शशादसंज्ञाम् अवाप पित्रा च परित्यक्तः

tataś cāsau vikukṣir guruṇaivam uktaḥ śaśādasaṃjñām avāpa pitrā ca parityaktaḥ

हिन्दी अर्थ

जलका कलश वेदीमें रखकर सो गये

English

numerous progeny. His children and grand children used to sport around him in all directions and he lived happily amongst them, playing with them day night before the ascetic. Being disturbed in his devotions that ascetic, in the waters, beholding the sport of the king of fish with his children and grand children, thought vvithin himself — " Blessed is the being, who, althougli born in a degraded state, is sporting with his children and grand children. This has created envy in me and I wish to sport with my children and grand children." Having thus made up his mind the' ascetic speedily came up from the water and being desirous of becoming a householder went to Mándhatft to demand one of his daughters as his wife.

अध्याय ५८

श्लोक 13

पितर्य् उपरते चाखिलाम् एतां पृथ्वीं धर्मतः शशास

pitary uparate cākhilām etāṃ pṛthvīṃ dharmataḥ śaśāsa

हिन्दी अर्थ

सो जानेपर अत्यन्त पिपासाकुल होकर राजाने उस स्थानमें प्रवेश किया। और सोये होनेके कारण उन ऋषियोंको उन्होंने नहीं जगाया॥ ५१-५२॥ तथा उस

English

Thereupon hearing of the arrival of the sage the king rose up from his seat and worshipped him with libation. Having taken a seat Saubhari said to thc king — " I have made up my mind to marry. Do you, king, give me one of your daughters as a wife. Don't disappoint my love. If any one comes to the race of Kakutstha with a desire he does not go back disappointed. king, there are many other sovereigns 011 this earh who have got daughters ; but thy family is renowned above all in granting liberal gifts to them who come with that purpose. king, you have got fifty daughlers — confer one of them upon me so that I may be relieved from the anxiety I feel in consequence of the fear that my request may not be granted.

अध्याय ५८

श्लोक 14

शशादस्य पुरंजयो नाम पुत्रो ऽभवत्

śaśādasya puraṃjayo nāma putro 'bhavat

हिन्दी अर्थ

जागनेपर ऋषियोंने पूछा--'इस मन्त्रपूत जलको किसने पिया है ?

English

Parasar* said — Hearing the words of the sage and heholding his body worn out with infirmities (he did not Me to satisfy his desire) — but afraid of an imprecation he *as much disturbed in mind and lowering his head thought '°r some time. The Rishi said — í' What are you meditating "pon, king ? I have not asked for any such thing which you cannot give. Your daughter must be given to some "ody. But if you fulfill my desires what is there that cannofe ** obtained by you?" Thereupon the king ; afraid of hi»

अध्याय ५८

श्लोक 15

इदं चान्यत् पुरा हि त्रेतायां देवासुरम् अतीव भीषणं युद्धम् आसीत् ।तत्र चातिबलिभिर् असुरैर् अमराः पराजिता भगवन्तं विष्णुम् आराधयां चक्रुः

idaṃ cānyat purā hi tretāyāṃ devāsuram atīva bhīṣaṇaṃ yuddham āsīt | tatra cātibalibhir asurair amarāḥ parājitā bhagavantaṃ viṣṇum ārādhayāṃ cakruḥ

हिन्दी अर्थ

करेगी।' यह सुनकर राजाने कहा--'मैंने ही बिना जाने यह जल पी लिया है”

English

displeasure, said — "0 illustrious *ir, such is the practice íii our family, that daughters must be given to such fitting per- sons as they shall themselves select. I did neverexpect that such a request vvould corfie (rom you — I do not know why such a desire has taken place in your mind. This has created perplexity in me and I am at a los's what to do." Hearing that the sage thought wilhin himself — "This is merely an indirect way of not yeilding to my request. I am an old man, having no attractions for women and his daughters Will not accept me. Whatever it may be, I shall to thftt." Thinking thus, tlie sage said to Mlndhata — " If such be *he custom of your family — give orders that I may be admitted into the interior of your palace. If any one of your daughters selects me I shall take her as my wife — if none of them be willing, I shall desist from such an attempt considering that I am too old for it." Having said this the sage was

अध्याय ५८

श्लोक 16

प्रसन्नश् च देवानाम् अनादिनिधनः सकलजगत्परायणो नारायणः प्राह ।ज्ञातम् एव मया युष्माभिर् यद् अभिलषितं तदर्थम् इदं श्रूयताम् ।पुरंजयो नाम शशादस्य च राजर्षेस् तनयः क्षत्रियवर्यस् तच्छरीरे ऽहम् अंशेन स्वयम् एवावतीर्य तान् अशेषान् असुरान् निहनिष्यामि तद् भवद्भिः पुरंजयो ऽसुरवधार्थाय कार्योद्योगः कार्य इति एतच् च श्रुत्वा प्रणम्य भगवन्तं विष्णुम् अमराः पुरंजयसकाशम् आजग्मुः

prasannaś ca devānām anādinidhanaḥ sakalajagatparāyaṇo nārāyaṇaḥ prāha | jñātam eva mayā yuṣmābhir yad abhilaṣitaṃ tadartham idaṃ śrūyatām | puraṃjayo nāma śaśādasya ca rājarṣes tanayaḥ kṣatriyavaryas taccharīre 'ham aṃśena svayam evāvatīrya tān aśeṣān asurān nihaniṣyāmi tad bhavadbhiḥ puraṃjayo 'suravadhārthāya kāryodyogaḥ kārya iti etac ca śrutvā praṇamya bhagavantaṃ viṣṇum amarāḥ puraṃjayasakāśam ājagmuḥ

हिन्दी अर्थ

अत: युवनाश्वके उदरमें गर्भ स्थापित हो गया

English

Being afraid of the imprecation of the sage, the king ordered the eunuch to conduct him to the inner apartment. As he entered, he assumed a form of beauty far exceeding that of men or gods. Addressing the princesses his guide said to them — " Your father, young ladies, sends this pious sage to you who wanted of him a bride. And the king has promised that he will give her to him who will select him." Heating these words the princesses were all excited with desire and passion, and like a troop of female elephants encircling the lord of the herd, they all contended to have him as their husbaud, They said to one another— " Away away, sister, I shall take him as myhusband. He has already been selected by me ; he is not a meet bridegroom for yott. He hasbeenpurposely created by Brahma for me as I have been created to become his wife. As soon as he entered the house I setected him as my husband ; why do you prevent him from becoming so?" Thus there arose a conflict amongst the djiugijtets of the king, e«ch contending that I have selected

अध्याय ५८

श्लोक 17

ऊचुश् चैनं ।भो भोः क्षत्रियवर्यास्माभिर् अभ्यर्थितेन भवतास्माकम् अरातिवधोद्यतानां साहाय्यं कृतम् इच्छामः ।तद् भवतास्माकम् अभ्यागतानां प्रणयभङ्गो न कार्यः ।इत्य् उक्तः पुरंजयः प्राह ।सकलत्रैलोक्यनाथो यो ऽयं युष्माकम् इन्द्रः शतक्रतुर् अस्य यद्य् अहं स्कन्धारूढो युष्मदरातिभिः सह योत्स्ये तदाहं भवतां सहायः ।इत्य् आकर्ण्य समस्तदेवैर् इन्द्रेण च बाढम् इत्य् एवं समन्विच्छितम्

ūcuś cainaṃ | bho bhoḥ kṣatriyavaryāsmābhir abhyarthitena bhavatāsmākam arātivadhodyatānāṃ sāhāyyaṃ kṛtam icchāmaḥ | tad bhavatāsmākam abhyāgatānāṃ praṇayabhaṅgo na kāryaḥ | ity uktaḥ puraṃjayaḥ prāha | sakalatrailokyanātho yo 'yaṃ yuṣmākam indraḥ śatakratur asya yady ahaṃ skandhārūḍho yuṣmadarātibhiḥ saha yotsye tadāhaṃ bhavatāṃ sahāyaḥ | ity ākarṇya samastadevair indreṇa ca bāḍham ity evaṃ samanvicchitam

हिन्दी अर्थ

राजाकी दायीं कोख फाड़कर निकल आया

English

him as my husband. While that blameless sage was thus selected by all the princesses the eunuch went to the king and with down cast looks reported to him what had takert place. Having received all information, the king, perplexed the more, thought — " What is all this 1 What I am to do now f What is it that I have said" and then with extreme reluctance gave away all his daughters to the sage.

अध्याय ५८

श्लोक 18

ततश् च शतक्रतोर् वृषभरूपधारिणः ककुत्स्थो ऽतिहर्षसमन्वितो भगवतश् चराचरगुरोर् अच्युतस्य तेजसाप्यायितो देवासुरसंग्रामे समस्तान् एवासुरान् निजघान

tataś ca śatakrator vṛṣabharūpadhāriṇaḥ kakutstho 'tiharṣasamanvito bhagavataś carācaraguror acyutasya tejasāpyāyito devāsurasaṃgrāme samastān evāsurān nijaghāna

हिन्दी अर्थ

किन्तु इससे राजाकी मृत्यु नहीं हुई

English

Thus the wished-for marriage of the great sage was accomplished and hc took away all the princesses to his hermitage. Thereupon he ordered Visvvakarma like second Brahmi, the inventor of art, to construct separate palaces for each of his wives, to furnish each palace with eleg.int couches and seats and furniture and to attach to them spacious yard, groves with reservoirs of water where the wild duck and swan should sport amidst beds of lotuses. Tbereupon the celestial architect carried out the orders of the sage. And at the behest of the great sage, Saubhari, the divine and inexhaustible treasure Nanda lived there permanently.

अध्याय ५८

श्लोक 19

यतश् च वृषभककुत्स्थेन राज्ञा निषूदितम् असुरबलम् अतश् चासौ ककुत्स्थसंज्ञाम् अवाप

yataś ca vṛṣabhakakutsthena rājñā niṣūditam asurabalam ataś cāsau kakutsthasaṃjñām avāpa

हिन्दी अर्थ

उसके जन्म लेनेपर मुनियोंने कहा--''यह बालक क्या पान करके जीवित रहेगा ?””

English

Thereupon the princesses entertained there day and night all theirguests and dependant with richest and choicest viands.

अध्याय ५८

श्लोक 20

ककुत्स्थस्याप्य् अनेनाः पुत्रो ऽभूत् पृथुर् अनेनसः पृथोर् विश्वगश्वस् तस्यापि चान्द्रो युवनाश्वश् चान्द्रस्य तस्य युवनाश्वस्य श्रावस्तो यः पुरीं श्रावस्तीं निवेशयाम् आस

kakutsthasyāpy anenāḥ putro 'bhūt pṛthur anenasaḥ pṛthor viśvagaśvas tasyāpi cāndro yuvanāśvaś cāndrasya tasya yuvanāśvasya śrāvasto yaḥ purīṃ śrāvastīṃ niveśayām āsa

हिन्दी अर्थ

देवराज इन्द्रने आकर कहा--''यह मेरे आश्रय-जीवित

English

Once on a time the king, attracted by his affection for thé daughters, went to the hermitage of thc great ascetic to learn whether his daughters were in poverty or happiness. Repairing tliere he beheld a number of crystal palaces, brilliant as the 'ays of tbe sun and picturesque gardens and tanks. Entering one of the palaces and embracing his danghter, the king said to her with tears of affection and delight in his eyes — " Dear child, tell me how are you here. Are you happy here or »ot ? Does the great sage treat you kindly ? Do you remem- ber thy early home" ? Being thus addressed the daughter said toherfather — " father, this palace is picturesque surroun- ded by charming gardens with birds emitting sweet notes, and tanks abounding in full-blown lotuses. I have got here rich v 'ands, fragrant unguents, precious ornaments, costly clothes, soft beds and every other thing tbat wealth can give- But stiH

अध्याय ५८

श्लोक 21

श्रावस्तस्य बृहदश्वस् तस्यापि कुवलयाश्वो यो ऽसाव् उत्तङ्कस्य महर्षेर् अपकारिणं धुन्धुनामानम् असुरं वैष्णवेन तेजसाप्यायितः पुत्रसहस्रैर् एकविंशतिभिः परिवृतो जघान धुन्धुमारसंज्ञां चावाप

śrāvastasya bṛhadaśvas tasyāpi kuvalayāśvo yo 'sāv uttaṅkasya maharṣer apakāriṇaṃ dhundhunāmānam asuraṃ vaiṣṇavena tejasāpyāyitaḥ putrasahasrair ekaviṃśatibhiḥ parivṛto jaghāna dhundhumārasaṃjñāṃ cāvāpa

हिन्दी अर्थ

अत: उसका नाम मान्धाता हुआ। देदेन्द्रने उसके मुखमें अपनी तर्जनी (अँगूठेके पासकी) अँगुली दे दी और वह उसे पीने लगा। उस अमृतमयी अँगुलीका आस्वादन करनेसे वह एक ही दिनमें बढ़

English

then, why should I not remember my early horae. By tliy favour I have obtained all these things, But there is one source of my grief — my husband never goes out of my house. He is solely attached to me and is always at my side;henever goes to my sisters ; for this my sisters are sorry ; this is tlie only cause of my uneasiness." Being thus • addressed he went to the second palace and embracing his daughter and taking his seat lie put the same question. Tlie same account of the enjoyment of palaces and other things was given by her ; she also made the same complaint that tlie sage was solely attached to her and paid no attention to KSr sisters. Hearing this the king went round all the palaces, put tlie same question to all his daughters and received the same reply. Having his heart filled with satisfaction and wonder he repaired to the glorious Saubhari who was alone and reverentially said to him — " illu9trious sage, marvellous is- thy power— I have never seen this in any other person. CMi great is the reward of thy austere penances." Having bowed unto the sage and been welcomed by him with great re- verence the king lived with him for some time and enjoying the pleasures of the place returned to his capital.

अध्याय ५८

श्लोक 22

तस्य च समस्ता एव पुत्रा धुन्धुमुखनिःश्वासाग्निना विप्लुष्टा विनेशुः

tasya ca samastā eva putrā dhundhumukhaniḥśvāsāgninā vipluṣṭā vineśuḥ

हिन्दी अर्थ

'जहाँसे सूर्य उदय होता है और जहाँ अस्त

English

As time went on the daughters of Mindhata bore to Saubhari one hundred and fiíty sons. Gradually he becarae more and more attached to his children and his mind was wholly ongrossed with selfish thoughts. He always used to thiult— •' When will these sons of mine speak to me in sweet accents ? VVhen will they learn to wglk ? When will they attain toyouth?When shall I see them wedded? Wbenshaill behold them with their sons?" With these anticipatiorfs, he spent some time and at last thought" What exceeding folly is mine 1 There is no end of desires even in ten thott* sand or a hundred thousand years. With one desire gratified another springs up. I have seen my infants walk-— I h ave seen their youth, their manhood, their marriage, their chil- dren, still my desires are not gratified and mind longs *&**

अध्याय ५८

श्लोक 23

दृढाश्वचन्द्राश्वकपिलाश्वास् त्रयः केवलं अवशेषिताः

dṛḍhāśvacandrāśvakapilāśvās trayaḥ kevalaṃ avaśeṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

किया और उससे पुरुकुत्स, अम्बरीष और मुचुकुन्द से उनके पचास कन्याएँ हुईं॥६६--६८ ॥ वर्षतक जलमें निवास किया

English

vishnupuranam: 249 :

अध्याय ५८

श्लोक 24

दृढाश्वाद् धर्यश्वस् तस्मान् निकुम्भो निकुम्भात् संहिताश्वः ।ततश् च कृशाश्वस् ।तस्माच् च प्रसेनजित् ततो युवनाश्वो ऽभवत्

dṛḍhāśvād dharyaśvas tasmān nikumbho nikumbhāt saṃhitāśvaḥ | tataś ca kṛśāśvas | tasmāc ca prasenajit tato yuvanāśvo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

नामक एक बहुत-सी सनन्‍्तानोंवाला और अति दीर्घकाय

English

'seeing the descendants of their descendants. When I shatt see them another desire will spring up. Wben that is satis- fied another wish will be engendered.

अध्याय ५८

श्लोक 25

तस्य चापुत्रस्यातिनिर्वेदान् मुनीनाम् आश्रममण्डले निवसतः कृपालुभिस् तैर् मुनिभिर् अपत्योत्पादनाय इष्टिः कृता ।तस्यां च मध्यरात्रिनिवृत्तायां मन्त्रपूतजलपूर्णं कलशं वेदिमध्ये निवेश्य ते मुनयः सुषुपुः

tasya cāputrasyātinirvedān munīnām āśramamaṇḍale nivasataḥ kṛpālubhis tair munibhir apatyotpādanāya iṣṭiḥ kṛtā | tasyāṃ ca madhyarātrinivṛttāyāṃ mantrapūtajalapūrṇaṃ kalaśaṃ vedimadhye niveśya te munayaḥ suṣupuḥ

हिन्दी अर्थ

उसके पुत्र, पौत्र और दौहित्र आदि उसके आगे-पीछे तथा इधर-उधर पक्ष, पुच्छ और सिरके ऊपर घूमते हुए अति आनन्दित होकर रात-दिन उसीके साथ क्रीडा करते रहते थे

English

How can the growth of desires be prevented ? I have now learnt that there is no end of desires till death. His mind can nevef be devoted to the supreme spirit who is a per- petual slave of desires. My devotions, whilst I was in the waters, were thwarted by my attachment to my friend, the fish. The outcome of that connection was my marriage and the result of that marriage is the cycle of worldly desires. Bir^h withlone body is a source of many ills. By my mar- riage with the princess 1 have got one hundred and fifty sons so my miseries have been multiplied to that extent And they will be infinitely multiplied by their children, by their wives and their progeny — thus a married life is a source of individual anxicty. My devotions, which I practised in the waters, have been thwarted by my worldly wealth and I have been beguiled by the desire for the progeny which was created in me by the association with Sammada. For the ascetics separation from the world is the only way to Rberation; association with others is a source of many evils. Even the most accomplished ascetic is degraded by worldly attachments what to speak of those whose observances are incomplete. Though my intellect has been possossed ty the desire of married life still I shall exert myself for the salvation of my soul so that freed from human infirmities I may be reléased from human sufferings. For that purpose by austere penances I shall propitiate Vishnu, the creator of the universe whose form cannot be ascertained, who is smaller than the smallest, larger than the largest, the source °f darkness and light— the king pf gods. May my mind, 'reed from sins, be devoted to his body which is both des- crete and indescrete substance, boundlessly mighty, at one *'th the universe so that I may not be born again. I seek ">e refuge of that Vishnu, who is the teacher of teachers,

अध्याय ५८

श्लोक 26

तेषु च सुप्तेष्व् अतितृट्परीतः स भूपालस् तम् आश्रमं विवेश

teṣu ca supteṣv atitṛṭparītaḥ sa bhūpālas tam āśramaṃ viveśa

हिन्दी अर्थ

आदिके साथ अहर्निश क्रीडा करता रहता था

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 27

सुप्तांश् च तान् ऋषीन् नैवोत्थापयाम् आस ।तच् च कलशजलम् अपरिमेयमाहात्म्यं मन्त्रपूतं पपौ

suptāṃś ca tān ṛṣīn naivotthāpayām āsa | tac ca kalaśajalam aparimeyamāhātmyaṃ mantrapūtaṃ papau

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार जलमें स्थित सौभरि ऋषिने एकाग्रतारूप समाधिको छोड़कर रात-दिन उस मत्स्यराजकी अपने देखकर विचार किया--

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 28

प्रबुद्धाश् च ऋषयः पप्रच्छुः केनैतन् मन्त्रपूतं वारि पीतम्

prabuddhāś ca ṛṣayaḥ papracchuḥ kenaitan mantrapūtaṃ vāri pītam

हिन्दी अर्थ

जो ऐसी अनिष्ट योनिमें उत्पन्न होकर भी अपने इन करता हुआ हमारे हृदयमें डाह उत्पन्न करता है

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 29

अत्र हि पीते राज्ञो युवनाश्वस्य पत्नी महाबलपराक्रमं पुत्रं जनयिष्यतीत्य् आकर्ण्य स राजा अजानता मया पीतम् इत्य् आह

atra hi pīte rājño yuvanāśvasya patnī mahābalaparākramaṃ putraṃ janayiṣyatīty ākarṇya sa rājā ajānatā mayā pītam ity āha

हिन्दी अर्थ

न हार्थिन: कार्यवशादुपेता: स्तासां ममैकां नृपते प्रयच्छ। इति ऋषिवचनमाकर्णर्य स राजा जराजर्जरित

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 30

गर्भश् च युवनाश्वस्योदरे ऽभवत् क्रमेण च ववृधे

garbhaś ca yuvanāśvasyodare 'bhavat krameṇa ca vavṛdhe

हिन्दी अर्थ

हम भी इसी प्रकार अपने पुत्रादिके साथ अति ललित क्रीडाएँ करेंगे।' ऐसी अभिलाषा करते हुए वे उस जलके भीतरसे निकल आये और सन्तानार्थ करनेके लिये राजा मान्धाताके पास आये

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 31

प्राप्तसमयश् च दक्षिणकुक्षिम् अवनीपतेर् निर्भिद्य निश्चक्राम न चासौ राजा ममार

prāptasamayaś ca dakṣiṇakukṣim avanīpater nirbhidya niścakrāma na cāsau rājā mamāra

हिन्दी अर्थ

मुनिवरका आगमन सुन राजाने उठकर अर्ध्यदानादिसि उनका भली प्रकार पूजन किया। तदनन्तर सौभरिं मुनिने आसन ग्रहण करके राजासे

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 32

जातो नामैष कं धास्यतीति मुनयः प्रोचुः

jāto nāmaiṣa kaṃ dhāsyatīti munayaḥ procuḥ

हिन्दी अर्थ

सौभरिजी बोले--हे राजन्! मैं कन्या-परिग्रहका आया हुआ कोई भी प्रार्थी पुरुष कभी खाली

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 33

अथागम्य देवराड् अब्रवीत् माम् अयं धास्यतीति

athāgamya devarāḍ abravīt mām ayaṃ dhāsyatīti

हिन्दी अर्थ

हे मान्धाता! पृथिवीतलमें और भी अनेक राजालोग हैं और उनके भी कन्याएँ उत्पन्न हुई हैं; किंतु याचकोंको माँगी हुई वस्तु दान देनेके नियममें दृढप्रतिज्ञ तो

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 34

ततो मांधाता नामतो ऽभवत् ।वक्त्रे चास्य प्रदेशिनी देवराजेन न्यस्ता तां पपौ ।तां चामृतस्राविणीम् आस्वाद्याह्नैव स व्यवर्धत

tato māṃdhātā nāmato 'bhavat | vaktre cāsya pradeśinī devarājena nyastā tāṃ papau | tāṃ cāmṛtasrāviṇīm āsvādyāhnaiva sa vyavardhata

हिन्दी अर्थ

राजन्! तुम्हारे पचास कन्याएँ हैं, उनमेंसे तुम मुझे केवल एक ही दे दो। है नृपश्रेष्ठ! में इस दुःखसे भयभीत हो रहा हूँ

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 35

स तु मांधाता चक्रवर्ती सप्तद्वीपां महीं बुभुजे

sa tu māṃdhātā cakravartī saptadvīpāṃ mahīṃ bubhuje

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--ऋषिके ऐसे वचन सुनकर राजा उनके जराजीर्ण देहको देखकर शापके भयसे अस्वीकार करनेमें कातर हो उनसे डरते हुए कुछ नीचेको मुख करके मन-

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 36

भवति चात्र श्लोकः ।यावत् सूर्य उदेति स्म यावच् च प्रतितिष्ठति ।सर्वं तद् यौवनाश्वस्य मांधातुः क्षेत्रम् उच्यते

bhavati cātra ślokaḥ | yāvat sūrya udeti sma yāvac ca pratitiṣṭhati | sarvaṃ tad yauvanāśvasya māṃdhātuḥ kṣetram ucyate

हिन्दी अर्थ

क्यों होते हो? मैंने इसमें कोई असह्ाय बात तो कही नहीं है; जो कन्या एक दिन तुम्हें अवश्य देनी ही है उससे ही यदि हम कृतार्थ हो सकें तो तुम क्या नहीं प्राप्त कर सकते हो?

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 37

मांधाता शशबिन्दोर् दुहितरं बिन्दुमतीम् उपयेमे ।पुरुकुत्सम् अम्बरीषं च मुचकुन्दं च तस्यां पुत्रत्रयम् उत्पादयाम् आस

māṃdhātā śaśabindor duhitaraṃ bindumatīm upayeme | purukutsam ambarīṣaṃ ca mucakundaṃ ca tasyāṃ putratrayam utpādayām āsa

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--तब भगवान् सौभरिके शापसे भयभीत हो राजा मान्धाताने नम्रतापूर्वक

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 38

पञ्चाशच् च दुहितरस् तस्य नृपतेर् बभूवुः

pañcāśac ca duhitaras tasya nṛpater babhūvuḥ

हिन्दी अर्थ

गन्धवेभ्योडतिशयेन कमनीयं रूपमकरोतू

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 39

बह्वृचश् च सौभरिर् नाम ऋषिर् अन्तर्जले द्वादशाब्दं कालम् उवास

bahvṛcaś ca saubharir nāma ṛṣir antarjale dvādaśābdaṃ kālam uvāsa

हिन्दी अर्थ

सानुरागा: सप्रमदा: करेणव इवेभयूथपतिं

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 40

तत्र चान्तर्जले संमदो नामातिबहुप्रजो ऽतिप्रमाणो मीनाधिपतिर् आसीत् ।तस्य च पुत्रपौत्रदौहित्राः पार्श्वतः पृष्ठतो ऽग्रतो वक्षःपुच्छशिरसां चोपरि भ्रमन्तस् तेनैव सहाहर्निशम् अतिनिर्वृता रेमिरे

tatra cāntarjale saṃmado nāmātibahuprajo 'tipramāṇo mīnādhipatir āsīt | tasya ca putrapautradauhitrāḥ pārśvataḥ pṛṣṭhato 'grato vakṣaḥpucchaśirasāṃ copari bhramantas tenaiva sahāharniśam atinirvṛtā remire

हिन्दी अर्थ

वृणोम्यहं॑ नेष तवानुरूप: गृहं विशन्नेव विहन्यसे किम्। राजा बोले--भगवन्! हमारे कुलकी यह रीति है वह उसीको दी जाती है। आपकी प्रार्थना तो हमारे

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 41

स चापि तत्स्पर्शोपचीयमानहर्षप्रकर्षो बहुप्रकारं तस्य ऋषेः पश्यतस् तैर् आत्मजपौत्रदौहित्रादिभिः सहानुदिनं बहुप्रकारं रेमे

sa cāpi tatsparśopacīyamānaharṣaprakarṣo bahuprakāraṃ tasya ṛṣeḥ paśyatas tair ātmajapautradauhitrādibhiḥ sahānudinaṃ bahuprakāraṃ reme

हिन्दी अर्थ

“मुझको टाल देनेका यह एक और ही उपाय है। सकतीं, फिर कन्याओंकी तो बात ही क्‍या है?” ऐसा सोचकर ही राजाने यह बात कही है। अच्छा, ऐसा ही सही, मैं भी ऐसा ही उपाय करूँगा।' यह सब

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 42

अथान्तर्जलावस्थितः स सौभरिर् एकाग्रतासमाधानम् अपहायानुदिनं तत् तस्य मत्स्यस्यात्मजपौत्रदौहित्रादिभिः सहातिरमणीयं ललितम् अवेक्ष्याचिन्तयत् ।अहो धन्यो ऽयम् ईदृशम् अप्य् अनभिमतं योन्यन्तरम् अवाप्यैभिर् आत्मजपौत्रादिभिः सह रममाणो ऽतीवास्माकं स्पृहाम् उत्पादयति ।वयम् अप्य् एवं पुत्रादिभिः सह रमिष्यामः ।इत्य् एवम् अभिसमीक्ष्य स तस्माद् अन्तर्जलान् निष्क्रम्य निर्वेष्टुकामः कन्यार्थं मांधातारं राजानम् अगच्छत्

athāntarjalāvasthitaḥ sa saubharir ekāgratāsamādhānam apahāyānudinaṃ tat tasya matsyasyātmajapautradauhitrādibhiḥ sahātiramaṇīyaṃ lalitam avekṣyācintayat | aho dhanyo 'yam īdṛśam apy anabhimataṃ yonyantaram avāpyaibhir ātmajapautrādibhiḥ saha ramamāṇo 'tīvāsmākaṃ spṛhām utpādayati | vayam apy evaṃ putrādibhiḥ saha ramiṣyāmaḥ | ity evam abhisamīkṣya sa tasmād antarjalān niṣkramya nirveṣṭukāmaḥ kanyārthaṃ māṃdhātāraṃ rājānam agacchat

हिन्दी अर्थ

है तो कन्याओंके अन्त:पुर-रक्षक नपुंसकको वहाँ मेरा प्रवेश करानेके लिये आज्ञा दो। यदि कोई कन्या ही प्रयोजन नहीं है।”” ऐसा कहकर वे मौन हो गये

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 43

आगमनश्रवणसमनन्तरं चोत्थाय तेन राज्ञा सम्यग् अर्घादिना पूजितः कृतासनपरिग्रहः सौभरिर् उवाच

āgamanaśravaṇasamanantaraṃ cotthāya tena rājñā samyag arghādinā pūjitaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ saubharir uvāca

हिन्दी अर्थ

तब मुनिके शापकी आशंकासे मान्धाताने कन्याओंके अन्त:पुर-रक्षकको आज्ञा दे दी

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 44

निर्वेष्टुकामो ऽस्मि नरेन्द्र कन्यां प्रयच्छ मे मा प्रणयं विभाङ्क्षीः न ह्य् अर्थिनः कार्यवशाभ्युपेताः ककुत्स्थगोत्रे विमुखाः प्रयान्ति

nirveṣṭukāmo 'smi narendra kanyāṃ prayaccha me mā praṇayaṃ vibhāṅkṣīḥ na hy arthinaḥ kāryavaśābhyupetāḥ kakutsthagotre vimukhāḥ prayānti

हिन्दी अर्थ

अन्त:पुरमें प्रवेश करते हुए भगवान् सौभरिने अपना रूप सकल सिद्ध और गन्धर्वगणसे भी अतिशय मनोहर बना

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 45

अन्ये ऽपि सन्त्य् एव नृपाः पृथिव्यां क्ष्मापाल येषांतनयाः प्रसूताः किंत्व् अर्थिनाम् अर्थितदानदीक्षा कृतव्रतं श्लाघ्यम् इदं कुलं ते

anye 'pi santy eva nṛpāḥ pṛthivyāṃ kṣmāpāla yeṣāṃtanayāḥ prasūtāḥ kiṃtv arthinām arthitadānadīkṣā kṛtavrataṃ ślāghyam idaṃ kulaṃ te

हिन्दी अर्थ

उन ऋषिवरको अन्त:पुरमें ले जाकर अन्तःपुर- रक्षकने उन कन्याओंसे कहा--

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 46

शतार्धसंख्यास् तव सन्ति कन्यास् तासां ममैकां नृपते प्रयच्छ यत् प्रार्थनाभङ्गभयाद् बिभेमि तस्माद् अहं राजवरातिदुःखात्

śatārdhasaṃkhyās tava santi kanyās tāsāṃ mamaikāṃ nṛpate prayaccha yat prārthanābhaṅgabhayād bibhemi tasmād ahaṃ rājavarātiduḥkhāt

हिन्दी अर्थ

एक कन्याके लिये पधारे हैं और मैंने इनसे प्रतिज्ञा की है कि मेरी जो कोई कन्या श्रीमान्को वरण करेगी उसकी यह सुनकर उन सभी कन्याओंने यूथपति गजराजका वरण करनेवाली हथिनियोंके समान अनुराग और आनन्दपूर्वक

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 47

इति ऋषिवचनम् आकर्ण्य स राजा जराजर्जरितदेहं तम् ऋषिम् आलोक्य प्रत्याख्यानकातरस् तस्माच् च भगवतः शापतो बिभ्यत्किंचिदधोमुखश् चिरं दध्यौ

iti ṛṣivacanam ākarṇya sa rājā jarājarjaritadehaṃ tam ṛṣim ālokya pratyākhyānakātaras tasmāc ca bhagavataḥ śāpato bibhyatkiṃcidadhomukhaś ciraṃ dadhyau

हिन्दी अर्थ

अन्तःपुरमें आते ही सबसे पहले मैंने ही इन्हें वरण किया था, तुम क्यों मरी जाती हो? इस प्रकार ' मैंने यदा मुनिस्ताभिरतीवहार्दाद- करोमि कि मयाभिहितमित्याकुलमतिरनिच्छन्नपि

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 48

नरेन्द्र कस्मात् समुपैषि चिन्ताम् अशक्यम् उक्तं न मयात्र किंचित् यावश्यदेया तनया तयैव कृतार्थता नो यदि किं न लब्धम्

narendra kasmāt samupaiṣi cintām aśakyam uktaṃ na mayātra kiṃcit yāvaśyadeyā tanayā tayaiva kṛtārthatā no yadi kiṃ na labdham

हिन्दी अर्थ

विहड्रमाभिरामजलाशयास्सोपधाना: सावकाशा-

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 49

अथ तस्य शापभीतः सप्रश्रयम् उवाचासौ राजा

atha tasya śāpabhītaḥ sapraśrayam uvācāsau rājā

हिन्दी अर्थ

वरण किया है--पहले मैंने वरण किया है' ऐसा कह-कहकर उन राजकन्याओंमें उनके लिये बड़ा कलह मच गया

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 50

भगवन्न् अस्मत्कुलस्थितिर् इयं य एव कन्याया अभिरुचितो ऽभिजनवान् वरस् तस्मै कन्या प्रदीयते ।भगवदाज्ञास्मन्मनोरथानाम् अप्य् अगोचरवर्तिनी ।कथम् अप्य् एषा संजाता तद् एवम् उपस्थिते न विद्मः किं कुर्म इत्य् एतन् मया चिन्त्यते ।इत्य् अभिहिते च तेन भूभुजा मुनिर् अचिन्तयत् ।अहो ऽयम् अन्यो ऽस्मत्प्रत्याख्यानोपायो वृद्धो ऽयम् अनभिमतः स्त्रीणां किम् उत कन्यानाम् इत्य् अमुना संचिन्त्यैवम् अभिहितम् ।एवम् अस्तु तथा करिष्यामीति संचिन्त्य मांधातारम् उवाच

bhagavann asmatkulasthitir iyaṃ ya eva kanyāyā abhirucito 'bhijanavān varas tasmai kanyā pradīyate | bhagavadājñāsmanmanorathānām apy agocaravartinī | katham apy eṣā saṃjātā tad evam upasthite na vidmaḥ kiṃ kurma ity etan mayā cintyate | ity abhihite ca tena bhūbhujā munir acintayat | aho 'yam anyo 'smatpratyākhyānopāyo vṛddho 'yam anabhimataḥ strīṇāṃ kim uta kanyānām ity amunā saṃcintyaivam abhihitam | evam astu tathā kariṣyāmīti saṃcintya māṃdhātāram uvāca

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले---यह जानकर राजाने ' यह क्या कहता है ?' 'यह कैसे हुआ ?' “मैं क्या करूँ ?! “मैंने क्यों उन्हें अन्दर जानेके लिये कहा था ?' इस प्रकार सोचते तेसे अपने वचनका पालन किया और अपने अनुरूप

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 51

यद्य् एवं तदादिश्यताम् अस्माकं प्रवेशाय कन्यान्तःपुरवर्षवरः ।यदि कन्यैव काचिन् माम् अभिलषति तदाहं दारसंग्रहं करिष्यामीत्य् अन्यथा चेत् तद् अलम् अस्माकम् एतेनातीतकालारम्भेनेत्य् उक्त्वा विरराम

yady evaṃ tadādiśyatām asmākaṃ praveśāya kanyāntaḥpuravarṣavaraḥ | yadi kanyaiva kācin mām abhilaṣati tadāhaṃ dārasaṃgrahaṃ kariṣyāmīty anyathā cet tad alam asmākam etenātītakālārambhenety uktvā virarāma

हिन्दी अर्थ

भी उनकी आज्ञानुसारा सब कुछ तैयार करके

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 52

ततश् च मांधात्रा मुनिशापशङ्कितेन कन्यान्तःपुरवर्षवरः समाज्ञप्तः

tataś ca māṃdhātrā muniśāpaśaṅkitena kanyāntaḥpuravarṣavaraḥ samājñaptaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर महर्षि सौभरिको आज्ञासे उन महलोंमें अनिवार्यानन्द नामकी महानिधि निवास

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 53

कन्यान्तःपुरं प्रविशन्न् एव भगवान् अखिलसिद्धगन्धर्वमनुष्येभ्यो ऽतिशयेन कमनीयं रूपम् अकरोत्

kanyāntaḥpuraṃ praviśann eva bhagavān akhilasiddhagandharvamanuṣyebhyo 'tiśayena kamanīyaṃ rūpam akarot

हिन्दी अर्थ

तब तो उन सम्पूर्ण महलोंमें वे राजकन्याएँ आये हुए अतिथियों और अपने अनुगत भृत्यवर्गोंको तृप्त करने लगीं

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 54

प्रवेश्य च तम् ऋषिम् अन्तःपुरवर्षवरस् ताः कन्यकाः प्राह

praveśya ca tam ṛṣim antaḥpuravarṣavaras tāḥ kanyakāḥ prāha

हिन्दी अर्थ

यह देखनेके लिये कि वे अत्यन्त दु:खी हैं या सुखी ? महर्षि सौभरिके आश्रमके निकट आये, तो उन्होंने वहाँ अति रमणीय उपवन और जलाशगयोंसे युक्त स्फटिक- शिलाके महलोंकी पंक्ति देखी जो फैलती हुई मयूख-

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 55

भवतीनां जनयिता महाराजः समाज्ञापयति ।अयम् अस्मान् ब्रह्मर्षिः कन्यार्थी समभ्यागतो मया चास्य प्रतिज्ञातं यद्य् अस्मत्कन्यका काचिद् भगवन्तं वरयति तत् कन्यायाश् छन्दे नाहं परिपन्थानं करिष्यामीत्य् आकर्ण्य सर्वा एव ताः कन्याः सानुरागाः समन्मथाः करेणव इवेभयूथपतिं तम् ऋषिम् अहमहमिकया वरयां बभूवुः

bhavatīnāṃ janayitā mahārājaḥ samājñāpayati | ayam asmān brahmarṣiḥ kanyārthī samabhyāgato mayā cāsya pratijñātaṃ yady asmatkanyakā kācid bhagavantaṃ varayati tat kanyāyāś chande nāhaṃ paripanthānaṃ kariṣyāmīty ākarṇya sarvā eva tāḥ kanyāḥ sānurāgāḥ samanmathāḥ kareṇava ivebhayūthapatiṃ tam ṛṣim ahamahamikayā varayāṃ babhūvuḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर वे एक महलमें जाकर अपनी कन्याका स्नेहपूर्वक आलिंगन कर आसनपर बैठे और फिर बढ़ते हुए प्रेमके कारण नयनोंमें जल भरकर

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 56

अलं भगिन्यो ऽहम् इमं वृणोमि वृतो मया नैष तवानुरूपः ममैव भर्ता विधिनैष सृष्टः सृष्टाहम् अस्योपशमं प्रयाहि

alaṃ bhaginyo 'ham imaṃ vṛṇomi vṛto mayā naiṣa tavānurūpaḥ mamaiva bhartā vidhinaiṣa sṛṣṭaḥ sṛṣṭāham asyopaśamaṃ prayāhi

हिन्दी अर्थ

''बेटी ! तुमलोग यहाँ सुखपूर्वक हो न?

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 57

वृतो मयायं प्रथमं मयायं गृहं विशन्न् एव विहन्यसे किम् मया मयेति क्षितिपात्मजानां तदर्थम् अत्यर्थकलिर् बभूव

vṛto mayāyaṃ prathamaṃ mayāyaṃ gṛhaṃ viśann eva vihanyase kim mayā mayeti kṣitipātmajānāṃ tadartham atyarthakalir babhūva

हिन्दी अर्थ

तेन ऋषिवर्येण सह किडज्चित्कालमभिमतोप-

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 58

यदा तु सर्वाभिर् अतीव हार्दाद् वृतः स कन्याभिर् अनिन्द्यकीर्तिः तदा स कन्याधिकृतो नृपाय यथावद् आचष्ट विनम्रमूर्तिः

yadā tu sarvābhir atīva hārdād vṛtaḥ sa kanyābhir anindyakīrtiḥ tadā sa kanyādhikṛto nṛpāya yathāvad ācaṣṭa vinamramūrtiḥ

हिन्दी अर्थ

कालेन गच्छता तस्य तासु राजतनयासु

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 59

तदवगमात् किं किम् एतत् कथय किं करोमीति किं मयाभिहितम् इत्य् आकुलमतिर् अनिच्छन्न् अपि कथमपि राजानुमेने

tadavagamāt kiṃ kim etat kathaya kiṃ karomīti kiṃ mayābhihitam ity ākulamatir anicchann api kathamapi rājānumene

हिन्दी अर्थ

तुमसे स्नेह करते हैं या नहीं ? कया तुम्हें हमारे घरकी भी याद आती है?”' पिताके ऐसा कहनेपर उस राजपुत्रीने

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 60

कृतानुरूपविवाहश् च महर्षिः सकला एव ताः कन्याः स्वम् आश्रमम् अनयत्

kṛtānurūpavivāhaś ca maharṣiḥ sakalā eva tāḥ kanyāḥ svam āśramam anayat

हिन्दी अर्थ

“पिताजी ! यह महल अति रमणीय है, ये उपवनादि भी अतिशय मनोहर हैं, खिले हुए कमलोॉंसे युक्त इन जलाशगयोंमें जलपक्षिगण सुन्दर बोली बोलते और वस्त्राभूषण आदि भोग तथा सुकोमल शब्यासनादि

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 61

तत्र चाशेषशिल्पिशिल्पप्रणेतारं धातारम् इवान्यं विश्वकर्माणम् आहूय सकलकन्यानाम् एकैकस्याः प्रोत्फुल्लपङ्कजाः कूजत्कलहंसकारण्डवादि विहंगमाभिरामजलाशयाः सोपवनाः सावकाशाः साधुशय्यापरिच्छदाः प्रासादाः क्रियन्ताम् इत्य् आदिदेश

tatra cāśeṣaśilpiśilpapraṇetāraṃ dhātāram ivānyaṃ viśvakarmāṇam āhūya sakalakanyānām ekaikasyāḥ protphullapaṅkajāḥ kūjatkalahaṃsakāraṇḍavādi vihaṃgamābhirāmajalāśayāḥ sopavanāḥ sāvakāśāḥ sādhuśayyāparicchadāḥ prāsādāḥ kriyantām ity ādideśa

हिन्दी अर्थ

तथापि अपनी जन्मभूमिकी याद भला किसको नहीं आती ?

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 62

तच् च तथैवानुष्ठितम् अशेषशिल्पविशेषाचार्यस् त्वष्टा दर्शितवान्

tac ca tathaivānuṣṭhitam aśeṣaśilpaviśeṣācāryas tvaṣṭā darśitavān

हिन्दी अर्थ

एक बड़ा दुःख है कि हमारे पति ये महर्षि मेरे घरसे बाहर कभी नहीं जाते। अत्यन्त प्रीतिके कारण ये केवल मेरे ही पास रहते हैं, मेरी अन्य बहिनोंके पास ये जाते ही नहीं

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 63

ततश् च परमर्षिणा सौभरिणाज्ञप्तस् तेषु गृहेष्व् अनपायी नन्दनामा महानिधिर् आसां चक्रे

tataś ca paramarṣiṇā saubhariṇājñaptas teṣu gṛheṣv anapāyī nandanāmā mahānidhir āsāṃ cakre

हिन्दी अर्थ

इस कारणसे मेरी बहिनें अति दु:खी होंगी। यही मेरे अति दुःखका कारण है।'” उसके ऐसा कहनेपर राजाने दूसरे महलमें आकर अपनी कन्याका आलिंगन किया और आसनपर बेठनेके अनन्तर उससे भी

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 64

ततो ऽनवरतभक्ष्यभोज्यलेह्याद्युपभोगैर् आगतानुगतभृत्यादीन् अहर्निशम् अशेषगृहेषु ताः क्षितीशदुहितरो भोजयाम् आसुः

tato 'navaratabhakṣyabhojyalehyādyupabhogair āgatānugatabhṛtyādīn aharniśam aśeṣagṛheṣu tāḥ kṣitīśaduhitaro bhojayām āsuḥ

हिन्दी अर्थ

उसने भी उसी प्रकार महल आदि सम्पूर्ण उपभोगोंके सुखका वर्णन किया और कहा कि अतिशय प्रीतिके कारण महर्षि केवल मेरे ही पास रहते हैं और किसी बहिनके पास नहीं जाते। इस

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 65

एकदा तु दुहितृस्नेहाकृष्टहृदयः स महीपतिर् अतिदुःखितास् ताः सुखिता वेति विचिन्त्य तस्य महर्षेर् आश्रमम् उपेत्य स्फुरदंशुमालां स्फटिकमयीं प्रासादमालाम् अतिरम्योपवनजलाशयां ददर्श

ekadā tu duhitṛsnehākṛṣṭahṛdayaḥ sa mahīpatir atiduḥkhitās tāḥ sukhitā veti vicintya tasya maharṣer āśramam upetya sphuradaṃśumālāṃ sphaṭikamayīṃ prāsādamālām atiramyopavanajalāśayāṃ dadarśa

हिन्दी अर्थ

और उन सबने भी वैसा ही उत्तर दिया। अन्तमें आनन्द स्थित भगवान् सोभरिकी पूजा करनेके अनन्तर उनसे

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 66

प्रविश्य चैकं प्रासादम् आत्मजां परिष्वज्य कृतासनपरिग्रहः प्रवृद्धस्नेहनयनाम्बुगर्भनयनो ऽब्रवीत्

praviśya caikaṃ prāsādam ātmajāṃ pariṣvajya kṛtāsanaparigrahaḥ pravṛddhasnehanayanāmbugarbhanayano 'bravīt

हिन्दी अर्थ

' भगवन् ! आपकी ही योगसिद्धिका यह साथ और किसीको भी विलास करते हुए हमने नहीं देखा; सो यह सब आपकी तपस्याका ही फल है।”! इस प्रकार उनका अभिवादन कर वे कुछ कालतक

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 67

अप्य् अत्र वत्से भवत्याः सुखम् उत किंचिद् असुखम् अपि ते महर्षिः स्नेहवान् उत संस्मर्यते ऽस्मद्गृहवासस्येत्य् उक्ता तत्तनया पितरम् आह

apy atra vatse bhavatyāḥ sukham uta kiṃcid asukham api te maharṣiḥ snehavān uta saṃsmaryate 'smadgṛhavāsasyety uktā tattanayā pitaram āha

हिन्दी अर्थ

कालक्रमसे उन राजकन्याओंसे सौभरि मुनिके

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 68

तातातिरमणीयः प्रासादो ऽत्रातिमनोज्ञम् उपवनम् अतिकलवाक्यविहंगाभिरुताः प्रोत्फुल्लपद्माकरा जलाशयाः ।मनोनुकूलभक्ष्यभोज्यानुलेपनवस्त्र भूषणादिभोगोपभोगा मृदूनि शयनानि सर्वसंपत्समवेतम् एतद् गार्हस्थ्यम् तथापि केन वा जन्मभूमिर् न स्मर्यते

tātātiramaṇīyaḥ prāsādo 'trātimanojñam upavanam atikalavākyavihaṃgābhirutāḥ protphullapadmākarā jalāśayāḥ | manonukūlabhakṣyabhojyānulepanavastra bhūṣaṇādibhogopabhogā mṛdūni śayanāni sarvasaṃpatsamavetam etad gārhasthyam tathāpi kena vā janmabhūmir na smaryate

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार दिन-दिन स्नेहका प्रसार होनेसे उनका हृदय अतिशय ममतामय हो

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 69

त्वत्प्रसादाद् इदम् अशेषम् अतिशोभनम्

tvatprasādād idam aśeṣam atiśobhanam

हिन्दी अर्थ

पदभ्यां गता यौवनिनश्च जाता निवार्यती केन मनोरथस्य॥ ११८ सुतेरनेकेर्बहुलीकृतं ततू्॥ १२१ बोलीसे बोलेंगे? अपने पाँवोंसे चलेंगे? क्‍या 'अहो! मेरे मोहका कैसा विस्तार है

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 70

किंत्व् एकं ममैतद् दुःखकारणं यद् अस्मद्गृहान् महर्षिर् अयं मद्भर्ता न निष्क्रामति ममैव केवलम् अतिप्रीत्या समीपवर्ती नान्यासाम् अस्मद्भगिनीनाम्

kiṃtv ekaṃ mamaitad duḥkhakāraṇaṃ yad asmadgṛhān maharṣir ayaṃ madbhartā na niṣkrāmati mamaiva kevalam atiprītyā samīpavartī nānyāsām asmadbhaginīnām

हिन्दी अर्थ

इन मनोरथोंकी तो हजारों-लाखों वर्षोमें भी समाप्ति नहीं हो सकती। उनमेंसे यदि कुछ पूर्ण भी हो जाते हैं तो उनके स्थानपर अन्य नये मनोरथोंकी उत्पत्ति हो जाती है

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 71

एवं च मम सहोदर्या दुःखिता इत्य् एवम् अतिदुःखकारणम् इत्य् उक्तस् तया द्वितीयं प्रासादम् उपेत्य स्वतनयां परिष्वज्योपविष्टस् तथैव पृष्टवान्

evaṃ ca mama sahodaryā duḥkhitā ity evam atiduḥkhakāraṇam ity uktas tayā dvitīyaṃ prāsādam upetya svatanayāṃ pariṣvajyopaviṣṭas tathaiva pṛṣṭavān

हिन्दी अर्थ

पुत्र पैरोंसे चलने लगे, फिर वे युवा हुए, उनका विवाह हुआ तथा उनके सन्तानें हुई--यह सब तो मैं देख चुका; किन्तु अब मेरा चित्त उन पौत्रोंके पुत्र-जन्मको भी देखना चाहता है! यदि उनका जन्म भी मैंने देख लिया तो फिर मेरे चित्तमें दूसरा मनोरथ उठेगा और यदि वह भी पूरा हो गया तो अन्य मनोरथकी उत्पत्तिको ही कौन रोक सकता है?

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 72

तयापि तथैव सर्वम् एतत् प्रासादाद्युपभोगसुखम् आख्यातं ममैव केवलम् अतिप्रीत्या पार्श्ववर्ती नास्मद्भगिनीनाम् इत्य् एवमादि श्रुत्वा समस्तप्रासादेषु राजा प्रविवेश तनयास् तथैवापृच्छत्

tayāpi tathaiva sarvam etat prāsādādyupabhogasukham ākhyātaṃ mamaiva kevalam atiprītyā pārśvavartī nāsmadbhaginīnām ity evamādi śrutvā samastaprāsādeṣu rājā praviveśa tanayās tathaivāpṛcchat

हिन्दी अर्थ

मैंने अब भली प्रकार समझ लिया है कि मृत्युपर्यनत मनोरथोंका अन्त तो होना नहीं है और जिस चित्तमें मनोरथोंकी आसक्ति होती हैं वह कभी परमार्थमें लग नहीं

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 73

सर्वाभिश् च ताभिस् तथैवाभिहितः परितोषविस्मयनिर्भरविवशहृदयो भगवन्तं सौभरिम् एकान्तावस्थितम् उपेत्य कृतपूजो ऽब्रवीत्

sarvābhiś ca tābhis tathaivābhihitaḥ paritoṣavismayanirbharavivaśahṛdayo bhagavantaṃ saubharim ekāntāvasthitam upetya kṛtapūjo 'bravīt

हिन्दी अर्थ

अहो! मेरी वह समाधि जलवासके और उस संगके कारण ही मैंने स्त्री और धन आदिका परिग्रह किया तथा परिग्रहके कारण ही अब मेरी तृष्णा बढ़ गयी है एक शरीरका ग्रहण करना ही महान् दुःख है और मैंने तो इन राजकन्याओंका परिग्रह करके उसे पचास गुना कर दिया है। तथा अनेक पुत्रोंक कारण अब वह बहुत ही बढ़

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 74

दृष्टस् ते भगवन् सुमहान् एष सिद्धिप्रभावो नैवंविधम् अन्यस्य कस्यचिद् अस्माभिर् विभूतिविलसितम् उपलक्षितं ।कियद् एतद् भगवंस् तपसः फलम् इत्य् अभिपूज्य तम् ऋषिं तत्रैव तेन ऋषिवर्येण सह किंचित् कालम् अभिमतोपभोगं बुभुजे स्वपुरं च जगाम

dṛṣṭas te bhagavan sumahān eṣa siddhiprabhāvo naivaṃvidham anyasya kasyacid asmābhir vibhūtivilasitam upalakṣitaṃ | kiyad etad bhagavaṃs tapasaḥ phalam ity abhipūjya tam ṛṣiṃ tatraiva tena ṛṣivaryeṇa saha kiṃcit kālam abhimatopabhogaṃ bubhuje svapuraṃ ca jagāma

हिन्दी अर्थ

अब आगे भी पुत्रोंके पुत्र तथा उनके पुत्रोंसे और उनका पुनः-पुनः विवाह- सम्बन्ध करनेसे वह और भी बढ़ेगा। यह

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 75

कालेन गच्छता तस्य राजतनयासु पुत्रशतं सार्धम् अभवत्

kālena gacchatā tasya rājatanayāsu putraśataṃ sārdham abhavat

हिन्दी अर्थ

माराधयिष्ये तपसैव विष्णुम्॥ १२६ परं गुरुं संश्रयमेमि विष्णुम्॥ १२८ मनादिनिधनमविकारमरणादिधर्ममवाप परमनन्तं

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 76

अनुदिनानुरूढस्नेहप्रसरश् च स तत्रातीव ममताकृष्टहृदयो ऽभवत्

anudinānurūḍhasnehaprasaraś ca sa tatrātīva mamatākṛṣṭahṛdayo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

जलाशयमें रहकर मैंने जो तपस्या की आदिका राग उत्पन्न हुआ था उसीने मुझे

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 77

अप्य् एते ऽस्मत्पुत्राः कलभाषिणः पद्भ्यां गच्छेयुः ।अप्य् एते यौवनिनो भवेयुः ।अपि कृतदारान् एतान् पश्येयम् ।अप्य् एषां पुत्रा भवेयुः ।अप्य् एतत्पुत्रान् पुत्रसमन्वितान् पश्येयम् एवमादिमनोरथान् अनुदिनकालसंपत्तिवृत्तिम् अवेत्यैतत् संचिन्तयाम् आस ।अहो मे मोहस्यातिविस्तारः

apy ete 'smatputrāḥ kalabhāṣiṇaḥ padbhyāṃ gaccheyuḥ | apy ete yauvanino bhaveyuḥ | api kṛtadārān etān paśyeyam | apy eṣāṃ putrā bhaveyuḥ | apy etatputrān putrasamanvitān paśyeyam evamādimanorathān anudinakālasaṃpattivṛttim avetyaitat saṃcintayām āsa | aho me mohasyātivistāraḥ

हिन्दी अर्थ

निः:संगता ही यतियोंको होते हैं। संगके कारण तो योगारूढ यति भी पतित हो जाते हैं, फिर मन्दमति मनुष्योंकी तो परिग्रहरूपी ग्राहने मेरी बुद्धिको पकड़ा हुआ है। इस समय मैं ऐसा उपाय करूँगा जिससे दोषोंसे मुक्त होकर फिर अपने कुटुम्बियोंके दुःखसे

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 78

मनोरथानां न समाप्तिर् अस्ति वर्षायुतेनापि तथाब्दलक्षैः पूर्णेषु पूर्णेषु पुनर् नवानाम् उत्पत्तयः सन्ति मनोरथानाम्

manorathānāṃ na samāptir asti varṣāyutenāpi tathābdalakṣaiḥ pūrṇeṣu pūrṇeṣu punar navānām utpattayaḥ santi manorathānām

हिन्दी अर्थ

अब मैं सबके विधाता, अचिन्त्यरूप, अणुसे भी अणु और सबसे महान् भगवान् विष्णुकी तपस्या करके आराधना

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 79

पद्भ्यां गता यौवनिनश् च जाता दारैश् च संयोगम् इताः प्रसूताः दृष्टाः सुतास् तत्तनयप्रसूतिं द्रष्टुं पुनर् वाञ्छति मे ऽन्तरात्मा

padbhyāṃ gatā yauvaninaś ca jātā dāraiś ca saṃyogam itāḥ prasūtāḥ dṛṣṭāḥ sutās tattanayaprasūtiṃ draṣṭuṃ punar vāñchati me 'ntarātmā

हिन्दी अर्थ

मेरा दोषरहित चित्त सदा निश्चल रहे जिससे शून्यसे पृथक् और कुछ भी नहीं है उस गुरुजनोंकि भी परम गुरु भगवान् विष्णुकी मैं

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 80

द्रक्ष्यामि तेषाम् अपि चेत् प्रसूतिं मनोरथो मे भविता ततो ऽन्यः पूर्णे ऽपि तत्राप्य् अपरस्य जन्म निवार्यते केन मनोरथस्य

drakṣyāmi teṣām api cet prasūtiṃ manoratho me bhavitā tato 'nyaḥ pūrṇe 'pi tatrāpy aparasya janma nivāryate kena manorathasya

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--इस प्रकार मन-ही-मन सोचकर सौभरि मुनि पुत्र, गृह, आसन, अपनी समस्त स्त्रियोंक सहित वनमें चले

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 81

आमृत्युतो नैव मनोरथानाम् अन्तो ऽस्ति विज्ञातम् इदं मयाद्य मनोरथासक्तिपरस्य चित्तं न जायते वै परमार्थसङ्गि

āmṛtyuto naiva manorathānām anto 'sti vijñātam idaṃ mayādya manorathāsaktiparasya cittaṃ na jāyate vai paramārthasaṅgi

हिन्दी अर्थ

क्षय हो जानेपर तथा मनोवृत्तिके राग-द्वेषहिन हो जानेप, आहवनीयादि अग्नियोंकोी अपनमेमें स्थापित कर संन्यासी हो गये परमात्मपरायण पुरुषोंके अच्युतपद (मोक्ष)-को विकार और मरणादि धर्मोसे रहित, इन्द्रियादिसे

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 82

स मे समाधिर् जलवासमित्र मत्स्यस्य सङ्गात् सहसैव नष्टः परिग्रहः सङ्गकृतो ममायं परिग्रहोत्था च महाविधित्सा

sa me samādhir jalavāsamitra matsyasya saṅgāt sahasaiva naṣṭaḥ parigrahaḥ saṅgakṛto mamāyaṃ parigrahotthā ca mahāvidhitsā

हिन्दी अर्थ

मैंने इस चरित्रका वर्णन किया है। जो कोई इस सौभरि-चरित्रका स्मरण करता है, अथवा पढ़ता- पढ़ाता, सुनता-सुनाता, धारण करता-कराता, लिखता- लिखवाता तथा सीखता-सिखाता अथवा उपदेश करता

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 83

दुःखं यदैवैकशरीरजन्म शतार्धसंख्यं यद् इदं प्रसूतम् परिग्रहेण क्षितिपात्मजानां सुतैर् अनेकैर् बहुलीकृतं तत्

duḥkhaṃ yadaivaikaśarīrajanma śatārdhasaṃkhyaṃ yad idaṃ prasūtam parigraheṇa kṣitipātmajānāṃ sutair anekair bahulīkṛtaṃ tat

हिन्दी अर्थ

आह च भगवाननादिनिधनपुरुषोत्तमो योञ्सौ अब हम मान्धाताके पुत्रोंकी सनन्‍्तानका

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 84

सुतात्मजैस् तत्तनयैश् च भूयो भूयश् च तेषां स्वपरिग्रहेण विस्तारम् एष्यत्य् अतिदुःखहेतुः परिग्रहो वै ममतानिधानम्

sutātmajais tattanayaiś ca bhūyo bhūyaś ca teṣāṃ svaparigraheṇa vistāram eṣyaty atiduḥkhahetuḥ parigraho vai mamatānidhānam

हिन्दी अर्थ

जिससे अंगिरा-गोत्रीय हारीतगण हुए

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 85

चीर्णं तपो यत् तु जलाश्रयेण तस्यर्द्धिर् एषा तपसो ऽन्तरायः मत्स्यस्य सङ्गाद् अभवच् च यो मे सुतादिरागो मुषितो ऽस्मि तेन

cīrṇaṃ tapo yat tu jalāśrayeṇa tasyarddhir eṣā tapaso 'ntarāyaḥ matsyasya saṅgād abhavac ca yo me sutādirāgo muṣito 'smi tena

हिन्दी अर्थ

रसातलमें मौनेय नामक छ: करोड़ गन्धर्व रहते और अधिकार छीन लिये थे जानेपर उसके श्रवण करनेसे जिनकी विकसित कमलसदृश आँखें खुल गयी हैं निद्राके अन्तमें कर उनसे नागगणने कहा--'' भगवन्! इन गन्धवोसे

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 86

निःसङ्गता मुक्तिपदं यतीनां सङ्गाद् अशेषाः प्रभवन्ति दोषाः आरूढयोगो ऽपि निपात्यते ऽधः सङ्गेन योगी किम् उताल्पसिद्धिः

niḥsaṅgatā muktipadaṃ yatīnāṃ saṅgād aśeṣāḥ prabhavanti doṣāḥ ārūḍhayogo 'pi nipātyate 'dhaḥ saṅgena yogī kim utālpasiddhiḥ

हिन्दी अर्थ

तब आदि-अन्तरहित भगवान् पुरुषोत्तमने नामक पुत्र है उसमें प्रविष्ट होकर मैं उन

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 87

अहं चरिष्यामि तथात्मनो ऽर्थे परिग्रहग्राहगृहीतबुद्धिः यथा हि भूयः परिहीनदोषो जनस्य दुःखैर् भविता न दुःखी

ahaṃ cariṣyāmi tathātmano 'rthe parigrahagrāhagṛhītabuddhiḥ yathā hi bhūyaḥ parihīnadoṣo janasya duḥkhair bhavitā na duḥkhī

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर भगवान् जलशायीको प्रणाम कर समस्त नागाधिपतिगण नागलोकमें लौट आबे और पुरुकुत्सको लानेके लिये अपनी बहिन तदनन्तर नर्मदा पुरुकुत्सको रसातलमें

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 88

सर्वस्य धातारम् अचिन्त्यरूपम् अणोर् अणीयांसम् अतिप्रमाणम् सितासितं चेश्वरम् ईश्वराणाम् आराधयिष्ये तपसैव विष्णुम्

sarvasya dhātāram acintyarūpam aṇor aṇīyāṃsam atipramāṇam sitāsitaṃ ceśvaram īśvarāṇām ārādhayiṣye tapasaiva viṣṇum

हिन्दी अर्थ

रसातलमें पहुँचनेपर पुरुकुत्सने भगवान्के तेजसे

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 89

तस्मिन्न् अशेषौजसि सर्वरूपिण्य् अव्यक्तविस्पष्टतनाव् अनन्ते ममाचलं चित्तम् अपेतदोषं सदास्तु विष्णाव् अभवाय भूयः

tasminn aśeṣaujasi sarvarūpiṇy avyaktavispaṣṭatanāv anante mamācalaṃ cittam apetadoṣaṃ sadāstu viṣṇāv abhavāya bhūyaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने शरीरका बल बढ़ जानेसे सम्पूर्ण गन्धरवोको मार डाला और फिर अपने नगरमें लौट आया॥ ९-१०॥ उस समय समस्त नागराजोंने नर्मदाको यह वर दिया कि जो कोई तेरा स्मरण करते हुए तेरा नाम लेगा उसको नमस्कार है, तुम मेरी विष और सर्पसे रक्षा करो!

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 90

समस्तभूताद् अमलाद् अनन्तात् सर्वेश्वराद् अन्यद् अनादिमध्यात् यस्मान् न किंचित् तम् अहं गुरूणां परं गुरुं संश्रयम् एमि विष्णुम्

samastabhūtād amalād anantāt sarveśvarād anyad anādimadhyāt yasmān na kiṃcit tam ahaṃ gurūṇāṃ paraṃ guruṃ saṃśrayam emi viṣṇum

हिन्दी अर्थ

इसका उच्चारण करते हुए दिन अथवा सात्रिमें किसी समय भी अन्धकारमें जानेसे सर्प नहीं काटता तथा इसका स्मरण करके भोजन करनेवालेका खाया हुआ विष भी घातक नहीं होता

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 91

इत्य् आत्मानम् आत्मनैवाभिधायासौ सौभरिर् अपहाय पुत्रगृहासनपरिच्छदादिकम् अशेषम् अर्थजातं सकलभार्यासमवेतो वनं प्रविवेश

ity ātmānam ātmanaivābhidhāyāsau saubharir apahāya putragṛhāsanaparicchadādikam aśeṣam arthajātaṃ sakalabhāryāsamaveto vanaṃ praviveśa

हिन्दी अर्थ

नागपतियोंने यह वर दिया कि तुम्हारी सन्तानका वह त्रिशंकु चाण्डाल हो गया था

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 92

तत्राप्य् अनुदिनं वैखानसनिष्पाद्यम् अशेषं क्रियाकलापं निष्पाद्य क्षपितसकलपापः परिपक्वमनोवृत्तिर् आत्मन्य् अग्नीन् समारोप्य भिक्षुर् अभवत्

tatrāpy anudinaṃ vaikhānasaniṣpādyam aśeṣaṃ kriyākalāpaṃ niṣpādya kṣapitasakalapāpaḥ paripakvamanovṛttir ātmany agnīn samāropya bhikṣur abhavat

हिन्दी अर्थ

छुड़ानेके लिये वह गंगाजीके तटपर एक वटके वृक्षपर प्रतिदिन मृगका मांस बाँध आता था

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 93

भगवत्य् आसज्याखिलकर्मकलापं अजम् अविकारम् अमरणादिधर्मम् अवाप परं परवताम् अच्युतपदम्

bhagavaty āsajyākhilakarmakalāpaṃ ajam avikāram amaraṇādidharmam avāpa paraṃ paravatām acyutapadam

हिन्दी अर्थ

हरित, हरितसे चंचु, चंचुसे विजय और वसुदेव, विजयसे रुरुक और रुरुकसे वृकका जन्म हुआ बाहु नामक पुत्र हुआ जो हैेहय और तालजंघ आदि क्षत्रियोंसे पराजित होकर अपनी गर्भवती पटरानीके सहित वनमें

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 94

इत्य् एतन् मांधातुर् दुहितृसंबन्धाद् आख्यातम्

ity etan māṃdhātur duhitṛsaṃbandhād ākhyātam

हिन्दी अर्थ

पटरानीकी सौतने उसका गर्भ रोकनेकी इच्छासे उसे विष खिला दिया

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

अध्याय ५८

श्लोक 95

यश् चैतत् सौभरिचरितम् अनुस्मरति पठति शृणोति अवधारयति लेखयति तस्याष्टौ जन्मन्य् असन्मतिर् असद्धर्मो वा मनसो ऽसन्मार्गाचरणम् अशेषहेयेषु वा ममत्वं न भवति

yaś caitat saubharicaritam anusmarati paṭhati śṛṇoti avadhārayati lekhayati tasyāṣṭau janmany asanmatir asaddharmo vā manaso 'sanmārgācaraṇam aśeṣaheyeṣu vā mamatvaṃ na bhavati

हिन्दी अर्थ

उसका गर्भ सात वर्षतक गर्भाशयहीमें रहा उसपर पतिका शव स्थापित कर उसके साथ सती होनेका

English

who Í8 identical with, all beings, the pure eternal lord q| all, without beginning, middle or end and besides whom thert exists nothing.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_viSNupurANa-crit.txt · प्राप्त 3/6/2026

पिछलाअध्याय 57Book 4 - Adhyaya 1अगलाअध्याय 59Book 4 - Adhyaya 3
शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vishnu Purana — Chapter 58
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.