Yajur Veda· Yajurveda Saṁhitā
15
अध्याय 15 / 40

Adhyāya 15

अध्याय 15

63 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ63 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५

श्लोक 1

अग्ने॑ जा॒तान् प्र णु॑दा नः स॒पत्ना॒न् प्रत्यजा॑तान् नुद जातवेदः।अधि॑ नो ब्रूहि सु॒मना॒ अहे॑डँ॒स्तव॑ स्याम॒ शर्मँ॑स्त्रि॒वरू॑थ उ॒द्भौ

agne jātān pra ṇudā naḥ sapatnān pratyajātān nuda jātavedaḥ| adhi no brūhi sumanā aheḍa~stava syāma śarma~strivarūtha udbhau

हिन्दी अर्थ

पति ओजस्वी व वर्चस्वी हो! पली पति की पूरिका, किसी के आगे हाथ न कैलानेवाली तथा वीर सन्तानो को जन्म देने के ब्रतवाली, स्वस्थ्य व ज्ञान-दीप्त हो। काव्यं छन्दोऽअङ्कुपं छन्दो ऽक्षर॑पद्धिर्छन्द॑ः पदपंद्धिर्छन्दो। विष्टारपं ्कि्छन्दः १. प्रभु परमेष्ठी '=परम स्थान में स्थित होने के निश्चयवाले से कहते है कि तेरी

English

com The Texts of the White Yajurveda, tr. Ralph T.H. Griffith, [1899], DRIVE our born enemies away, O Agni; drive from us foes unborn, O Jâtavedas. Graciously-minded, free from anger, bless us: may we enjoy my firm thrice-guarding shelter. Drive off with might our foemen born and living: keep off these yet unborn, O Jâtavedas. Benevolent in thought and spirit bless us. May we remain alive: drive off our foemen.

अध्याय १५

श्लोक 2

सह॑सा जा॒तान् प्र णु॑दा नः स॒पत्ना॒न् प्रत्यजा॑ताञ्जातवेदो नुदस्व ।अधि॑ नो ब्रूहि सुमन॒स्यमा॑नो व॒यᳪ स्या॑म॒ प्र णु॑दा नः स॒पत्ना॑न्

sahasā jātān pra ṇudā naḥ sapatnān pratyajātāñjātavedo nudasva | adhi no brūhi sumanasyamāno vaya syāma pra ṇudā naḥ sapatnān

हिन्दी अर्थ

-इसर जीवन में मेरी कामना मन्त्र वर्णित १८ शब्दों के अनुसार हो। “ ज्ञान, सेवा, शान्ति, पुरुषार्थ, दोषापावरण, मनन, आत्म-विस्तार एवं सद्गुण ग्रहण, सहज क्रियाँ गम्भीरता, शान्ति व माधुर्य, शिखर पर पहुंचना, स्वास्थ्य नैर्मल्य, प्रभु के काव्य को अपनाना, अकुटिलता, सदा प्रभु-स्मरण, न्यायमार्ग- प्रवृत्ति, शक्ति- विस्तार, अन्धकार विलेखन व

English

The Sixteenfold Stoma, strength and wealth.

अध्याय १५

श्लोक 3

षो॒ड॒शी स्तोम॒ ओजो॒ द्रवि॑णं चतुश्चत्वारि॒ᳪश स्तोमो॒ वर्चो॒ द्रवि॑णम् ।अ॒ग्नेः पुरी॑षम॒स्यप्सो॒ नाम॒ तां त्वा॒ विश्वे॑ अ॒भि गृ॑णन्तु दे॒वाः ।स्तोम॑पृष्ठा घृ॒तव॑ती॒ह सी॑द प्र॒जाव॑द॒स्मे द्रवि॒णा य॑जस्व

ṣoḍaśī stoma ojo draviṇaṃ catuścatvāriśa stomo varco draviṇam | agneḥ purīṣamasyapso nāma tāṃ tvā viśve abhi gṛṇantu devāḥ | stomapṛṣṭhā ghṛtavatīha sīda prajāvadasme draviṇā yajasva

हिन्दी अर्थ

हम आच्छत् छन्द से अङ्काङ्कः छन्द तक पहँचनेवाले बनें। पाप-निवारणात्मक कर्मों को करते हुए हम प्रभु की गोद मेँ पहुंचने का ध्यान करे। फञ्चदखोऽध्यायः २८८ यजुर्वेद भाष्यम् रश्मिना स॒त्याय॑ सत्यं जिन्व प्रतिना धर्म॑णा धर्म॑ जिन्वाग्वित्या दिवादिव॑ जिन्व

English

The Forty- fourth Stoma, splendour and wealth. Apsas art thou, the complement of Agni. As such may all the Gods greet thee with praises. Enriched with songs of praise, Prishthas, and butter, sit here and give us wealth with store of children.

अध्याय १५

श्लोक 4

एव॒श्छन्दो॒ वरि॑व॒श्छन्द॑: श॒म्भूश्छन्द॑: परि॒भूश्छन्द॑ आ॒च्छच्छन्दो॒ मन॒श्छन्दो॒व्यच॒श्छन्द॒: सिन्धु॒श्छन्द॑: समु॒द्रश्छन्द॑:सरि॒रं छन्द॑: क॒कुप्छन्द॑स्त्रिक॒कुप्छन्द॑: का॒व्यं छन्दो॒अङ्कु॒॒पं छन्दो॒ ऽक्षर॑पङ्क्ति॒श्छन्द॑: प॒दप॑ङ्क्ति॒श्छन्दो॑ विष्टा॒रप॑ङ्क्ति॒श्छन्द॑: क्षु॒रो भ्रज॒श्छन्द॑:

evaśchando varivaśchanda: śambhūśchanda: paribhūśchanda ācchacchando manaśchando vyacaśchanda: sindhuśchanda: samudraśchanda:sariraṃ chanda: kakupchandastrikakupchanda: kāvyaṃ chando aṅkupaṃ chando 'kṣarapaṅktiśchanda: padapaṅktiśchando viṣṭārapaṅktiśchanda: kṣuro bhrajaśchanda:

हिन्दी अर्थ

हम “त्रिवृत्, प्रवृत्, विवृत् व सवृत्' बनकर " आक्रम, संक्रम व उत्क्रम ¢ हो ओर एक विशिष्ट (उत्कृष्ट) क्रान्ति के लिए प्रभु-सम्पर्क से अपने में शक्ति का क्दाज्य॑सि प्राची दिग्वस॑वस्ते देवाऽअधिंपतयो ऽन्निर्ह'तीनां प्र॑तिधर्ता त्रिवृत्त्वा अन्तरिश्चऽ ऋष॑यस्त्वा स्प्रथमजा देवेषु दिवो मात्र॑या वरिम्णा प्र॑थन्तु विधर्ता

English

Course metre. Space metre. Happy metre, Encompassing metre. Covering metre. Mind metre. Expanse metre. River metre. Sea metre. Water metre. Kakup metre. Trikakup metre. Kâvya metre. Ankupa metre Aksharapankti metre. Padapankti metre. Vishtârapankti metre. Kshurabhrâja metre.

अध्याय १५

श्लोक 5

आ॒च्छच्छन्द॑: प्र॒च्छच्छन्द॑: सं॒यच्छन्दो॑ वि॒यच्छन्दो॑ बृ॒हच्छन्दो॑ रथन्त॒रञ्छन्दो॑ निका॒यश्छन्दो॑विवधश्छन्दो॒ गिर॒श्छन्दो॒ भ्रज॒श्छन्द॑: स॒ᳪस्तुप्छन्दो॑ ऽनु॒ष्टुप्छन्द॒ एव॒श्छन्दो॒ वरि॑व॒श्छन्दो॒ वय॒श्छन्दो॑ वय॒स्कृच्छन्दो॒ विष्प॑र्धा॒श्छन्दो॑विशा॒लं छन्द॑श्छ॒दिश्छन्दो॑ दूरोह॒णं छन्द॑स्त॒न्द्रं छन्दो॑ अङ्का॒ङ्कं छन्द॑:

ācchacchanda: pracchacchanda: saṃyacchando viyacchando bṛhacchando rathantarañchando nikāyaśchando vivadhaśchando giraśchando bhrajaśchanda: sastupchando 'nuṣṭupchanda evaśchando varivaśchando vayaśchando vayaskṛcchando viṣpardhāśchando viśālaṃ chandaśchadiśchando dūrohaṇaṃ chandastandraṃ chando aṅkāṅkaṃ chanda:

हिन्दी अर्थ

पल्ली ज्ञान-दीप्त, निरन्तर उन्नति-पथ पर बदनेवाली हो, धर्मार्थ, काम का समानुपात में सेवन करती हो। घृतादि करे प्रयोग से शरीर को स्वस्थ रक्खे। शरीररूप रथ से जीवन-यात्रा को पूर्णं करने का निश्चय करे। पति ' अग्नि" अग्रेणी हो। एेसा होने पर ज्विराङसि दक्षिणा दिग्रद्रास्त देवाऽअधिंपतयऽ इन्द्रौ हेतीनां प्र॑तिधर््ता

English

Covering metre. Clothing metre. Collecting metre. Parting metre. Brihat metre. Rathantara metre, Group metre. Vivadhra metre. Swallower metre. Bright metre. Samstup metre. Anushtup metre. Course metre. Space metre. Vigour metre. Vigour-giving metre. Emulating metre. Spacious metre, Inaccessible metre. Slow metre. Ankânka metre.

अध्याय १५

श्लोक 6

र॒श्मिना॑ स॒त्याय॑ स॒त्यं जि॑न्व॒ प्रेति॑ना॒ धर्म॑णा॒ धर्मं॑ जि॒न्वान्वि॑त्या दि॒वा दिवं॑ जिन्व स॒न्धिना॒ऽन्तरि॑क्षेणा॒न्तरि॑क्षं जिन्व प्रति॒धिना॑ पृथि॒व्या पृ॑थि॒वीं जि॑न्व विष्ट॒म्भेन॒ वृष्ट्या॒ वृष्टिं॑ जिन्व प्र॒वयाऽह्नाऽह॑र्जिन्वानु॒या रात्र्या॒ रात्रीं॑ जिन्वो॒शिजा॒ वसु॑भ्यो॒ वसू॑ञ्जिन्व प्रके॒तेना॑दि॒त्येभ्य॑ आदि॒त्याञ्जि॑न्व

raśminā satyāya satyaṃ jinva pretinā dharmaṇā dharmaṃ jinvānvityā divā divaṃ jinva sandhinā'ntarikṣeṇāntarikṣaṃ jinva pratidhinā pṛthivyā pṛthivīṃ jinva viṣṭambhena vṛṣṭyā vṛṣṭiṃ jinva pravayā'hnā'harjinvānuyā rātryā rātrīṃ jinvośijā vasubhyo vasūñjinva praketenādityebhya ādityāñjinva

हिन्दी अर्थ

पलरी घर की अधिपती हो। उसका शरीर, मन-व बुद्धि तीनों को नवीन (त्रि+नव) व पुष्ट बनाये रखना व मन मे सब गुणो को धारण करना" ये मौलिक सिद्धान्त हो जाँ वह “शरीर को शक्तिशाली बनाये, मस्तिष्क को ज्लानधन सम्पन्न करे' इन्ीं को वह प्रभु उपासन जाने। पति ऊँचे-से-ऊँचा ज्ञानी बनने का प्रयल करे।

English

With the ray for truth quicken thou truth. With advance by duty quicken duty. With following by heaven quicken heaven. With union by middle air quicken middle air. With Pratidhi by Earth quicken Earth. With support by rain quicken rain. With blowing away by day quicken day. With following by eight quicken night. With clarified butter by the Vasus quicken the Vasus. With perception by the Âdityas quicken the Âdityas.

अध्याय १५

श्लोक 7

तन्तु॑ना रा॒यस्पोषे॑ण रा॒यस्पोषं॑ जिन्व सᳪस॒र्पे॑ण श्रु॒ताय॑ श्रु॒तं जि॑न्वै॒डेनौ॑षधीभि॒रोष॑धीर्जिन्वोत्त॒मेन॑ त॒नूभि॑स्त॒नूर्जि॑न्व व॑यो॒धसाधी॑ते॒नाधी॑तं जिन्वाभि॒जिता॒ तेज॑सा॒ तेजो॑ जिन्व

tantunā rāyaspoṣeṇa rāyaspoṣaṃ jinva sasarpeṇa śrutāya śrutaṃ jinvaiḍenauṣadhībhiroṣadhīrjinvottamena tanūbhistanūrjinva vayodhasādhītenādhītaṃ jinvābhijitā tejasā tejo jinva

हिन्दी अर्थ

राजा राष्ट को आगे ले-चलनेवाला, दुःख का हरणकारी, ज्ञान से परिपूर्ण, सूर्य के समान ज्ञान की रश्मयो से प्रजा मेँ प्रकाश फैलानेवाला हो। इसके परिचारक रथां से प्रजा में विचरण करनेवाले हो-कुर्सियों को ही संभाले रखनेवांले नदीं। अयं द॑क्चिणा विश्वकर्मा तस्य॑ रथस्वनश्च रथचित्रश्च सेनानीग्रामण्य्यो। मेनका

English

With the thread by prosperity quicken prosperity. With the creeper by revelation quicken revelation. With refreshment by plants quicken plants. With the best by bodies quicken bodies. With the invigorating by religious study quicken religious study. With the victorious by brilliance quicken brilliance.

अध्याय १५

श्लोक 8

प्रति॒पद॑सि प्रति॒पदे॑ त्वा ऽनु॒पद॑स्यनु॒पदे॑ त्वा स॒म्पद॑सि स॒म्पदे॑ त्वा तेजो॑ऽसि॒ तेज॑से त्वा

pratipadasi pratipade tvā 'nupadasyanupade tvā sampadasi sampade tvā tejo'si tejase tvā

हिन्दी अर्थ

राजा का यह महान् कार्य है कि वह राष्ट में धन का पूर्ण नियमन करे। इसी के विषम असम-विभाग से राष्ट में अतिभुक्तं (०५९५) व अल्पसभुक्त (1146150 ) ये दो श्रेणियाँ उत्पन्न हो जाती है ओर राष्ट रोगी हो जाता है। इसके सैनिक सारे प्रान्त-भाग मे व्याप्त होकर देश की रक्षा करें ओर अन्य अध्यक्ष जीवन की आवश्यक वस्तुओं को

English

Thou art Pratipad, for Pratipad thee. Thou art Anupad, for Anupad thee. Thou art Sampad, for Sampad thee. Thou art brilliance, for brilliance thee.

अध्याय १५

श्लोक 9

त्रि॒वृद॑सि त्रि॒वृते॑ त्वा प्र॒वृद॑सि प्र॒वृते॑ त्वा वि॒वृद॑सि वि॒वृते॑ त्वा स॒वृद॑सि स॒वृते॑ त्वाऽऽक्र॒मो॒ऽस्याक्र॒माय॑ त्वा संक्र॒मो॒ऽसि संक्र॒माय॑ त्वोत्क्र॒मो॒ऽस्युत्क्र॒माय॒ त्वोत्क्रा॑न्तिर॒स्युत्क्रा॑न्त्यै॒ त्वाऽधि॑पतिनो॒र्जोर्जं॑ जिन्व

trivṛdasi trivṛte tvā pravṛdasi pravṛte tvā vivṛdasi vivṛte tvā savṛdasi savṛte tvā ''kramo'syākramāya tvā saṃkramo'si saṃkramāya tvotkramo'syutkramāya tvotkrāntirasyutkrāntyai tvā 'dhipatinorjorjaṃ jinva

हिन्दी अर्थ

हदय को हम पुष्कर=कमल बना, मस्तिष्क को सम्पूर्ण ज्ञान का वाहक ओर इस प्रकार प्रभु का दर्शन करनेवाले बनें। प्रभु-धारक के लक्षण, आत्मद्रष्टा के चिह्ठ भुवो यज्ञस्य रज॑सश्च नेता यत्रां नियुद््िः सच॑से शिवाभिः ।

English

Trivrit (triple) art thou, thee for Trivrit. Pravrit art thou, thee for Pravrit. Vivrit art thou, thee for Vivrit. Savrit art thou, thee for Savrit. Thou art attack, thee for attack. Thou art concurrence, thee for concurrence. Thou art ascent, thee for ascent. Thou art upstriding, thee for upstriding. With Energy as over-lord quicken food-essence.

अध्याय १५

श्लोक 11

राज्ञ्य॑सि॒ प्राची॒ दिग्वस॑वस्ते दे॒वा अधि॑पतयो॒ऽग्निर्हे॑ती॒नां प्र॑तिध॒र्ता त्रि॒वृत् त्वा॒ स्तोम॑: पृथि॒व्याᳪ श्र॑य॒त्वाज्य॑मु॒क्थमव्य॑थायै स्तभ्नातु रथन्त॒रᳪ साम॒ प्रति॑ष्ठित्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चा॒यमधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य पृ॒ष्ठे स्व॒र्गे लो॒के यज॑मानं च सादयन्तु ।। १ ०।।वि॒राड॑सि॒ दक्षि॑णा॒ दिग्रु॒द्रास्ते॑ दे॒वा अधि॑पतय॒ इन्द्रो॑ हेती॒नां प्र॑तिध॒र्ता प॑ञ्चद॒स्त्वा॒ स्तोम॑: पृथि॒व्याᳪश्र॑यतु॒ प्र उ॑गमु॒क्थमव्य॑थायै स्तभ्नातु बृ॒हत्साम॒ प्रति॑ष्ठित्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चा॒यमधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य पृ॒ष्ठे स्व॒र्गे लो॒के यज॑मानं च सादयन्तु

rājñyasi prācī digvasavaste devā adhipatayo'gnirhetīnāṃ pratidhartā trivṛt tvā stoma: pṛthivyā śrayatvājyamukthamavyathāyai stabhnātu rathantara sāma pratiṣṭhityā antarikṣa ṛṣayastvā prathamajā deveṣu divo mātrayā varimṇā prathantu vidhartā cāyamadhipatiśca te tvā sarve saṃvidānā nākasya pṛṣṭhe svarge loke yajamānaṃ ca sādayantu || 1 0|| virāḍasi dakṣiṇā digrudrāste devā adhipataya indro hetīnāṃ pratidhartā pañcadastvā stoma: pṛthivyāśrayatu pra ugamukthamavyathāyai stabhnātu bṛhatsāma pratiṣṭhityā antarikṣa ṛṣayastvā prathamajā deveṣu divo mātrayā varimṇā prathantu vidhartā cāyamadhipatiśca te tvā sarve saṃvidānā nākasya pṛṣṭhe svarge loke yajamānaṃ ca sādayantu

हिन्दी अर्थ

-आत्मद्रष्टा पुरुष वह है जो १. यज्ञमय जीवनवाला होता है। २. यज्ञार्थं ही धनार्जन करता है। ३. शिव मार्ग में प्रवृत्त होनेवाले इन्द्रियाश्वों का स्वामी बनता है। ४. मस्तिष्क को ज्ञान में स्थापित करता हे। ५. जिह्वा से प्रभु-नामोच्चरण करता है। ६. सात्विक पदार्थो का ही सेवन करता है।

English

Thou art Far-ruling, the Southern region. The bright Rudras are thine over-lords. Indra is thy warder-off of arrows. May the Pañchadasa Stoma support thee on earth. The Praüga Uktha fix thee firmly against slipping. The Brihat Sâman establish thee in the sky, etc. (the rest as in 10).

अध्याय १५

श्लोक 12

स॒म्राड॑सि प्र॒तीची॒ दिगा॑दि॒त्यास्ते॑ दे॒वा अधि॑पतयो॒ वरु॑णो हेती॒नां प्र॑तिध॒र्ता स॑प्तद॒शस्त्वा॒ स्तोम॑: पृथि॒व्याᳪ श्र॑यतु मरुत्व॒तीय॑मु॒क्थमव्य॑थायै स्तभ्नातु वैरू॒पᳪसाम॒ प्रति॑ष्ठित्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चा॒यमधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य पृ॒ष्ठे स्व॒र्गे लो॒के यज॑मानं च सादयन्तु

samrāḍasi pratīcī digādityāste devā adhipatayo varuṇo hetīnāṃ pratidhartā saptadaśastvā stoma: pṛthivyā śrayatu marutvatīyamukthamavyathāyai stabhnātu vairūpasāma pratiṣṭhityā antarikṣa ṛṣayastvā prathamajā deveṣu divo mātrayā varimṇā prathantu vidhartā cāyamadhipatiśca te tvā sarve saṃvidānā nākasya pṛṣṭhe svarge loke yajamānaṃ ca sādayantu

हिन्दी अर्थ

मेरी वाणी प्रभु नाम का उच्चारण करे। हृदय नग्रतापूर्वक प्रभु- स्तवन करता हो, मस्तिष्क प्रभु के साम्राज्य के ज्ञान से दीप्त हो ओर हाथ अधिक-से-अधिक प्राणियों के हित मेंलगे हो। (उस्र प्रभु के लिए) वनेषु चित्रम्

English

Thou art Universal Ruler, the Western region. The Âdityas are thine over-lords. Varuna is thy warder-off of missiles. The Saptadasa Stoma support thee on earth. The Marutvatîya Uktha fix thee firmly against slipping. The Vairûpa Sâman establish thee, etc. (as above).

अध्याय १५

श्लोक 13

स्व॒राड॒स्युदी॒ची॒ दिङ्म॒रुत॑स्ते दे॒वा अधि॑पतय॒: सोमो॑ हेती॒नां प्र॑तिध॒र्तैक॑वि॒ᳪशस्त्वा॒ स्तोम॑: पृथि॒व्याᳪ श्र॑यतु॒ निष्के॑वल्यमु॒क्थमव्य॑थायै स्तभ्नातु वैरा॒जँ साम॒ प्रति॑ष्ठित्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चा॒यमधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य पृ॒ष्ठे स्व॒र्गे लो॒के यज॑मानं च सादयन्तु

svarāḍasyudīcī diṅmarutaste devā adhipataya: somo hetīnāṃ pratidhartaikaviśastvā stoma: pṛthivyā śrayatu niṣkevalyamukthamavyathāyai stabhnātu vairāja~ sāma pratiṣṭhityā antarikṣa ṛṣayastvā prathamajā deveṣu divo mātrayā varimṇā prathantu vidhartā cāyamadhipatiśca te tvā sarve saṃvidānā nākasya pṛṣṭhe svarge loke yajamānaṃ ca sādayantu

हिन्दी अर्थ

वे प्रभु हमें परस्पर मिलाते हे। हमपर सुखो कौ वर्षा करते है। हमें उन्नत करते हे। परमेश्वर होते हए सब आवश्यक वस्तुओं को प्राप्त कराते है। उस प्रभु का दर्शन ज्ञानवाणियों के अध्ययन से ज्ञान को बद्ाकर होता हे। १. है चित्रश्रवस्तम (चित्+र, श्रवः=धनम्) ज्ञानयुक्त धन के अतिशयवाले प्रभो!

English

Thou art Independent Ruler, the Northern region. (The rest is identical with 12, with the substitution of Maruts . . . Soma . . . .Vimsa Stoma . . . Nishkevalya Uktha. . . . Vairâja Sâman for the corresponding names).

अध्याय १५

श्लोक 14

अधि॑पत्न्यसि बृह॒ती दिग्विश्वे॑ ते दे॒वा अधि॑पतयो॒ बृह॒स्पति॑र्हेती॒नां प्र॑तिध॒र्ता त्रि॑णवत्रयस्त्रि॒ᳪशौ त्वा॒ स्तोमौ॑ पृथि॒व्याᳪ श्र॑यतां वैश्वदेवाग्निमारु॒ते उ॒क्थे अव्य॑थायै स्तभ्नीताᳪ शाक्वररैव॒ते साम॑नी॒ प्रति॑ष्ठित्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चा॒यमधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य पृ॒ष्ठे स्व॒र्गे लो॒के यज॑मानं च सादयन्तु

adhipatnyasi bṛhatī digviśve te devā adhipatayo bṛhaspatirhetīnāṃ pratidhartā triṇavatrayastriśau tvā stomau pṛthivyā śrayatāṃ vaiśvadevāgnimārute ukthe avyathāyai stabhnītā śākvararaivate sāmanī pratiṣṭhityā antarikṣa ṛṣayastvā prathamajā deveṣu divo mātrayā varimṇā prathantu vidhartā cāyamadhipatiśca te tvā sarve saṃvidānā nākasya pṛṣṭhe svarge loke yajamānaṃ ca sādayantu

हिन्दी अर्थ

हे प्रभो) हमें धन दीजिए्। धन के साथ प्रकाश भी प्राप्त कराइए। १. है तिग्मजम्भ (तिग्म- वज्र) व्र के समान दष्टरावाले अथवा तीक्ष्ण दष्टावाले! राजन्=राष्ट् के जीवन को व्यवस्थित करनेवाले राजन्! अग्नेतराष्ट् को उन्नत करनेवाले अग्रेण! सः=वे आप त्मना-स्वयं क्षपः रात्रि में (नि० १।७) उत= ओर वस्तोः=दिन में

English

Thou art Lady-Paramount, the Lofty region. (The rest as above, Visvedevas. . . Brihaspati . . .Trinava and Trayastrimsa Stomas . . .Vaisvadeva and Mâruta Ukthas . . . Sâkvara and Raivata Sâmans being substituted for the corresponding names.

अध्याय १५

श्लोक 15

अ॒यं पु॒रो हरि॑केश॒: सूर्य॑रश्मि॒स्तस्य॑ रथगृ॒त्सश्च॒ रथौ॑जाश्च सेनानीग्राम॒ण्यौ॒ ।पु॒ञ्जि॒क॒स्थ॒ला च॑ क्रतुस्थ॒ला चा॑प्स॒रसौ॑ द॒ङ्क्ष्णव॑: प॒शवो॑ हे॒तिः पौ॑रुषेयो व॒धः प्रहे॑ति॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु॒ ते नो॑ऽवन्तु॒ ते नो॑ मृडयन्तु॒ ते यं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षां॒ जम्भे॑ दध्मः

ayaṃ puro harikeśa: sūryaraśmistasya rathagṛtsaśca rathaujāśca senānīgrāmaṇyau | puñjikasthalā ca kratusthalā cāpsarasau daṅkṣṇava: paśavo hetiḥ pauruṣeyo vadhaḥ prahetistebhyo namo astu te no'vantu te no mṛḍayantu te yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhmaḥ

हिन्दी अर्थ

राजा यथार्हदण्ड होकर राष्ट में राक्षसी वृत्ति का अन्त करे। इस सुरक्षित राष्ट में सब व्यक्ति उन्नति के मार्ग पर आगे बद भद्रो नोऽअग्निरातो भद्रा रातिः सुभग भद्रोऽअध्वरः। १. गत मन्त्र के अनुसार उत्तमता से शासित ओर अतएव शान्त राज्य में सब

English

This one in front, golden-tressed, with sunbeams; the leader of his host and his chieftain are Rathagritsa and Rathaujas, and Puñjikasthalâ: and Kratusthalâ his Apsarases. Biting animals are his weapon, homicide his missile weapon; to them be homage: may they protect us, may they have mercy upon us. In their jaws we place the man whom we hate and who hates us.

अध्याय १५

श्लोक 16

अ॒यं द॑क्षि॒णा वि॒श्वक॑र्मा॒ तस्य॑ रथस्व॒नश्च॒ रथे॑चित्रश्च सेनानीग्राम॒ण्यौ॒ ।मे॒न॒का च॑ सहज॒न्या चा॑प्स॒रसौ॑ यातुधा॒ना हे॒ती रक्षा॑ᳪसि॒ प्रहे॑ति॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु॒ ते नो॑ऽवन्तु॒ ते नो॑ मृडयन्तु॒ ते यं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षां॒ जम्भे॑ दध्मः

ayaṃ dakṣiṇā viśvakarmā tasya rathasvanaśca rathecitraśca senānīgrāmaṇyau | menakā ca sahajanyā cāpsarasau yātudhānā hetī rakṣāsi prahetistebhyo namo astu te no'vantu te no mṛḍayantu te yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhmaḥ

हिन्दी अर्थ

हम प्रभु का शंसन करे। मन को उत्तम बना्पँ। दुढ् निश्चय करके कामादि से संग्राम में उनका पराजय करनेवाले हो। ९. है प्रभो! हमें गत मन्त्र में वर्णित वह भद्र मन ' दीजिए येन-जिससे समत्सु संग्रामा में सासहः = शत्रुओं का पराभव कर सके। २. आप कृपा करके भूरि शर्धताम्-नाना प्रकार

English

This one on the right, the Omnific; the leader of his host and his chieftain are Rathasvana and Rathechitra, and Menakâ and Sahajanyâ his Apsarases. Yâtudhânas are his weapon, Râkshasas his missile weapon; to them be homage, etc. (as in 15).

अध्याय १५

श्लोक 17

अ॒यं प॒श्चाद्वि॒श्वव्य॑चा॒स्तस्य॒ रथ॑प्रो॒तश्चास॑मरथश्च सेनानीग्राम॒ण्यौ॒ ।प्र॒म्लोच॑न्ती चानु॒म्लोच॑न्ती चाप्स॒रसौ॑ व्या॒घ्रा हे॒तिः स॒र्पा: प्रहे॑ति॒स्तेभ्यो॒ नमो अ॑स्तु॒ ते नो॑ऽवन्तु॒ ते नो॑ मृडयन्तु॒ ते यं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षां॒ जम्भे॑ दध्मः

ayaṃ paścādviśvavyacāstasya rathaprotaścāsamarathaśca senānīgrāmaṇyau | pramlocantī cānumlocantī cāpsarasau vyāghrā hetiḥ sarpā: prahetistebhyo namo astu te no'vantu te no mṛḍayantu te yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhmaḥ

हिन्दी अर्थ

घर वही हे, जिसमें १. दुधारू गौवें आती है। २. तीव्र गतिवाले घोडे आते हं, ओर ३. सदा यज्ञ की वृत्तिवाले लोग आते है। इन घरों में रहनेवाला अग्नि=उन्नतिशील पुरुष वही है जिसने अपने को पूर्ण स्वस्थ बनाकर उत्तमता से निवास किया है। सूचना- नित्यास: वाजिनः" का अर्थ यह भी हो सकता है कि सदा यज्ञिय कर्मो

English

This one behind, the All-comprising; the leader of his host and his chieftain are Rathaprota and Asamaratha, and Pramlochantî and Anumochlantî are his Apsarases. Tigers are his weapon, Serpents his missile weapon; to them be homage, etc.

अध्याय १५

श्लोक 18

अ॒यमु॑त्त॒रात्सं॒यद्व॑सु॒स्तस्य॒ तार्क्ष्य॒श्चारि॑ष्टनेमिश्च सेनानीग्राम॒ण्यौ॒ ।वि॒श्वाची॑ च घृ॒ताची॑ चाप्स॒रसा॒वापो॑ हे॒तिर्वात॒: प्रहे॑ति॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु॒ ते नो॑ऽवन्तु॒ ते नो॑ मृडयन्तु॒ ते यं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षां॒ जम्भे॑ दध्मः

ayamuttarātsaṃyadvasustasya tārkṣyaścāriṣṭanemiśca senānīgrāmaṇyau | viśvācī ca ghṛtācī cāpsarasāvāpo hetirvāta: prahetistebhyo namo astu te no'vantu te no mṛḍayantu te yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhmaḥ

हिन्दी अर्थ

उन्नतिशील व्यक्ति के लक्षण ये है। १. स्वस्थ बनता है, शरीर में उत्तम निवासवाला होता है। २. गौवों के दुग्ध का प्रयोग करता है। ३. विकासशील विद्वानों का सङ्ग करता है। ४. प्रभु-स्तवन के द्वारा प्रभु-प्रेरणा को प्राप्त करने का प्रयल करता है। १. है सुश्चन्द्र (शोभनं चन्दति आह्ादते आह्ादयति वा) उत्तम आनन्द को प्राप्त

English

This one on the left, Lord of uninterrupted riches; the leader of his host and his chieftain are Târkshya and Arishtanemi, and Visvâchî and Ghritâchi his Apsarases. Water is his weapon, wind his missile weapon; to them be homage, etc.

अध्याय १५

श्लोक 19

अ॒यमु॒पर्य॒र्वाग्व॑सु॒स्तस्य॑ सेन॒जिच्च॑ सु॒षेण॑श्च सेनानीग्राम॒ण्यौ॒ ।उ॒र्वशी॑ च पू॒र्वचि॑त्तिश्चाप्स॒रसा॑वब॒स्फूर्ज॑न् हे॒तिर्वि॒द्युत्प्रहे॑ति॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु॒ ते नो॑ऽवन्तु॒ ते नो॑ मृडयन्तु॒ ते यं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षां॒ जम्भे॑ दध्मः

ayamuparyarvāgvasustasya senajicca suṣeṇaśca senānīgrāmaṇyau | urvaśī ca pūrvacittiścāpsarasāvabasphūrjan hetirvidyutprahetistebhyo namo astu te no'vantu te no mṛḍayantu te yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhmaḥ

हिन्दी अर्थ

हम स्तुति करे, यक्ञमय जीवनवाले होँ, हमारी इन्द्रियों सशक्त हों, संकल्प १. है अग्ने=हमारे जीवन के अग्रेणी प्रभो! आप अद्य=अवब हमारे स्तवन के वाद् हि=निश्चय से भद्रस्य क्रतोः=शुभ संकल्प, प्रज्ञान व यज्ञरूप कर्म के रथीः=सारथि के समान निर्वाहक होते हो। आप हमें शुभ संकल्प, प्रज्ञान व कर्म प्राप्त कराते हो। (क्रतु=संकल्प,

English

This one above, Wealth-giver; the leader of his host and his chieftain are Senajit and Sushena, and Urvasi and Pûrvachitti his Apsarases. Thundering is his weapon and lightning his missile weapon; to them be homage, etc.

अध्याय १५

श्लोक 20

अ॒ग्निर्मू॒र्धा दि॒वः क॒कुत्पति॑: पृथि॒व्या अ॒यम् ।अ॒पाᳪ रेता॑ᳪसि जिन्वति

agnirmūrdhā divaḥ kakutpati: pṛthivyā ayam | apā retāsi jinvati

हिन्दी अर्थ

वे प्रभु हमारे अत्यन्त समीप है। वे हमारी रक्षा करते हे, हमारे घरों पर आते है ओर यदि हम द्वार खोले तो ज्ञानयुक्त धन देते हेँ। येनऽ ऋष॑यस्तप॑सा सत्रमायन्निन्धानाऽअग्निश्छस्व॑राभरंन्तः । तस्मिंत्रहं निदधे नाकैऽअग्निं यमाहर्मन॑व स्तीर्णवंर्हिषम् ॥४९॥

English

Agni is head and height of heaven, the Master of the earth is he. He quickeneth the waters’ seed.

अध्याय १५

श्लोक 21

अ॒यम॒ग्निः स॑ह॒स्रिणो॒ वाज॑स्य श॒तिन॒स्पति॑: ।मू॒र्धा क॒वी र॑यी॒णाम्

ayamagniḥ sahasriṇo vājasya śatinaspati: | mūrdhā kavī rayīṇām

हिन्दी अर्थ

हम मिलकर चलें, प्रभु के उपासक बनें, देवताओं के मार्गं पर चले। वाणी व मन को संस्कृत करके यज्ञो का विस्तार करें। यज्ञो मे लगे हर् वाणी ओर मन अस्मिन्त्सधस्थेऽअध्युत्त॑रस्मिन् विश्व देवा यज॑मानश्च सीदत ॥५४॥ १. गत मन्त्र की समाप्ति यज्ञ का विस्तार करने पर हई थी। उसी यज्ञ का वर्णन

English

This Agni is the Master of spoil thousandfold and hundredfold, the sapient one, the head of wealth.

अध्याय १५

श्लोक 22

त्वाम॑ग्ने॒ पुष्क॑रा॒दध्यथ॑र्वा॒ निर॑मन्थत ।मू॒र्ध्नो विश्व॑स्य वा॒घत॑:

tvāmagne puṣkarādadhyatharvā niramanthata | mūrdhno viśvasya vāghata:

हिन्दी अर्थ

-घर-घर में अग्निहोत्र हो। अग्नि में डाले हुए घृतादि पदार्थो को अग्नि सारे आकाश मे भर देता है। (०पाऽ=पूरयति)। इस आपूर्ति के द्वारा यह यज्ञाग्नि वायुमण्डल को तो शुद्ध करता ही है साथ दही ये घृतादि पदार्थ सूक्ष्म कणो में विभक्त होकर वृष्टिजल के बिन्दुओं का केन्द्र बनकर वृष्टि मै भी सहायक होते है। यह बरसकर भूमि में होनेवाले

English

Agni, Atharvan brought thee forth by rubbing from the lotus-leaf, the head of Visva, of the Priest.

अध्याय १५

श्लोक 23

भुवो॑ य॒ज्ञस्य॒ रज॑सश्च ने॒ता यत्रा॑ नि॒युद्भि॒: सच॑से शि॒वाभि॑: ।दि॒वि मू॒र्धानं॑ दधिषे स्व॒र्षां जि॒ह्वाम॑ग्ने चकृषे हव्य॒वाह॑म्

bhuvo yajñasya rajasaśca netā yatrā niyudbhi: sacase śivābhi: | divi mūrdhānaṃ dadhiṣe svarṣāṃ jihvāmagne cakṛṣe havyavāham

हिन्दी अर्थ

हम आनन्दमय प्रभु का ज्ञान प्राप्त करें ओर प्रभु के अनुरूप बनने के लिए यन्नशील हों, प्रभु के गुणों का उत्तोलन करें ओर सच्चे प्रभु-भक्त बनकर प्रभु को पाने यँ पञ्चदशाध्याय की समाप्ति पर “ साहस्र ' बनने का उल्लेख हे। ' साहस्न' आनन्दमय प्रभु का भक्त टै। यह साहस्र १६बें अध्याय मेँ प्रभु का स्तवन करता हुआ कहता है कि-

English

Guide of the rite art thou and of the region to which with thine auspicious teams thou tendest. Thy light-bestowing head to heaven thou liftest, making thy tongue oblation-bearer, Agni.

अध्याय १५

श्लोक 24

अबो॑ध्य॒ग्निः स॒मिधा॒ जना॑नां॒ प्रति॑ धे॒नुमि॑वाय॒तीमु॒षास॑म् ।य॒ह्वा इव॒ प्र व॒यामु॒ज्जिहा॑ना॒: प्र भा॒नव॑: सिस्रते॒ नाक॒मच्छ॑

abodhyagniḥ samidhā janānāṃ prati dhenumivāyatīmuṣāsam | yahvā iva pra vayāmujjihānā: pra bhānava: sisrate nākamaccha

हिन्दी अर्थ

प्रभुकृपा से हमारे दोष दूर हों, हम प्रभु के सन्देश को सुने ओर प्रभु कौ उस शरण में सदा निवास करं, जो ' काम, क्रोध व लोभ" इन तीनों का निवारण करके (त्रिवरूथ निवारण) "प्रेम, दया व दान ' आदि उत्कृष्ट भावनाओं को हममे जन्म देती हे ओर इसी कारण “उद्धि' कहलाती है (भवतेः) ।

English

Agni is wakened by the people's fuel to meet the Dawn who cometh like a milch-cow. Like young trees shooting up on high their branches his flames are rising to the vault of heaven.

अध्याय १५

श्लोक 25

अवो॑चाम क॒वये॒ मेध्या॑य॒ वचो॑ व॒न्दारु॑ वृष॒भाय॒ वृष्णे॑ ।गवि॑ष्ठिरो॒ नम॑सा॒ स्तोम॑म॒ग्नौ दि॒वी॒व रु॒क्ममु॑रु॒व्यञ्च॑मश्रेत्

avocāma kavaye medhyāya vaco vandāru vṛṣabhāya vṛṣṇe | gaviṣṭhiro namasā stomamagnau divīva rukmamuruvyañcamaśret

हिन्दी अर्थ

कामादि अत्यन्त प्रबल है। हमारे न चाहते हुए भी ये हममे आ घुसते हे। हम सबका भला चाहनेवाले प्रभु से प्रार्थना करते है कि आप हमारे इन शत्रुओं को दूर प्रेरित करें, जिससे हम इस शरीर मे सदा बने रहे। इन शत्रुओं से धकेले जाकर जीवन से दूर न कर दिये जारण, मार न दिये जा।

English

To him adorable, sage, strong and mighty we have sung forth our song of praise and homage. Gavishthira hath raised with prayer to Agni this laud far-reaching as the gold in heaven.

अध्याय १५

श्लोक 26

अ॒यमि॒ह प्र॑थ॒मो धा॑यि धा॒तृभि॒र्होता॒ यजि॑ष्ठो अध्व॒रेष्वीड्य॑: ।यमप्न॑वानो॒ भृग॑वो विरुरु॒चुर्वने॑षु चि॒त्रं वि॒भ्वं॒ वि॒शे-वि॑शे

ayamiha prathamo dhāyi dhātṛbhirhotā yajiṣṭho adhvareṣvīḍya: | yamapnavāno bhṛgavo virurucurvaneṣu citraṃ vibhvaṃ viśe-viśe

हिन्दी अर्थ

प्रभु ने हमें प्रस्तुत मन्त्र मे दस आदेश दिये हँ। उन आदेशो के अनुसार हमें सत्य, धर्म, प्रकाश, मध्यमार्ग, शरीर का स्वास्थ्य, आनन्द- वृष्टि कौ अनुभूति, समय कौ अव्यर्थता, रात्रि का रमयितृत्व--वासक तत्त्व तथा प्रकेत (प्रकृष्ट ज्ञान) कौ साधना ४. है। हम इन आदेशो का पालन करते हैँ तो वे ही हमारे स्तोम-प्रभु-स्तवन हो जाते

English

Here by ordainers was this God appointed first Invoker, best at worship, to be praised at rites; Whom Apnavâna and the Bhrigus caused to shine bright-coloured in the wood, spreading to every house.

अध्याय १५

श्लोक 27

जन॑स्य गो॒पा अ॑जनिष्ट॒ जागृ॑विर॒ग्निः सु॒दक्ष॑: सुवि॒ताय॒ नव्य॑से ।घृ॒तप्र॑तीको बृह॒ता दि॑वि॒स्पृशा॑ द्यु॒मद्वि भा॑ति भर॒तेभ्य॒: शुचि॑:

janasya gopā ajaniṣṭa jāgṛviragniḥ sudakṣa: suvitāya navyase | ghṛtapratīko bṛhatā divispṛśā dyumadvi bhāti bharatebhya: śuci:

हिन्दी अर्थ

मानव जीवन को प्राप्त करके हम “धन, जान (श्रुत) सात्विक अन्न, शक्ति- विस्तार, अध्ययन व तेज' को सिद्ध करने के लिए यलशील हो। प्रतिपद -अनुपद् -सम्पत्-तेज १७ से २० तक सम्पदे! त्वा तेजो! ऽसि तेज॑से त्वा ॥८॥

English

The watchful Guardian of the people hath been born, Agni the very strong, for fresh prosperity. With oil upon his face, with high heaven-touching flame, he shineth splendidly, pure for the Bharatas.

अध्याय १५

श्लोक 28

त्वाम॑ग्ने॒ अङ्गि॑रसो॒ गुहा॑ हि॒तमन्व॑विन्दञ्छिश्रिया॒णं वने॑ – वने ।स जा॑यसे म॒थ्यमा॑न॒: सहो॑ म॒हत्त्वामा॑हु॒: सह॑सस्पु॒त्रम॑ङ्गिरः

tvāmagne aṅgiraso guhā hitamanvavindañchiśriyāṇaṃ vane – vane | sa jāyase mathyamāna: saho mahattvāmāhu: sahasasputramaṅgiraḥ

हिन्दी अर्थ

गृहस्थ को स्वर्गतुल्य बनाने के लिए चार बाते आवश्यक है-९. ज्ञान (समञ्लदारी ), २. अनुकूलता, ३. कार्यसाधिका सम्पत्ति, ४. तेजस्विता (संयम के द्वारा) । इक्कीस से उनतीस तक स्तोमभाग त्वोत्क्रान्तिरस्युत्करान्त्यै त्वाधिंपतिनोर्जोर्ज" जिन्व ॥९॥

English

Agni, Angirases discovered thee what time thou layest hidden, fleeing back from wood to wood. Thou by attrition art produced as conquering, might, and men, O Angiras, call thee the Son of Strength.

अध्याय १५

श्लोक 29

सखा॑य॒: सं व॑: स॒म्यञ्च॒मिष॒ᳪ स्तोमं॑ चा॒ग्नये॑ ।वर्षि॑ष्ठाय क्षिती॒नामू॒र्जो नप्त्रे॒ सह॑स्वते

sakhāya: saṃ va: samyañcamiṣa stomaṃ cāgnaye | varṣiṣṭhāya kṣitīnāmūrjo naptre sahasvate

हिन्दी अर्थ

- हम “त्रिवृत्, प्रवृत्, विवृत् व सवृत्' बनकर " आक्रम, संक्रम व उत्क्रम ¢ हो ओर एक विशिष्ट (उत्कृष्ट) क्रान्ति के लिए प्रभु-सम्पर्क से अपने में शक्ति का क्दाज्य॑सि प्राची दिग्वस॑वस्ते देवाऽअधिंपतयो ऽन्निर्ह'तीनां प्र॑तिधर्ता त्रिवृत्त्वा अन्तरिश्चऽ ऋष॑यस्त्वा स्प्रथमजा देवेषु दिवो मात्र॑या वरिम्णा प्र॑थन्तु विधर्ता

English

Offer to Agni, O my friends, your seemly food, your seemly praise; To him supremest o’er the folk, the Son of Strength, the Mighty Lord.

अध्याय १५

श्लोक 30

सᳪस॒मिद्यु॑वसे वृष॒न्नग्ने॒ विश्वा॑न्य॒र्य आ ।इ॒डस्प॒दे समि॑ध्यसे॒ स नो॒ वसू॒न्या भ॑र

sasamidyuvase vṛṣannagne viśvānyarya ā | iḍaspade samidhyase sa no vasūnyā bhara

हिन्दी अर्थ

- पल्ली ज्ञान-दीप्त, निरन्तर उन्नति-पथ पर बदनेवाली हो, धर्मार्थ, काम का समानुपात में सेवन करती हो। घृतादि करे प्रयोग से शरीर को स्वस्थ रक्खे। शरीररूप रथ से जीवन-यात्रा को पूर्णं करने का निश्चय करे। पति ' अग्नि" अग्रेणी हो। एेसा होने पर ज्विराङसि दक्षिणा दिग्रद्रास्त देवाऽअधिंपतयऽ इन्द्रौ हेतीनां प्र॑तिधर््ता

English

Thou, mighty Agni, gatherest up all that is precious for thy friend: Bring us all treasure as thou art enkindled in libation's place.

अध्याय १५

श्लोक 31

त्वां चि॑त्रश्रवस्तम॒ हव॑न्ते वि॒क्षु ज॒न्तव॑: ।शो॒चिष्के॑शं पुरुप्रि॒याग्ने॑ ह॒व्याय॒ वोढ॑वे

tvāṃ citraśravastama havante vikṣu jantava: | śociṣkeśaṃ purupriyāgne havyāya voḍhave

हिन्दी अर्थ

पल्ली व्यवस्थित व दीप्त जीवनवाली हो। गृहकार्यो में बड़ी दक्षिण व निपुण हो, प्राणशक्ति-सम्पन्न हो। उसकी ज्ञानेन्द्रिय, कर्मेन्द्रियाँ व प्राण सभी स्वस्थ हों। उत्तम वस्तुओं का वह प्रशंसनीय प्रयोग करनेवाली हो। “ वृद्धि" को जीवन का सूत्र बनाकर चले। पति इन्द्र' हो, एेश्वर्यशाली व जितेन्द्रिय। घर को स्वर्गं बनाने के लिए यह सब

English

O Agni, loved of many, thou of fame most wondrous, in their homes Men call on thee whose hair is flame to be the bearer of their gifts.

अध्याय १५

श्लोक 32

ए॒ना वो॑ अ॒ग्निं नम॑सो॒र्जो नपा॑त॒मा हु॑वे ।प्रि॒यं चेति॑ष्ठमर॒तिᳪ स्व॑ध्व॒रं विश्व॑स्य दू॒तम॒मृत॑म्

enā vo agniṃ namasorjo napātamā huve | priyaṃ cetiṣṭhamarati svadhvaraṃ viśvasya dūtamamṛtam

हिन्दी अर्थ

पली घर में उत्तमता से शासन करनेवाली हो। अच्छाइयों के ग्रहण के स्वभाववाली, मितभाषिणी, विशिष्ट रूपता को ध्येय बनाकर चलनेवाली हो। पति सब प्रकार के द्वेष का निवारण करनेवाला हो। ये बातें घर को अवश्य स्वर्ग बनार्णेगी। क्स्वराडस्युदीची दिडः मरुत॑स्ते देवाऽअधिंपतयः सोमो हेतीनां प्र॑तिधर्तैकःविः

English

With this my reverent hymn I call Agni for you, the Son. of Strength, Dear, wisest envoy, served with noble sacrifice, immortal messenger of all.

अध्याय १५

श्लोक 33

विश्व॑स्य दू॒तम॒मृतं॒ विश्व॑स्य दू॒तम॒मृत॑म् ।स यो॑जते अरु॒षा वि॒श्वभो॑जसा॒ स दु॑द्रव॒त्स्वा॑हुतः

viśvasya dūtamamṛtaṃ viśvasya dūtamamṛtam | sa yojate aruṣā viśvabhojasā sa dudravatsvāhutaḥ

हिन्दी अर्थ

पली स्वराट् पूर्णं जितेन्द्रिय हो, मितभाषिता उसके दीर्घ जीवन का कारण बने। वह विशिष्टरूप से जीवन को व्यवस्थित करनेवाली हो। वह ज्ञान के साथ हदय की विशालतावाली हो। पति सौम्य व शान्त स्वभाव हो-यही घर को स्वर्ग बनाने का मार्ग है। क्ञधिंपत्यसि बृह॒ती दिण्विश्वे ते देवाऽअधिंपतयो बृहस्पतिंहतीनां प्र॑तिधर्ता

English

Immortal messenger of all, immortal messenger of all, His two red steeds, all-cherishing; he harnesseth: let him, well-worshipped, urge them fast.

अध्याय १५

श्लोक 34

स दु॑द्रव॒त्स्वा॒हुत॒: स दु॑द्रव॒त्स्वा॒हुतः ।सु॒ब्रह्मा॑ य॒ज्ञः सु॒शमी॒ वसू॑नां दे॒वᳪ राधो॒ जना॑नाम्

sa dudravatsvāhuta: sa dudravatsvāhutaḥ | subrahmā yajñaḥ suśamī vasūnāṃ deva rādho janānām

हिन्दी अर्थ

राजा वायु कौ भांति नैसर्गिकी क्रियावाला है-आलस्य से दूर है। इसके सेनानी शत्नु-पराजय द्वारा राष्ट का मान बद्धाते है ओर ग्रामणी लोगों मे मिलकर कार्य करने के द्वारा विकास कौ भावना को दुद्-मूल करते है। अयं पश्चाद् विश्वव्य॑चास्तस्य रथ॑प्रोतश्चासंमरथश्च सेनानीग्रामण्यौ ।

English

Let him well-worshipped urge them fast, let him well-worshipped urge them fast. Then hath the sacrifice good prayer and happy end, and heavenly gift of wealth to men.

अध्याय १५

श्लोक 35

अग्ने॒ वाज॑स्य॒ गोम॑त॒ ईशा॑नः सहसो यहो ।अ॒स्मे धे॑हि जातवेदो॒ महि॒ श्रव॑:

agne vājasya gomata īśānaḥ sahaso yaho | asme dhehi jātavedo mahi śrava:

हिन्दी अर्थ

राजा सूर्य की भाँति सर्वत्र प्रकाश फैलानेवाला हो, रोगकृमियों के नाश के लिए सफाई का प्रबन्ध करे, सूर्यकिरणे जैसे जल को ले-जाती हें, यह भी थोड़ा-थोडा कर ले। इसके कर्मचारी स्वयं क्रियाशील हों ओर प्रजा में भी क्रियाशीलता की प्रवृत्ति को पैदा करे। अयमुंत्तरात् संयद्॑सुस्तस्य तारक्यश्चारिष्टनेमिश्च सेनानीग्रामण्यौ । विश्वाचीं

English

O Agni, thou who art the Lord of wealth in kine, the Son of Strength, Vouchsafe to us, O Jâtavedas, high renown.

अध्याय १५

श्लोक 36

स इ॑धा॒नो वसु॑ष्क॒विर॒ग्निरी॒डेन्यो॑ गि॒रा ।रे॒वद॒स्मभ्यं॑ पुर्वणीक दीदिहि

sa idhāno vasuṣkaviragnirīḍenyo girā | revadasmabhyaṃ purvaṇīka dīdihi

हिन्दी अर्थ

राजा करादि से प्राप्त धन को प्रजाहित मे ही विनियुक्त करे। राष्ट की सेना उत्तम हो। सेनानी शत्रुओं को वश में करे तो ग्रामनायक प्रत्येक कार्य को सोचकर करे। राष्ट की उन्नति के लिए प्रजाजन क्रानून को अपने हाथमे न लें, इन अध्यक्षों को ही न्याय का कार्य सौपा जाए।

English

He, Agni, kindled, good and wise, must be exalted in our song: Shine, thou of many forms, shine radiantly on us.

अध्याय १५

श्लोक 37

क्ष॒पो रा॑जन्नु॒त त्मनाग्ने॒ वस्तो॑रु॒तोषस॑: ।स ति॑ग्मजम्भ र॒क्षसो॑ दह॒ प्रति॑

kṣapo rājannuta tmanāgne vastorutoṣasa: | sa tigmajambha rakṣaso daha prati

हिन्दी अर्थ

१. राजा को राष्ट का अग्रणी बनना है। २. यह राष्ट्-शरीर का मस्तिष्क ने। ३. प्रजाओं के ज्ञान व स्वास्थ्य का ध्यान करे। ४. प्रजाओं को शक्ति- सम्पन्न बनाये। १. पिछले मन्त्र में कहे गये अग्नि का ही उल्लेख करते हुए कहते है कि अग्निः अयम् आगे बद्नेवाला यह वह है जोकि सहस्रिणः=(स हस्) सदा हास्य व आनन्द से

English

O Agni, shining of thyself by night and when the morning breaks, Burn, thou whose teeth are sharp, against the Râkshasas.

अध्याय १५

श्लोक 38

भ॒द्रो नो॑ अ॒ग्निराहु॑तो भ॒द्रा रा॒तिः सु॑भग भ॒द्रो अ॑ध्व॒रः ।भ॒द्रा उ॒त प्रश॑स्तयः

bhadro no agnirāhuto bhadrā rātiḥ subhaga bhadro adhvaraḥ | bhadrā uta praśastayaḥ

हिन्दी अर्थ

हम आनन्दयुक्त शतवर्षं पर्यन्त चलनेवाली शक्ति के पति हों। शिखर पर 'पहुंचे। धन के वास्तविक स्वरूप को समञ्ते हए उसमें उलञ्ँ नदीं। - ऋषिः-परमेष्ठी। देवता--अग्निः। छन्दः-निचृद्गायत्री। स्वरः-षडजः।। त्वाम॑ग्ने पुष्करादध्यथर्वा निरमन्थत । मूर्ध्नो विश्व॑स्य वाघतं: ।॥२२॥

English

May Agni, worshipped, bring us bliss, may the gift, Blessed One! and sacrifice bring bliss, Yea, may our praises bring us bliss.

अध्याय १५

श्लोक 39

भ॒द्रा उ॒त प्रश॑स्तयो भ॒द्रं मन॑: कृणुष्व वृत्र॒तूर्ये॑ ।येना॑ स॒मत्सु॑ सा॒सह॑:

bhadrā uta praśastayo bhadraṃ mana: kṛṇuṣva vṛtratūrye | yenā samatsu sāsaha:

हिन्दी अर्थ

जीवन के चार प्रयाण=पडाव है। प्रथम में ज्ञानदीप्त बनना हे, द्वितीय में सभी का पालन करना है, तृतीय मेँ घर को छोड वनस्थ हो उस प्रभु की ओर चलना हे, उसी को पुकारना है ओर चतुर्थं में प्रकृष्ट दीप्तिवाले ठोकर प्रभु को पाना है। १. जीवन के इन प्रयाणों मेँ चलते हए हम उस प्रभु के लिए वन्दारु वचः =अभिवादन

English

Yea, may our praises bring us bliss. Show forth the mind that brings success in war with fiends, wherewith thou conquerest in fights:

अध्याय १५

श्लोक 40

येना॑ स॒मत्सु॑ सा॒सहोऽव॑ स्थि॒रा त॑नुहि॒ भूरि॒ शर्ध॑ताम् ।व॒नेमा॑ ते अ॒भिष्टि॑भिः

yenā samatsu sāsaho'va sthirā tanuhi bhūri śardhatām | vanemā te abhiṣṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभु धाताओं से-ओौरों का धारण करनेवालों से धारण किया जाता हे। उपासको को वे प्रभु ज्ञान देते है, वे सबको शक्ति प्राप्त कराते है। जन॑स्य गोपाऽंजनिष्ट जागुंविरग्निः सुदक्षः सुविताय नव्य॑से । घृतप्र॑तीको बृहता दिविस्पृशा द्युमद्विभांति भर तेभ्यः शुचिः ॥ २७॥

English

Wherewith thou conquerest in fights. Bring down the many firm hopes of our enemies, and let us vanquish with thine aid.

अध्याय १५

श्लोक 41

अ॒ग्निं तं म॑न्ये॒ यो वसु॒रस्तं॒ यं यन्ति॑ धे॒नव॑: ।अस्त॒मर्व॑न्त आ॒शवोऽस्तं॒ नित्या॑सो वा॒जिन॒ इष॑ᳪ स्तो॒तृभ्य॒ आ भ॑र

agniṃ taṃ manye yo vasurastaṃ yaṃ yanti dhenava: | astamarvanta āśavo'staṃ nityāso vājina iṣa stotṛbhya ā bhara

हिन्दी अर्थ

प्रभु- दर्शन उन भक्तोंको ही होता है जो ओरों का भरण करनेवाले यज्तिय स जायसे मथ्यमानः सहो महत् त्वामाह: सह॑सस्पुत्रमद्धिरः ॥ २८॥ १. है अग्ने=अग्रेणी-- सर्वोन्नति-साधक प्रभो! गुहा हितम्-हदयरूप निगूढ प्रदेश में स्थित त्वाम्-आपको अङ्किरसः=अङ्ख-अङ्क में रसवाले, अर्थात् पूर्ण स्वस्थ व्यक्ति अनु

English

I value Agni, that good Lord, the home to which the kind return; Whom fleet-foot coursers seek as home, and strong enduring steeds as home. Bring food to those who sing thy praise.

अध्याय १५

श्लोक 42

सो अ॒ग्निर्यो वसु॑र्गृ॒णे सं यमा॒यन्ति॑ धे॒नव॑: ।समर्व॑न्तो रघु॒द्रुव॒: सᳪ सु॑जा॒तास॑: सू॒रय॒ इष॑ᳪ स्तो॒तृभ्य॒ आ भ॑र

so agniryo vasurgṛṇe saṃ yamāyanti dhenava: | samarvanto raghudruva: sa sujātāsa: sūraya iṣa stotṛbhya ā bhara

हिन्दी अर्थ

हम अद्धिरस् बनें। सहस् व बल का धारण करर। जितेन्द्रिय बनकर ज्ञानी बनें तभी हम हृदयस्थ प्रभु का दर्शन कर पार्णेगे। पञ्कदश्ोऽध्यायः ५० यजुर्वेद भाष्यम् १. सखायः =ज्ञान- सम्पादन के द्वारा प्रभु के मित्र बननेवालो! अग्नये=उस अग्रणी प्रभु

English

’Tis Agni whom we laud as good, to whom the milch-kine come in herds, To whom the coursers swift of foot, to whom our well-born princes come. Bring food to those who sing thy praise.

अध्याय १५

श्लोक 43

उ॒भे सु॑श्चन्द्र स॒र्पिषो॒ दर्वी॑ श्रीणीष आ॒सनि॑ ।उ॒तो न॒ उत्पु॑पूर्या उ॒क्थेषु॑ शवसस्पत॒ इष॑ᳪ स्तो॒तृभ्य॒ आ भ॑र

ubhe suścandra sarpiṣo darvī śrīṇīṣa āsani | uto na utpupūryā uktheṣu śavasaspata iṣa stotṛbhya ā bhara

हिन्दी अर्थ

प्रभु-प्राप्ति के साधन ' पूजा, गति व स्तुति! है। वे प्रभु १. अग्नित्ठमारी उन्नति के साधक है। २. वृद्धतम व सर्वाधिक आनन्द के वर्षक है। ३. हमारी शक्तियों को नष्ट न होने देनेवाले है तथा ४. सहस् के पुञ्ज है। ससमिद्युवसे वृषन्नग्ने विश्वान्यर्यऽअआा ।

English

Thou, brilliant God, within thy mouth warmest both ladles of the oil. So fill us also in our hymns abundantly, O Lord of Strength. Bring food to those who sing thy praise.

अध्याय १५

श्लोक 44

अग्ने॒ तम॒द्याश्वं॒ न स्तोमै॒: क्रतुं॒ न भ॒द्रᳪ हृ॑दि॒स्पृश॑म् ।ऋ॒ध्यामा॑ त॒ ओहै॑:

agne tamadyāśvaṃ na stomai: kratuṃ na bhadra hṛdispṛśam | ṛdhyāmā ta ohai:

हिन्दी अर्थ

वे प्रभु हमें आगे ले-चलते हे, हमें अक्षीण शक्ति बनाते हें, प्रीति को देनेवाले है, सर्वाधिक ज्ञानवाले देँ, सदा सहायता के लिए उद्यत हैँ, हमारे सब यज्ञ उन्हीं की कृपा से पूर्ण होते है, सब कष्टों व अज्ञानं को दूर करनेवाले व अमर हेँ। हम उन्दी १. वे प्रभु विश्वस्य दूतम्-( दूतः जवतेर्वा द्रवतेर्वा--वारयतेर्वा-नि० ५।९) सम्पूर्णं

English

Agni, with lauds this day may we bring thee that which thou lovest, Right judgment, like a horse, with our devotions.

अध्याय १५

श्लोक 45

अधा॒ ह्य॒ग्ने॒ क्रतो॑र्भ॒द्रस्य॒ दक्ष॑स्य सा॒धोः ।र॒थीरृ॒तस्य॑ बृह॒तो ब॒भूथ॑

adhā hyagne kratorbhadrasya dakṣasya sādhoḥ | rathīrṛtasya bṛhato babhūtha

हिन्दी अर्थ

ठम प्रभु के प्रति अपना अर्पण करे व उसे पुकारे तो प्रभु सहायता के लिए सदा उपस्थित होते है। वे हमारे शरीर-रथ मे शीघ्रता से मार्ग का व्यापन करनेवाले व ज्ञान. प्रकाश द्वारा पालक इन्द्रियाश्वों को जोतते है। स्वाहुतः दुद्रवत् देवराधः

English

For thou hast ever been the car-driver, Agni, of noble Strength, lofty sacrifice, and rightful judgment.

अध्याय १५

श्लोक 46

ए॒भिर्नो॑ अर्कै॒र्भवा॑ नो अ॒र्वाङ् स्व॒र्ण ज्योति॑: ।अग्ने॒ विश्वे॑भिः सु॒मना॒ अनी॑कैः

ebhirno arkairbhavā no arvāṅ svarṇa jyoti: | agne viśvebhiḥ sumanā anīkaiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभु को वही पाता है जो ९. स्वस्थ व ज्ञानी बनकर क्रियाशील होता है ओर इस प्रकार जीवन को एक यज्ञ ना देता है। तथा २. जो अपनी शक्तियों का विकास करता हुआ देवोचित न्यायमार्ग से व्यवहार-साधक धन कमाता है। अग्ने वाज॑स्य गोम॑तऽ ईशानः सहस्रो यहो ।

English

Through these our praises come thou to meet us, bright as the sunlight, O Agni, well-disposed, with all thine aspects.

अध्याय १५

श्लोक 47

अ॒ग्निᳪ होता॑रं मन्ये॒ दास्व॑न्तं॒ वसु॑ᳪ सू॒नुᳪ सह॑सो जा॒तवे॑दसं॒ विप्रं॒ न जा॒तवे॑दसम् ।य ऊ॒र्ध्वया॑ स्वध्व॒रो दे॒वो दे॒वाच्या॑ कृ॒पा । घृ॒तस्य॒ विभ्रा॑ष्टि॒मनु॑ वष्टि शो॒चिषा॒ऽऽजुह्वा॑नस्य स॒र्पिष॑:

agni hotāraṃ manye dāsvantaṃ vasu sūnu sahaso jātavedasaṃ vipraṃ na jātavedasam | ya ūrdhvayā svadhvaro devo devācyā kṛpā | ghṛtasya vibhrāṣṭimanu vaṣṭi śociṣā''juhvānasya sarpiṣa:

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचारी का मूलमन्त्र "माता-पिता व आचार्य के प्रति अर्पण! हो। गृहस्थ का दान, वनस्थ का यज्ञ तथा संन्यास का प्रभु-स्तवन ही मुख्य ध्येय हो। यचुर्वेदभाष्यम् ५११ पञ्चदशोऽध्यायः १. भद्राः उत प्रशस्तयः=उस प्रभु की प्रशस्तियँ तो निश्चय से हमारा कल्याण करें

English

Agni I hold as Herald, the munificent, the gracious Son of Strength who knoweth all that live, as holy singer knowing all; Lord of fair rites, a God with form erected, turning to the Gods, He, when the flame hath sprung forth from the sacred oil, the offered fatness, longeth for it with his glow.

अध्याय १५

श्लोक 48

अग्ने॒ त्वं नो॒ अन्त॑म उ॒त त्रा॒ता शि॒वो भ॑व वरू॒थ्य॒: ।वसु॑र॒ग्निर्वसु॑श्रवा॒ अच्छा॑ नक्षि द्यु॒मत्त॑मᳪ र॒यिं दा॑: ।तं त्वा॑ शोचिष्ठ दीदिवः सु॒म्नाय॑ नू॒नमी॑महे॒ सखि॑भ्यः

agne tvaṃ no antama uta trātā śivo bhava varūthya: | vasuragnirvasuśravā acchā nakṣi dyumattama rayiṃ dā: | taṃ tvā śociṣṭha dīdivaḥ sumnāya nūnamīmahe sakhibhyaḥ

हिन्दी अर्थ

हे प्रभो! आपकी कृपा से अत्यन्त प्रबल भी इन काम, क्रोध आदि को हम जीतनेवाले बनें। इन अभिबलायमान कामादि के अस्त्र शिथिल हो जाएँ ओर हम इन्दे अग्निं तं म॑न्ये यो वसुरस्तं यं यन्ति धेनवः । १९. गत मन्त्र के अनुसार कामादि का पराजय करके यः=जो वसुः=शरीर मेँ अपने

English

O Agni, be our nearest Friend, be thou a kind deliverer and a gracious Friend. Come as good Agni, come as excellent and give us wealth most splendidly renowned. To thee then, O most bright, O radiant God, we come with prayer for happiness for our friends.

अध्याय १५

श्लोक 49

येन॒ ऋष॑य॒स्तप॑सा स॒त्रमाय॒न्निन्धा॑ना अ॒ग्निᳪ स्व॑रा॒भर॑न्तः ।तस्मि॑न्न॒हं नि द॑धे॒ नाके॑ अ॒ग्निं यमा॒हुर्मन॑व स्ती॒र्णब॑र्हिषम्

yena ṛṣayastapasā satramāyannindhānā agni svarābharantaḥ | tasminnahaṃ ni dadhe nāke agniṃ yamāhurmanava stīrṇabarhiṣam

हिन्दी अर्थ

नियम से अग्निहोत्र करनेवाला व्यक्ति सदा आनन्दमय जीवनवाला व सौमनस्यवाला होता है। वह अग्निहोत्र से अपने अन्न-भण्डारों को पूर्णं करता है ओर प्रभु-स्तवन से सशक्त बनता है। १. है अग्ने=हमारी उन्नरतियों के साधक प्रभो! ते ओदहैः=८तव प्रापणौः) आपको

English

With what devotion, winning light, the Rishis came, kindling Agni, to the Holy session, Even with that in heaven I stablish Agni whom men call him whose sacred grass is scattered.

अध्याय १५

श्लोक 51

तं पत्नी॑भि॒रनु॑ गच्छेम देवाः पु॒त्रैर्भ्रातृ॑भिरु॒त वा॒ हिर॑ण्यैः ।नाकं॑ गृभ्णा॒नाः सु॑कृ॒तस्य॑ लो॒के तृ॒तीये॑ पृ॒ष्ठे अधि॑ रोच॒ने दि॒वः ।। ५०।आ वा॒चो मध्य॑मरुहद्भुर॒ण्युर॒यम॒ग्निः सत्प॑ति॒श्चेकि॑तानः ।पृ॒ष्ठे पृ॑थि॒व्या निहि॑तो॒ दवि॑द्युतद॒धस्प॒दं कृ॑णुतां॒ ये पृ॑त॒न्यव॑:

taṃ patnībhiranu gacchema devāḥ putrairbhrātṛbhiruta vā hiraṇyaiḥ | nākaṃ gṛbhṇānāḥ sukṛtasya loke tṛtīye pṛṣṭhe adhi rocane divaḥ || 50| ā vāco madhyamaruhadbhuraṇyurayamagniḥ satpatiścekitānaḥ | pṛṣṭhe pṛthivyā nihito davidyutadadhaspadaṃ kṛṇutāṃ ye pṛtanyava:

हिन्दी अर्थ

प्रभु हमे ९. भद्र क्रतु=उत्तम संकल्पवाला बनाते है। २. कार्यसाधक शक्ति प्राप्त कराते है। ३. संकल्प ओर शक्ति प्रदान कर हमारी वृद्धि के कारणभूत यज्ञो के प्रभु-प्राप्ति के लिए रपौँच बातें अग्ने विश्वेभिः सुमनाऽअनींकेः ॥।४६॥

English

This Agni mounted up to Speech's Centre, Lord of the Brave, observant, ever-active. Laid on the back of Earth, may he, resplendent, cast under foot those who would fight against us.

अध्याय १५

श्लोक 52

अ॒यम॒ग्निर्वी॒रत॑मो वयो॒धाः स॑ह॒स्रियो॑ द्योतता॒मप्र॑युच्छन् ।वि॒भ्राज॑मानः सरि॒रस्य॒ मध्य॒ उप॒ प्र या॑हि दि॒व्यानि॒ धाम॑

ayamagnirvīratamo vayodhāḥ sahasriyo dyotatāmaprayucchan | vibhrājamānaḥ sarirasya madhya upa pra yāhi divyāni dhāma

हिन्दी अर्थ

प्रभु-प्राप्ति के लिए मन्त्र में पाँच बातों का संकेत है। १. वेद-मन्त्राध्ययन, २. नम्रता, ३. सूर्य के समान ज्ञान से दीप्त होना ओरों को भी अपने जीवन से ज्ञान का प्रकाश प्राप्त कराना, ४. तेजस्विता ओर ५. सौमनस्य। अग्निध्ोतारं मन्ये दास्व॑न्तं वसु॑श्सूनुश्सह॑सो जातवेदसं विप्रं न जातवेदसम् ।

English

May this most manly Agni, strength-bestower, giver of thousands, shine with care that fails not. Resplendent in the middle of the water, make thine approach to the celestial mansions.

अध्याय १५

श्लोक 53

स॒म्प्रच्य॑वध्व॒मुप॑ स॒म्प्रया॒ताग्ने॑ प॒थो दे॑व॒याना॑न् कृणुध्वम् ।पुन॑: कृण्वा॒ना पि॒तरा॒ युवा॑ना॒ऽन्वाता॑ᳪसी॒त् त्वयि॒ तन्तु॑मे॒तम्

sampracyavadhvamupa samprayātāgne patho devayānān kṛṇudhvam | puna: kṛṇvānā pitarā yuvānā'nvātāsīt tvayi tantumetam

हिन्दी अर्थ

प्रभु-प्राप्ति के लिए निम्न बातें चाहिए -१. होता व दानशील बनना। २. उत्तम निवासवाला व शक्ति का पुञ्ज बनना। ३. उचित धनार्जन व खूब ज्ञानार्जन करना। ४. शक्तिशाली व देव बनकर अ्हिंसात्मक कर्मो में प्रवृत्त होना। ५. घृत प्रयोग से शरीर को स्वस्थ बनाना ओर ज्ान-दीप्ति से प्रभु-दर्शन की कामना करना।

English

Make him go forth from all sides: meet, Approach ye. O Agni, make the paths for Godward travel. Making the Parents young with life's renewal, the out spun thread in thee have they extended.

अध्याय १५

श्लोक 54

उद्बु॑ध्यस्वाग्ने॒ प्रति॑ जागृहि॒ त्वमि॑ष्टापू॒र्ते सᳪ सृ॑जेथाम॒यं च॑ ।अ॒स्मिन्त्स॒धस्थे॒ अध्युत्त॑रस्मि॒न् विस्वे॑ देवा॒ यज॑मानाश्च सीदत

udbudhyasvāgne prati jāgṛhi tvamiṣṭāpūrte sa sṛjethāmayaṃ ca | asmintsadhasthe adhyuttarasmin visve devā yajamānāśca sīdata

हिन्दी अर्थ

तप से ज्ञान, यज्ञ व सुख की प्राप्ति होती हे। यही तप परमात्मा-प्राप्ति का साधन बनता है, उस परमात्मा की प्राप्ति का जो हदय को आच्छादित करके आसुर वृत्तियों प्रभु चरणों में (सब मिलकर ) तं पल्नीभिरनु गच्छेम देवाः पुतरैर्भ्रातुंभिरुत वा हिरण्यैः ।

English

Wake up, O Agni, thou, and keep him watchful. Wish and fruition, meet, and he, together. In this and in the loftier habitation be seated, All-Gods! and the Sacrificer.

अध्याय १५

श्लोक 55

येन॒ वह॑सि स॒हस्रं॒ येना॑ग्ने सर्ववेद॒सम् ।तेने॒मं य॒ज्ञं नो॑ नय॒ स्व॒र्दे॒वेषु॒ गन्त॑वे

yena vahasi sahasraṃ yenāgne sarvavedasam | tenemaṃ yajñaṃ no naya svardeveṣu gantave

हिन्दी अर्थ

घर के सब व्यक्ति मिलकर प्रभु कौ उपासना कररे। अपने धनं को प्रभु-चरणों मेँ अर्पित करे ओर सुकृतो के द्वारा देदीप्यमान सुखमय स्थिति का लाभ करे। पञ्चदस्ोऽध्यायः ५१८ यजुर्वेद भाव्यम् १९. अयं अग्निः =यह प्रगतिशील विद्वान् (द०) वाचः मध्यम् अरुहत्-वाणी के

English

Convey our sacrifice to heaven that it may reach the God with that Whereby thou, Agni, bearest wealth in thousands and all precious things. 6 56 This is thine ordered place of birth whence sprung to life thou shonest forth. Knowing this, Agni, rise thou up and cause our riches to increase.

अध्याय १५

श्लोक 56

अ॒यं ते॒ योनि॑रृ॒त्वियो॒ यतो॑ जा॒तो अरो॑चथा ।तं जा॒नन्न॑ग्न आ रो॒हाथा॑ नो वर्धया र॒यिम्

ayaṃ te yonirṛtviyo yato jāto arocathā | taṃ jānannagna ā rohāthā no vardhayā rayim

हिन्दी अर्थ

अग्नि ' ज्ञानी बनता है, ओरोँं के भरण का भी ध्यान करता हे' सत्कर्म का रक्षक व समञ्चदार बनता है। यह शरीर को पूर्ण स्वस्थ करके ज्लान-दीप्त होता है ओर वासनाओं को कुचल डालता हेै। १. पिच्छले मन्त्र के अन्तिम वाक्य के अनुसार शत्रुओं को पाव तले कुचल डालनेवाला

English

Tapa, Tapasya, pair of Dewy Seasons: thou art, etc.

अध्याय १५

श्लोक 57

तप॑श्च तप॒स्य॒श्च शैशि॒रावृ॒तू अ॒ग्नेर॑न्तः श्ले॒षो॒ऽसि॒ कल्पे॑तां॒ द्यावा॑पृथि॒वी कल्प॑न्ता॒माप॒ ओष॑धय॒: कल्प॑न्ताम॒ग्नय॒: पृथ॒ङ्मम॒ ज्यैष्ठ्या॑य॒ सव्र॑ताः। ये अ॒ग्नय॒: सम॑नसोऽन्त॒रा द्यावा॑पृथि॒वी इ॒मे।शै॒शि॒रावृ॒तू अ॑भि॒कल्प॑माना॒ इन्द्र॑मिव दे॒वा अ॑भि॒संवि॑शन्तु॒ तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒स्वद्ध्रु॒वे सी॑दतम्

tapaśca tapasyaśca śaiśirāvṛtū agnerantaḥ śleṣo'si kalpetāṃ dyāvāpṛthivī kalpantāmāpa oṣadhaya: kalpantāmagnaya: pṛthaṅmama jyaiṣṭhyāya savratāḥ| ye agnaya: samanaso'ntarā dyāvāpṛthivī ime| śaiśirāvṛtū abhikalpamānā indramiva devā abhisaṃviśantu tayā devatayā'ṅgirasvaddhruve sīdatam

हिन्दी अर्थ

कामादि शत्नु-विजेता अग्नि वीरतम है, उत्कृष्ट जीवनवाला है , प्रसन्न. ज्ञानी, अप्रमत्त है। इन कोशो में यह दीप्त जीवनवाला है ओर तभी स्वर्ग को प्राप्त करता सम्प्रच्य॑वध्वमुप॑ सम्प्रयाताग्न पथो देवयानान् कृणुध्वम् । १. सम्प्रच्यवध्वम्= (सं गच्छध्वम्) तुम सब मिलकर चलो ओर मिलकर चलने के

English

(as in XIII. 25).

अध्याय १५

श्लोक 58

प॒र॒मे॒ष्ठी त्वा॑ सादयतु दि॒वस्पृ॒ष्ठे ज्योति॑ष्मतीम् । विश्व॑स्मै प्रा॒णाया॑पा॒नाय॑ व्या॒नाय॒ विश्वं॒ ज्योति॑र्यच्छ ।सूर्य॒स्तेऽधि॑पति॒स्तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒स्वद् ध्रु॒वा सी॑द

parameṣṭhī tvā sādayatu divaspṛṣṭhe jyotiṣmatīm | viśvasmai prāṇāyāpānāya vyānāya viśvaṃ jyotiryaccha | sūryaste'dhipatistayā devatayā'ṅgirasvad dhruvā sīda

हिन्दी अर्थ

यज्ञाग्नि में डाले गये पदार्थं सहस्रगुणित होकर हमें फिर प्राप्त हो जाते हेै। ये हमारी सुखमय स्थिति का कारण हे। यजुरवेदभाष्यम् ५२१ पञ्चवद्ोऽध्यायः १. पिछले मन्त्र की ही भावना को कि “हममे यज्ञो का प्रणयन हो ', घर-घर मे यज्ञ

English

On the sky's back may Parameshthin lay thee, etc. (as in XIV. 14). Thy Lord is Sûrya, etc. (as in XIV. 14).

अध्याय १५

श्लोक 59

लो॒कं पृ॑ण छि॒द्रं पृ॒णाथो॑ सीद ध्रु॒वा त्वम् ।इ॒न्द्रा॒ग्नी त्वा॒ बृह॒स्पति॑र॒स्मिन्योना॑वसीषदन्

lokaṃ pṛṇa chidraṃ pṛṇātho sīda dhruvā tvam | indrāgnī tvā bṛhaspatirasminyonāvasīṣadan

हिन्दी अर्थ

पति-पली जान से चमक, उत्तम तपस्वी हो। तीव्र गत्तिवाले, अर्थात् सदा विष्वं ज्योति्यच्छ । सूर्यस्ते ऽधिंपतिस्तयां देवतया ऽङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद ॥५५८॥ पर सादयतु-विठाए, अर्थात् प्रभु कौ कृपा से तू ऊँचे-से-ऊँचे स्ानवाली हो। ज्योतिष्मतीम् प्रभु तेरे जीवन को ज्योतिर्मय करे। २. विश्वस्मै प्राणाय अपानाय व्यानाय -घर में तू सबके

English

Repeated from XII. 54.

अध्याय १५

श्लोक 60

ता अ॑स्य॒ सूद॑दोहस॒: सोम॑ᳪ श्रीणन्ति॒ पृश्न॑यः ।जन्म॑न्दे॒वानां॒ विश॑स्त्रि॒ष्वा रो॑च॒ने दि॒वः

tā asya sūdadohasa: soma śrīṇanti pṛśnayaḥ | janmandevānāṃ viśastriṣvā rocane divaḥ

हिन्दी अर्थ

पली का जीवन ज्योतिर्मय हो। वह सबके स्वास्थ्य का ध्यान करे। सन्तानों यचुर्वेदभाष्यम् ५२२ पञ्चदशोऽध्यायः कौ उत्तम ज्ञान देनेवाली हो। पति सूर्य की भांति सतत क्रियाशील होकर घर का उत्कृष्ट इन्द्र, अग्नि व बृहस्पति

English

Repeated from XII. 55.

अध्याय १५

श्लोक 61

इन्द्रं॒ विश्वा॑ अवीवृधन्त्समु॒द्रव्य॑चसं॒ गिर॑: ।र॒थीत॑मᳪ र॒थीनां॒ वाजा॑ना॒ᳪ सत्प॑तिं॒ पति॑म्

indraṃ viśvā avīvṛdhantsamudravyacasaṃ gira: | rathītama rathīnāṃ vājānā satpatiṃ patim

हिन्दी अर्थ

पली घर में अपने सौन्दर्य व ज्ञान से प्रकाश भर दे, दोषों को दूर करनेवाली जन्म॑न्देवानां विश॑स्तिष्वारोचने दिवः ॥६०॥ १. उल्लिखित मन्त्र में वर्णित प्रकार के ताः=वे व्यक्ति अस्यइस प्रभु के होते है, हैवी वृत्तिवाले बनकर प्रभु-प्राप्ति के मार्ग पर चल रहे होते े। २. जो सूदवोहसः=( षूद

English

Repeated from XII. 56.

अध्याय १५

श्लोक 62

प्रोथ॒दश्वो॒ न यव॑सेऽवि॒ष्यन्य॒दा म॒हः सं॒वर॑णा॒द्वयस्था॑त् ।आद॑स्य॒ वातो॒ अनु॑वाति शो॒चिरध॑ स्म ते॒ व्रज॑नं कृ॒ष्णम॑स्ति

prothadaśvo na yavase'viṣyanyadā mahaḥ saṃvaraṇādvayasthāt | ādasya vāto anuvāti śociradha sma te vrajanaṃ kṛṣṇamasti

हिन्दी अर्थ

जो प्रभु के उपासक होते हैः वे १. अवगुणों को दूर करके गुणों का ग्रहण करते हँ। २. अपनी वीर्यशक्ति को संयमी जीवन से परिपक्व बनाते है। ३. ज्ञान-रश्मियों से सूर्यं कौ भाँति चमकनेवाले बनते हैँ। ४. दिव्य गुणों को धारण करके धर्मार्थकाम का समान रूप से सेवन करते हेै। ५. सदा ज्ञान के प्रकाश मे रहते है।

English

Like a horse neighing, eager for the pasture, when he hath stepped forth from the great enclosure: Then the wind following blows upon his splendour, and, straight, the path is black which thou hast travelled.

अध्याय १५

श्लोक 63

आ॒योष्ट्वा॒ सद॑ने सादया॒म्यव॑तश्छा॒याया॑ᳪ समु॒द्रस्य॒ हृद॑ये ।र॒श्मी॒वतीं॒ भास्व॑ती॒मा या द्यां भास्यापृ॑थि॒वीमोर्व॒न्तरि॑क्षम्

āyoṣṭvā sadane sādayāmyavataśchāyāyā samudrasya hṛdaye | raśmīvatīṃ bhāsvatīmā yā dyāṃ bhāsyāpṛthivīmorvantarikṣam

हिन्दी अर्थ

वेदवाणियों का उच्चारण करते हए जब हम उनके अनुसार आचरण करते हैः तब वासनाओं से बच जाते है। उपासक बनकर वृत्र को परे फक हम उठ खडे होते है। प्राण-साधना करके अपने चरित्र को ऊँचा कर पाते है। १. पली से कहते हैँ कि त्वा=तुडो आयोः= (एति) गतिशील पुरुष के सदने=घर

English

In Âyu's seat I set thee, in the shadow of the protector in the heart of Ocean, Thee luminous, bright with eyes, thee who illumest the sky, the earth, and air's broad realm between them.

अध्याय १५

श्लोक 64

प॒र॒मे॒ष्ठी त्वा॑ सादयतु दि॒वस्पृ॒ष्ठे व्यच॑स्वतीं॒ प्रथ॑स्वतीं॒ दिवं॑ यच्छ॒ दिवं॑ दृᳪह॒ दिवं॒ मा हि॑ᳪसीः ।विश्व॑स्मै प्रा॒णाया॑पा॒नाय॑ व्या॒नायो॑दा॒नाय॑ प्रति॒ष्ठायै॑ च॒रित्रा॑य ।सूर्य॑स्त्वा॒ऽभि पा॑तु म॒ह्या स्व॒स्त्या छ॒र्दिषा॒ शन्त॑मेन॒ तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒स्वद् ध्रु॒वे सी॑दतम्

parameṣṭhī tvā sādayatu divaspṛṣṭhe vyacasvatīṃ prathasvatīṃ divaṃ yaccha divaṃ dṛha divaṃ mā hisīḥ | viśvasmai prāṇāyāpānāya vyānāyodānāya pratiṣṭhāyai caritrāya | sūryastvā'bhi pātu mahyā svastyā chardiṣā śantamena tayā devatayā'ṅgirasvad dhruve sīdatam

हिन्दी अर्थ

पति को गतिशील, वासनाओं से अपनी रक्षा करनेवाला व प्रसन्न स्वभावावाला होना है तथा पली ने वश्येन्द्रिय व प्रकाशमय जीवनवाला बनकर मस्तिष्क, शरीर व हृदय तीनों को ही दीप्त करना है। सूर्यस्त्वाभिपांतु मह्या स्वस्त्या छर्दिषा शन्तमेन तया। देवत॑या ऽद्धिर स्वद् ध्वे

English

On the sky's back may Parameshthin set thee, etc. (as in XIV. 12, substituting sky for air and Sûrya for Vâyu).

अध्याय १५

श्लोक 65

स॒हस्र॑स्य प्र॒माऽसि॑ स॒हस्र॑स्य प्रति॒माऽसि॑ स॒हस्र॑स्यो॒न्माऽसि॑ साह॒स्रो॒ऽसि स॒हस्रा॑य त्वा

sahasrasya pramā'si sahasrasya pratimā'si sahasrasyonmā'si sāhasro'si sahasrāya tvā

हिन्दी अर्थ

पली प्रशस्त विद्याओं का अध्ययन-मनन करनेवाली तथा उत्तम प्रशंसावाली व विशाल हदयवाली हो। वह सबके प्राणापान आदि का वर्धन करनेवाली हो। पति सूर्य के समान सदा गतिशील होकर घर का रक्षण करे। घर में गौ हो, समृद्धि हो तथा घर स्वयं अधिक-से-अधिक शान्ति देनेवाला हो। इस घर मेँ पति-पली प्रभु का उपासन करते हुए

English

Thou art the measure of a thousand. Thou art the representative of a thousand. Thou art the equivalent of a thousand. Thou art worth a thousand. Thee for a thousand.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Yajur Veda — Chapter 15
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.