Yajur Veda· Yajurveda Saṁhitā
25
अध्याय 25 / 40

Adhyāya 25

अध्याय 25

47 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ47 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २५

श्लोक 1

शादं॑ द॒द्भिरव॑कां दन्तमूलै॒र्मृदं॒ बर्स्वै॑स्ते॒गान्दᳪष्ट्रा॑भ्या॒ᳪ सर॑स्वत्या अग्रजि॒ह्वं जि॒ह्वाया॑ उत्सा॒दम॑वक्र॒न्देन॒ तालु॒ वाज॒ᳪ हनु॑भ्याम॒प आ॒स्ये॒न॒ वृष॑णमा॒ण्डाभ्या॑मादि॒त्याँ श्मश्रु॑भि॒: पन्था॑नं भ्रू॒भ्यां द्यावा॑पृथि॒वी वर्तो॑भ्यां वि॒द्युतं॑ क॒नीन॑काभ्याᳪ शु॒क्लाय॒ स्वाहा॑ कृ॒ष्णाय॒ स्वाहा॒ पार्या॑णि॒ पक्ष्मा॑ण्यवा॒र्या॒ इ॒क्षवो॑ऽवा॒र्या॒णि॒ पक्ष्मा॑णि॒ पार्या॑ इ॒क्षव॑:

śādaṃ dadbhiravakāṃ dantamūlairmṛdaṃ barsvaistegāndaṣṭrābhyā sarasvatyā agrajihvaṃ jihvāyā utsādamavakrandena tālu vāja hanubhyāmapa āsyena vṛṣaṇamāṇḍābhyāmādityā~ śmaśrubhi: panthānaṃ bhrūbhyāṃ dyāvāpṛthivī vartobhyāṃ vidyutaṃ kanīnakābhyā śuklāya svāhā kṛṣṇāya svāhā pāryāṇi pakṣmāṇyavāryā ikṣavo'vāryāṇi pakṣmāṇi pāryā ikṣava:

हिन्दी अर्थ

वे हिरण्यगर्भ प्रभु सदा से हे, सबके अद्वितीय रक्षक है त्रिलोकी का धारण कर रहे है। हम उस आनन्दस्वरूप, सर्वप्रद व ज्योतिर्मय प्रभु की ही उपासना करे। ऋषि: प्रजापत्िः। देवता-ईरवरः। छन्दः त्रिष्टुप्। स्वरः- धैवतः। यऽ ईशेऽअस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषां विधेम ॥ ९९॥

English

com The Texts of the White Yajurveda, tr. Ralph T.H. Griffith, [1899], BOOK THE TWENTY-FIFTH. I GRATIFY Fresh Grass with his teeth, Avakâ with his gums, Clay with his tooth-sockets, Tegas with his fangs. The tongue-tip for Sarasvatî; I gratify the root of the tongue and the palate with his neigh, Vâja with his jaws, the Waters with his mouth, the Stallion with his testicles, the Âdityas with the beard, Path with his eyebrows, Heaven and Earth with his eyelashes, Lightning with the pupils of his eyes. Hail to the white! Hail to the black! Effectual are his eyelashes, irresistible are his lower eyelashes; irresistible are his eyelashes, effectual are his lower eyelashes.

अध्याय २५

श्लोक 2

वातं॑ प्रा॒णेना॑पा॒नेन॒ नासि॑के उपया॒ममध॑रे॒णौष्ठे॑न॒ सदुत्त॑रेण प्रका॒शेनान्त॑रमनूका॒शेन॒ बाह्यं॑ निवे॒ष्यं मू॒र्ध्ना स्त॑नयि॒त्नुं नि॑र्बा॒धेना॒शनिं॑ म॒स्तिष्के॑ण वि॒द्युतं॑ क॒नीन॑काभ्यां॒ कर्णा॑भ्या॒ᳪ श्रोत्रँ॒ श्रोत्रा॑भ्यां॒ कर्णौ॑ तेद॒नीम॑धरक॒ण्ठेना॒पः शु॑ष्कक॒ण्ठेन॑ चि॒त्तं मन्या॑भि॒रदि॑तिᳪ शी॒र्ष्णा निरृ॑तिं॒ निर्ज॑र्जल्येन शी॒र्ष्णा सं॑क्रोशैः प्रा॒णान् रेष्माण॑ᳪ स्तु॒पेन॑

vātaṃ prāṇenāpānena nāsike upayāmamadhareṇauṣṭhena saduttareṇa prakāśenāntaramanūkāśena bāhyaṃ niveṣyaṃ mūrdhnā stanayitnuṃ nirbādhenāśaniṃ mastiṣkeṇa vidyutaṃ kanīnakābhyāṃ karṇābhyā śrotra~ śrotrābhyāṃ karṇau tedanīmadharakaṇṭhenāpaḥ śuṣkakaṇṭhena cittaṃ manyābhiraditi śīrṣṇā nirṛtiṃ nirjarjalyena śīrṣṇā saṃkrośaiḥ prāṇān reṣmāṇa stupena

हिन्दी अर्थ

चराचर संसार के नियामक वे प्रभु ही है। सब पशु-पक्षियों में दृश्यमान एश्वर्य उस प्रभु का ही है। उस सुखस्वरूप सर्वज्ञ प्रभु का हम वस्तुओं के त्यागपूर्वक प्रयोग से पूजन करते हे। यस्येमाः प्रदिशो यस्य॑ बाहू. कस्म देवाय॑ हविषां विधेम।।९२॥

English

With his breath I gratify Vâta; with his outbreath the two Nostrils; with his lower lip the Upayâma; with his upper lip Existence. With his bright look I please Antara, with his reflection Bâhya; the Whirlpool with his head; Thunder with his frontal bone; the Lightning-flash with his brain; Lightning with the pupils of his eyes; Hearing with his external ears; Ears with his internal ears; Blood with his lower neck; Waters with the fleshless part of his neck; Thought with the back neck-tendons; Aditi with his head; Nirriti with his ragged head; Vital Breathings with his roars; Tempest with his crest.

अध्याय २५

श्लोक 3

म॒शका॒न् केशै॒रिन्द्र॒ᳪ स्वप॑सा॒ वहे॑न॒ बृह॒स्पति॑ᳪ शकुनिसा॒देन॑ कू॒र्माञ्छ॒फैरा॒क्रम॑णᳪ स्थू॒राभ्या॑मृ॒क्षला॑भिः क॒पिञ्ज॑लाञ्ज॒वं जङ्घा॑भ्या॒मध्वा॑नं बा॒हुभ्यां॒ जाम्बी॑ले॒नार॑ण्यम॒ग्निम॑ति॒रुग्भ्यां॑ पू॒षणं॑ दो॒र्भ्याम॒श्विना॒वᳪसा॑भ्याᳪ रु॒द्रᳪ रोरा॑भ्याम्

maśakān keśairindra svapasā vahena bṛhaspati śakunisādena kūrmāñchaphairākramaṇa sthūrābhyāmṛkṣalābhiḥ kapiñjalāñjavaṃ jaṅghābhyāmadhvānaṃ bāhubhyāṃ jāmbīlenāraṇyamagnimatirugbhyāṃ pūṣaṇaṃ dorbhyāmaśvināvasābhyā rudra rorābhyām

हिन्दी अर्थ

प्रभु पूर्ण व आप्तकाम है। उन्दे अपने लिए कुछ नहीं करना- उन्होने अपने को जीवहित के लिए दे डाला है। उनके सब कार्य जीव को उन्नति-साधन प्राप्त करने के लिए है। वे जीव को सामर्थ्य प्राप्त कराते है। सामान्य लोग इस प्रभ का गुणगान करते हे तो समञ्जदार प्रभु के आदेशो के अनुसार कार्य करने का ध्यान करते ै। प्रभु से दिये गये

English

I gratify Flies with his hair; Indra with his active shoulder; Brihaspati with his quick spring; Tortoises with his hoofs; Approach with his fetlocks; Kapiñjalas with his heel-ropes; Speed with his two thighs; the Way with his two fore-legs; the Forest-God with a kneepan; Agni with his two knees; Pûshan with his two fore-feet; the Asvins with his shoulders; Rudra with his shoulder-joints,

अध्याय २५

श्लोक 4

अ॒ग्नेः प॑क्ष॒तिर्वा॒योर्निप॑क्षति॒रिन्द्र॑स्य तृ॒तीया॒ सोम॑स्य चतु॒र्थ्यदि॑त्यै पञ्च॒मीन्द्रा॒ण्यै ष॒ष्ठी म॒रुता॑ᳪ सप्त॒मी बृह॒स्पते॑रष्ट॒म्य॒र्य॒म्णो न॑व॒मी धा॒तुर्द॑श॒मीन्द्र॑स्यैकाद॒शी वरु॑णस्य द्वाद॒शी य॒मस्य॑ त्रयोद॒शी

agneḥ pakṣatirvāyornipakṣatirindrasya tṛtīyā somasya caturthyadityai pañcamīndrāṇyai ṣaṣṭhī marutā saptamī bṛhaspateraṣṭamyaryamṇo navamī dhāturdaśamīndrasyaikādaśī varuṇasya dvādaśī yamasya trayodaśī

हिन्दी अर्थ

हमे उत्तम कर्म व सङ्कल्प प्राप्त हो। देव हमारी वृद्धि का कारण वने। आलस्य से ऊपर उठकर दिन-प्रतिदिन वे प्रजा-रक्षण के कार्य मे लगे रहे। “सुमति व राति'=देवसयख्य देवानो भद्रा सुंमतिऋजूयतां दे वानांश्छरातिर् भि नो निवर्तताम्।

English

The first rib is Agni's; the second Vâyu's; the third Indra's; the fourth Soma's; the fifth Aditi's; the sixth Indrânî's; the seventh the Maruts’; the eighth Brihaspati's; the ninth Aryaman's; the tenth Dhâtar's; the eleventh Indra's; the twelfth Varuna's; the thirteenth Yama's. 5 (On the left side) the first rib belongs to Indra-Agni; the second to Sarasvatî; the third to Mitra; the fourth to the Waters; the fifth to Nirriti; the sixth to Agni-Soma; the seventh to the Serpents; the eighth to Vishnu; the ninth to Pûshan; the tenth to Tvashtar; the eleventh to Indra; the twelfth to Varuna; the thirteenth to Yama. The right flank belongs to Heaven and Earth, the left to the All-Gods.

अध्याय २५

श्लोक 5

इ॒न्द्रा॒ग्न्योः प॑क्ष॒ति: सर॑स्वत्यै॒ निप॑क्षतिर्मि॒त्रस्य॑ तृ॒तीया॒पां च॑तु॒र्थी निरृ॑त्यै पञ्च॒म्यग्नीषोम॑योः ष॒ष्ठी स॒र्पाणा॑ᳪ सप्त॒मी विष्णो॑रष्ट॒मी पू॒ष्णो न॑व॒मी त्वष्टु॑र्दश॒मीन्द्र॑स्यैकाद॒शी वरु॑णस्य द्वाद॒शी य॒म्यै त्र॑योद॒शी द्यावा॑पृथि॒व्योर्दक्षि॑णं पा॒र्श्वं विश्वे॑षां दे॒वाना॒मुत्त॑रम्

indrāgnyoḥ pakṣati: sarasvatyai nipakṣatirmitrasya tṛtīyāpāṃ caturthī nirṛtyai pañcamyagnīṣomayoḥ ṣaṣṭhī sarpāṇā saptamī viṣṇoraṣṭamī pūṣṇo navamī tvaṣṭurdaśamīndrasyaikādaśī varuṇasya dvādaśī yamyai trayodaśī dyāvāpṛthivyordakṣiṇaṃ pārśvaṃ viśveṣāṃ devānāmuttaram

हिन्दी अर्थ

हमें देवों कौ ' सुमति प्राप्त हो। देवों कौ भांति हम "दानवृत्ति' वाले हों तथा देवों कौ ही हमें "मित्रता" प्राप्त हो। ये तीनों बाते हमारे दीर्घजीवन का कारण बने अर्यमणं वरूणश्सोम॑मणश्विना सर॑स्वती नः सुभगा मय॑स्करत्।॥ ९६।। १. गतमन्त्र मे देवों की मित्रता प्राप्त करने की प्रार्थना धी। उन्हीं देवों का वर्णन करते

English

The shoulders belong to the Maruts; the first rib-cartilages to the All-Gods; the second to the Rudras; the third to the Âdityas; the tail belongs to Vâyu; the hind-quarters to Agni-Soma.

अध्याय २५

श्लोक 6

म॒रुता॑ᳪ स्कन्धा॒ विश्वे॑षां दे॒वानां॑ प्रथ॒मा कीक॑सा रु॒द्राणां॑ द्वि॒तीया॑ऽऽदि॒त्यानां॑ तृ॒तीया॑ वा॒योः पुच्छ॑म॒ग्नीषोम॑यो॒र्भास॑दौ॒ क्रुञ्चौ॒ श्रोणि॑भ्या॒मिन्द्रा॒बृह॒स्पती॑ ऊ॒रुभ्यां॑ मि॒त्रावरु॑णाव॒ल्गाभ्या॑मा॒क्रम॑णᳪ स्थू॒राभ्यां॒ बलं॒ कुष्ठा॑भ्याम्

marutā skandhā viśveṣāṃ devānāṃ prathamā kīkasā rudrāṇāṃ dvitīyā''dityānāṃ tṛtīyā vāyoḥ pucchamagnīṣomayorbhāsadau kruñcau śroṇibhyāmindrābṛhaspatī ūrubhyāṃ mitrāvaruṇāvalgābhyāmākramaṇa sthūrābhyāṃ balaṃ kuṣṭhābhyām

हिन्दी अर्थ

जव हम ज्ञान प्राप्त कर लेते है तब वायु, पृथिवी, द्युलोक, सोमाभिषव करने मे उपयुक्त ग्रावाणा अथवा अधिक सौम्यता को जन्म देनेवाले उपदेष्टा गुरु-ये सव हमें कल्याणकर ओषध प्राप्त कराते है ओर प्राणापान हमारे लिए सर्वोत्तम ओषध बनते है। तमीशानं जग॑तस्तस्थुषस्पतिं धियञ्जिन्वमव॑से दूमहे वयम्।

English

I gratify the two Curlews with the hips; Indra-Brihaspati with the thighs; Mitra-Varuna with the groins; Approach with the buttocks; Strength with the two cavities of the loins.

अध्याय २५

श्लोक 7

पू॒षणं॑ वनि॒ष्ठुना॑ऽन्धा॒हीन्त्स्थू॑लगु॒दया॑ स॒र्पान्गुदा॑भिर्वि॒ह्रुत॑ आ॒न्त्रैर॒पो व॒स्तिना॒ वृष॑णमा॒ण्डाभ्यां॒ वाजि॑न॒ᳪ शेपे॑न प्र॒जाᳪ रेत॑सा॒ चाषा॑न् पि॒त्तेन॑ प्रद॒रान् पा॒युना॑ कू॒श्माञ्छ॑कपिण्डैः

pūṣaṇaṃ vaniṣṭhunā'ndhāhīntsthūlagudayā sarpāngudābhirvihruta āntrairapo vastinā vṛṣaṇamāṇḍābhyāṃ vājina śepena prajā retasā cāṣān pittena pradarān pāyunā kūśmāñchakapiṇḍaiḥ

हिन्दी अर्थ

ईशान का आह्वान हमारे शरीर व मानस रक्षा का कारण बने तथा हमें पोषण करे लिए आवश्यक धनो कौ प्राप्ति हो। १. नः=हमारे लिए वृद्धश्रवाः=सदा से बद हुए ज्ञानवाला इन्द्रः=बलवान् व सव शत्रुओं का विद्रावण करनेवाला प्रभु स्वस्ति-कल्याण करनेवाला हो, अर्थात् प्रभु कौ कृपा

English

I gratify Pûshan with the rectum; Blind-worms with the large intestines; Serpents with the entrails; Worms with the guts; the Waters with the bladder; Scrotum with the testicles; the Vâjins with his penis; Offspring with his seed; Blue jays with his bile; Fissures with his arms; Kûshmas with his lumps of dung.

अध्याय २५

श्लोक 8

इन्द्र॑स्य क्री॒डोऽदि॑त्यै पाज॒स्यं॒ दि॒शां ज॒त्रवोऽदि॑त्यै भ॒सज्जी॒मूता॑न् हृदयौप॒शेना॒न्तरि॑क्षं पुरी॒तता॒ नभ॑ उद॒र्ये॒ण चक्रवा॒कौ मत॑स्नाभ्यां॒ दिवं॑ वृ॒क्काभ्यां॑ गि॒रीन् प्ला॒शिभि॒रुप॑लान् प्ली॒ह्ना व॒ल्मीका॑न् क्लो॒मभि॑र्ग्लौ॒भिर्गुल्मा॑न् हि॒राभि॒: स्रव॑न्तीर्ह्र॒दान् कु॒क्षिभ्या॑ᳪ समु॒द्रमु॒दरे॑ण वैश्वान॒रं भस्म॑ना

indrasya krīḍo'dityai pājasyaṃ diśāṃ jatravo'dityai bhasajjīmūtān hṛdayaupaśenāntarikṣaṃ purītatā nabha udaryeṇa cakravākau matasnābhyāṃ divaṃ vṛkkābhyāṃ girīn plāśibhirupalān plīhnā valmīkān klomabhirglaubhirgulmān hirābhi: sravantīrhradān kukṣibhyā samudramudareṇa vaiśvānaraṃ bhasmanā

हिन्दी अर्थ

हम प्रभु की उपासना करते हुए (क) वृद्ध ज्ञानवाले व काम. क्रोधादि शत्रुओं का संहार करनेवाले बनें, (ख) पोषण के लिए आवश्यक धन प्राप्त करे, (ग) निरन्तर क्रियाशील जीवन विताते हुए कभी मर्यादा का उल्लंघन न कररँ। (घ) उदारहदय बनकर कल्याण को सिद्ध करे।

English

His chest belongs to Indra; his belly to Aditi; his clavicles to the Quarters; his nether hind-part to Aditi. I gratify Clouds with his aorta; Firmament with his pericardium; Mist with his belly; the two Chakravâkas with his cardiac bones; Sky with his kidneys; Mountains with his ducts; hocks with his spleen; Ant-hills with his lungs; Shrubs with his heart-vessels; Streams with his veins; Lakes with his flanks; Sea with his belly; Vaisvânara with his ashes.

अध्याय २५

श्लोक 9

विधृ॑तिं॒ नाभ्या॑ धृ॒तᳪ रसे॑ना॒पो यू॒ष्णा मरी॑चीर्वि॒प्रुड्भि॑र्नीहा॒रमू॒ष्मणा॑ शी॒नं वस॑या॒ प्रुष्वा॒ अश्रु॑भिर्ह्रा॒दुनी॑र्दू॒षीका॑भिर॒स्ना रक्षा॑ᳪसि चि॒त्राण्यङ्गै॒र्नक्ष॑त्राणि रू॒पेण॑ पृथि॒वीं त्व॒चा जु॑म्ब॒काय॒ स्वाहा॑

vidhṛtiṃ nābhyā dhṛta rasenāpo yūṣṇā marīcīrvipruḍbhirnīhāramūṣmaṇā śīnaṃ vasayā pruṣvā aśrubhirhrādunīrdūṣīkābhirasnā rakṣāsi citrāṇyaṅgairnakṣatrāṇi rūpeṇa pṛthivīṃ tvacā jumbakāya svāhā

हिन्दी अर्थ

देवौँ से प्रेरणा प्राप्त कर हम कानोंसे भद्रही सुनें। आंखों से भद्र ही देखें तथा स्थिर अङ्कोवाले शरीरों से प्रभु का स्तवन करते हए देवोपासनयोग्य जीवन वितापं। शतमिन्चु शरदोऽअन्तिं देवा यत्रां नश्चक्रा जरसं तनूना॑म्। १. है देवाः देवो! शतं शरदः इत्=सौ वर्षो तक निश्चय से अन्ति आप हमारे समीप

English

I gratify Separation with his navel; Butter with his flavour; the Waters with his broth; Sunbeams with his drops of fat; Hoar-frost with his heat; Ice with his marrow; Hailstones with his tears; Thunderbolts with the rheum of his eyes; Râkshasas with his blood; Bright things with his limbs; Stars with his beauty; Earth with his skin. All-hail to Jumbaka!

अध्याय २५

श्लोक 10

हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भः सम॑वर्त॒ताग्रे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒रेक॑ आसीत् ।स दा॑धार पृथि॒वीं द्यामु॒तेमां कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīt | sa dādhāra pṛthivīṃ dyāmutemāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema

हिन्दी अर्थ

जेसे वृद्धावस्था में भी शरीर के लिए भोजन आवश्यक होता टै उसी प्रकार मानस पोषण के लिए देवों कौ प्रेरणा भी आवश्यक होती हे। इन प्रेरणाओं से हम मार्ग में नहीं रुक जाते, अपितु पूर्णं जीवन को प्राप्त करनैवाले होते हे। -विष्करैदेवाऽअल्ध्तिः पञ्च जनाऽअदि'तिर्जातमद्ि'तिर्जनिंत्वम्॥ २३

English

In the beginning rose Hiranyagarbha, etc., as in XIII. 4; XXIII. 1.

अध्याय २५

श्लोक 11

यः प्रा॑ण॒तो नि॑मिष॒तो म॑हित्वैक॒ इद्राजा॒ जग॑तो ब॒भूव॑ ।य ईशे॑ अ॒स्य द्वि॒पद॒श्चतु॑ष्पद॒: कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

yaḥ prāṇato nimiṣato mahitvaika idrājā jagato babhūva | ya īśe asya dvipadaścatuṣpada: kasmai devāya haviṣā vidhema

हिन्दी अर्थ

तीनों लोक तथा घर के मुख्य व्यक्ति राष्ट के सब देव त जनता, भूत, भविष्य में होनेवाले पदार्थ व व्यक्ति सभी हमारे अनुकूल हों! इनकी अनुकूलता हमारे अखण्डन व स्वास्थ्य के लिए हो। सारी प्रजा मेरे स्वास्थ्य के लिए हो। मैं भी " प्रजापति" वनू। यद्वाजिनो देवजा॑तस्य सप्तेः प्रवक्ष्यामो विदथे वीराणि।॥॥ २४॥

English

Who by his grandeur, etc., as in XXIII. 3.

अध्याय २५

श्लोक 12

यस्ये॒मे हि॒मव॑न्तो महि॒त्वा यस्य॑ समु॒द्रᳪ र॒सया॑ स॒हाहुः ।यस्ये॒माः प्र॒दिशो॒ यस्य॑ बा॒हू कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

yasyeme himavanto mahitvā yasya samudra rasayā sahāhuḥ | yasyemāḥ pradiśo yasya bāhū kasmai devāya haviṣā vidhema

हिन्दी अर्थ

(क) हम धन से अपने को आच्छादित करें, अर्थात् खूब कमा, परन्तु शुद्ध साधनों से। (ख) इस धन का मुख्य उपयोग दान हो--दान देकर बचे युए को ही खाने का विचार करर। (ग) प्रभु को हृदयस्थ कर ज्ञान के प्रकाश को प्राप्त करे। (घ) उसी अन्न का सेवन करें जो संयम व पोषण की दृष्टि से ठीक हो।

English

Whose, by his might, are these snow-covered mountains, and men call sea and Rasâ his possession: Whose are these arms, whose are these heavenly regions. What God shall we adore with our oblation?

अध्याय २५

श्लोक 13

य आ॑त्म॒दा ब॑ल॒दा यस्य॒ विश्व॑ उ॒पास॑ते प्र॒शिषं॒ यस्य॑ दे॒वाः ।यस्य॑ छा॒यामृतं॒ यस्य॑ मृ॒त्युः कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

ya ātmadā baladā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasya devāḥ | yasya chāyāmṛtaṃ yasya mṛtyuḥ kasmai devāya haviṣā vidhema

हिन्दी अर्थ

हम काम-क्रोधादि का छेदन करं, पोषक अत्न का सेवन करं, दिव्य गुणों कौ प्राप्ति हमारा लक्ष्य हो। एसा होने पर प्रभु हमारी उन्नति का कारण बनेगे। हम यज्ञशेष का ही सेवन करेगे तो ज्ञानदीप्त प्रभु हमें ज्ञान से प्रसादयुक्तं करेगे। यद्धविष्यमृतुशो देवयानं त्रिर्मानुषाः पर्यश्वं नयं॑स्ति।

English

Giver of vital breath, of power and vigour, he whose commandment all the Gods acknowledge: The Lord of death, whose shade is life immortal. What God shall we adore with our oblation?

अध्याय २५

श्लोक 14

आ नो॑ भ॒द्राः क्रत॑वो यन्तु वि॒श्वतोऽद॑ब्धासो॒ अप॑रीतास उ॒द्भिद॑: ।दे॒वा नो॒ यथा॒ सद॒मिद् वृ॒धे अस॒न्नप्रा॑युवो रक्षि॒तारो॑ दि॒वे – दि॑वे

ā no bhadrāḥ kratavo yantu viśvato'dabdhāso aparītāsa udbhida: | devā no yathā sadamid vṛdhe asannaprāyuvo rakṣitāro dive – dive

हिन्दी अर्थ

हम ठवि के प्रयोग में उत्तम हो, देवयान मार्गं से चले। सदा प्रभु का स्मरण करे, शरीर को सुपुष्ट करे, प्रभु से दिये गये यज्ञ को अपनार्ण। होताध्वर्युराव॑याऽअग्निमिन्धो ग्रावग्राभऽउत शश्प्स्ता सुविप्रः । तेन॑ यज्ञेन स्त्ररङःकृतेन स्विष्टेन वक्षणा आ पूंणध्वम्॥।२८॥

English

May powers auspicious come to us from every side, never deceived, unhindered and victorious, That the Gods ever may be with us for our gain, our guardians day by day, unceasing in their care.

अध्याय २५

श्लोक 15

दे॒वानां॑ भ॒द्रा सु॑म॒तिरृ॑जूय॒तां दे॒वाना॑ᳪ रा॒तिर॒भि नो॒ निव॑र्तताम् ।दे॒वाना॑ᳪ स॒ख्यमुप॑सेदिमा व॒यं दे॒वा न॒ आयु॒: प्रति॑रन्तु जी॒वसे॑

devānāṃ bhadrā sumatirṛjūyatāṃ devānā rātirabhi no nivartatām | devānā sakhyamupasedimā vayaṃ devā na āyu: pratirantu jīvase

हिन्दी अर्थ

जीवन को सप्तहोताओ से चलनेवाला यज्ञ बनाओ। यज्ञ को उत्तम भावना से व उत्तम प्रकार से करते हुए् तुम अपनी सवर उच्नतियों को सिद्ध करो। युूपत्रस्काऽउत ये युंपवाहाश्चषालं येऽअंश्वयूुपाय तक्ष॑ति। १. गतमन्त्र में जीवन को यज्ञमय बनाने का उल्लेख दहै। उस “जीवन-यञ्न' की

English

May the auspicious favour of the Gods be ours, on us descend the bounty of the righteous Gods. The friendship of the Gods have we devoutly sought: so may the Gods extend our life that we may live.

अध्याय २५

श्लोक 16

तान्पूर्व॑या नि॒विदा॑ हूमहे व॒यं भगं॑ मि॒त्रमदि॑तिं॒ दक्ष॑म॒स्रिध॑म् ।अ॒र्य॒मणं॒ वरु॑ण॒ᳪ सोम॑म॒श्विना॒ सर॑स्वती नः सु॒भगा॒ मय॑स्करत्

tānpūrvayā nividā hūmahe vayaṃ bhagaṃ mitramaditiṃ dakṣamasridham | aryamaṇaṃ varuṇa somamaśvinā sarasvatī naḥ subhagā mayaskarat

हिन्दी अर्थ

प्रभु हमे प्राप्त होते हैः तो हमारे अन्तःज्ञान का स्रोत उमड् पडता हे। हम एक अनुपम आनन्द अनुभव करते है, प्रभु का यह उपासन हमारी हैवी प्रवृत्ति को बाता है। यद्वां घास्य प्रभुंतमास्यु, तृणःसर्वां ता तेऽअपिं दे वेष्व॑स्तु॥३९॥ १. गतमन्त्र की समाप्ति इन शब्दों पर थी कि "दिव्य गुणों के पोषण के निमित्त हम

English

We call them hither with a hymn of olden time, Bhaga, the friendly Daksha, Mitra, Aditi, Aryaman, Varuna, Soma, the Asvins. May Sarasvatî, auspicious, grant felicity.

अध्याय २५

श्लोक 17

तन्नो॒ वातो॑ मयो॒भु वा॑तु भेष॒जं तन्मा॒ता पृ॑थि॒वी तत्पि॒ता द्यौ॑: ।तद् ग्रावा॑णः सोम॒सुतो॑ मयो॒भुव॒स्तद॑श्विना शृणुतं धिष्ण्या यु॒वम्

tanno vāto mayobhu vātu bheṣajaṃ tanmātā pṛthivī tatpitā dyau: | tad grāvāṇaḥ somasuto mayobhuvastadaśvinā śṛṇutaṃ dhiṣṇyā yuvam

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्र में दिव्य गुणों के लिए पच बातें कही गई है १. शक्तिशाली बनकर ग्रीवा को संयत रखना, कोई अवाच्छनीय शब्द न बोलना, बोलचाल का नपा-तुला होना। २. बुराई के संहार के उदेश्य से पांव को बन्धन में रखना। चाल-ढाल को संयत रखना, व्यर्थ क्रिया नहीं करना। ३. शिरः बन्धन को अपनाना, सब जानेन्द्रियो कौ क्रियाओं

English

May the Wind waft to us that pleasant medicine, may Earth our Mother give it, and our Father Heaven, And the joy-giving stones that press the Soma's juice. Asvins, may ye, for whom our spirits long, hear this.

अध्याय २५

श्लोक 18

तमीशा॑नं॒ जग॑तस्त॒स्थुष॒स्पतिं॑ धियञ्जि॒न्वमव॑से हूमहे व॒यम् ।पू॒षा नो॒ यथा॒ वेद॑सा॒मस॑द् वृ॒धे र॑क्षि॒ता पा॒युरद॑ब्धः स्व॒स्तये॑

tamīśānaṃ jagatastasthuṣaspatiṃ dhiyañjinvamavase hūmahe vayam | pūṣā no yathā vedasāmasad vṛdhe rakṣitā pāyuradabdhaḥ svastaye

हिन्दी अर्थ

हम सात्विक पदार्थो का ही सेवन करे ओर उन सात्विक पदार्थो का सदा उचित परिपाक करके ही सेवन करे। फलों का भी कच्चे व गलेरूप में कभी सेवन न करे। मा तद्धूम्यामाश्चिंषन्मा तृणेषु देवेभ्यस्तदुराद् भ्यो रातमंस्तु॥। ३४॥ १९. गतमन्त्र के अनुसार जब हम सात्विक भोजन का ! शृतपाक पचन '-उचित पचन

English

Him we invoke for aid who reigns supreme, the Lord of all that stands or moves, inspirer of the soul, That Pûshan may promote the increase of our wealth, our keeper and our guard infallible for our good.

अध्याय २५

श्लोक 19

स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः स्व॒स्ति न॑: पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः ।स्व॒स्ति न॒स्तार्क्ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु

svasti na indro vṛddhaśravāḥ svasti na: pūṣā viśvavedāḥ | svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu

हिन्दी अर्थ

भोजन के परिपाक से उत्सन्न वीर्य का सर्वोत्तम विनियोग यही है कि हम उसे शरीर में सुरक्षित रक्खें, जिससे शरीर मे रोग उत्पन्न न हों ओर हमारे मनो में दिव्य गुणों का विकास हो, मस्तिष्क में ज्ञानाग्नि दीप्त हो। १. गतमन्त्र मेँ वीर्यरक्षा के महत्त्व का प्रतिपादन है। आचार्य गुरुकुलो मे विद्यार्थी के

English

Illustrious far and wide, may Indra prosper us: may Pûshan prosper us, the Master of all wealth. May Târkshya with uninjured fellies prosper us: Brihaspati vouchsafe to us prosperity.

अध्याय २५

श्लोक 20

पृष॑दश्वा म॒रुत॒: पृश्नि॑मातरः शुभं॒यावा॑नो वि॒दथे॑षु॒ जग्म॑यः ।अ॒ग्नि॒जि॒ह्वा मन॑व॒: सूर॑चक्षसो॒ विश्वे॑ नो दे॒वा अव॒साग॑मन्नि॒ह

pṛṣadaśvā maruta: pṛśnimātaraḥ śubhaṃyāvāno vidatheṣu jagmayaḥ | agnijihvā manava: sūracakṣaso viśve no devā avasāgamanniha

हिन्दी अर्थ

आचार्य का कर्तव्य है कि (क) विद्यार्थी को दुद शरीरवाला बनाये (वाजिनम्) (ख) उसके ज्ञान को परिपक्व करे (पक्वम्) , (ग) उसको सुरभि बनाये- सुन्दर शरीरवाला, बुद्धिमान् व दिव्य गुणसम्पन्न करे। (घ) उसे इस ज्ञान को दूर-दूर तक फैलाने का निर्देश करे (-निर्हरः इति), (ङ) लोकहित के लिए जीवन को खपा देने की प्रेरणा

English

The Maruts, Sons of Prisni, borne by spotted steeds, moving in glory, oft visiting holy rites, Sages whose tongue is Agni and their eyes the Sun,——hither let all the Gods for our protection come.

अध्याय २५

श्लोक 21

भ॒द्रं कर्णे॑भिः शृणुयाम देवा भ॒द्रं प॑श्येमा॒क्षभि॑र्यजत्राः ।स्थि॒रैरङ्गै॑स्तुष्टु॒वाᳪस॑स्त॒नूभि॒र्व्य॒शेमहि दे॒वहि॑तं॒ यदायु॑:

bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ | sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhirvyaśemahi devahitaṃ yadāyu:

हिन्दी अर्थ

यह शरीर परिपाक द्वारा मांसादि धातुओं का निर्माण करनेवाली उखा (देगची ) है। इसमें १. ज्ञानेन्द्रियोँ से उस-उस विषय के ग्रहण कौ प्रक्रिया २. ग्रन्थियों से रसों का आसेचन ३. गर्मी को सुरक्षित करनेवाली ढक्कन के समान यह त्वचा ४. विषयों का ग्रहण व प्रवचन-ये सब बातें बडी ही अद्भुत है। ये इस उखा में रहकर कार्यव्याप्त

English

Gods, may we with our ears listen to what is good, and with our eyes see what is good, ye Holy Ones. With limbs and bodies firm may we extolling you attain the term of life appointed by the Gods.

अध्याय २५

श्लोक 22

श॒तमिन्नु श॒रदो॒ अन्ति॑ देवा॒ यत्रा॑ नश्च॒क्रा ज॒रसं॑ त॒नूना॑म् ।पु॒त्रासो॒ यत्र॑ पि॒तरो॒ भव॑न्ति॒ मा नो॑ म॒ध्या री॑रिष॒तायु॒र्गन्तो॑:

śataminnu śarado anti devā yatrā naścakrā jarasaṃ tanūnām | putrāso yatra pitaro bhavanti mā no madhyā rīriṣatāyurganto:

हिन्दी अर्थ

कामाग्नि का शिकार न होने पर ज्ञान दीप्त रहता है, शरीर तेजस्वी बना रहता हे। कामाग्नि से बचने का उपाय यही है कि हम यज्ञादि उत्तम कर्मो में लगे रहे। यच्च॑ पपो यच्च॑ घासिं जघास सर्वां ता तेऽअपिं देवेष्व॑स्तु।। ३८॥ १. गतमन्त्र के विषय को ही प्रस्तुत करते हए कहते है ते=तेरी ता सर्वातवे सब वाते

English

A hundred autumns stand before us, O ye Gods, within whose space ye bring our bodies to decay; Within whose space our sons become fathers in turn. Break ye not in the midst our course of fleeting life.

अध्याय २५

श्लोक 23

अदि॑तिर्द्यौ॒रदि॑तिर॒न्तरि॑क्ष॒मदि॑तिर्मा॒ता स पि॒ता स पु॒त्रः ।विश्वे॑ दे॒वा अदि॑ति॒: पञ्च॒ जना॒ अदि॑तिर्जा॒तमदि॑ति॒र्जनि॑त्वम्

aditirdyauraditirantarikṣamaditirmātā sa pitā sa putraḥ | viśve devā aditi: pañca janā aditirjātamaditirjanitvam

हिन्दी अर्थ

आचार्य कर्मठ विद्यार्थी को ' प्रकृति- विज्ञान , आत्मज्ञान, हितरमणीय बातों के प्रति रुचि, भोजन का संयम व गति का नियमन' इन बातों को प्राप्त कराके हैवी सम्पत्तिवाला बनाने का प्रयत्न करते है। १. गतमन््र के अनुसार विद्यार्थी आचार्य से अनुशिष्ट होकर इन्द्रियो का अधिष्ठाता

English

Aditi is the heaven, Aditi is mid-air, Aditi is the Mother and the Sire and Son. Aditi is all Gods, Aditi five-classed men, Aditi all that hath been born and shall be born.

अध्याय २५

श्लोक 24

मा नो॑ मि॒त्रो वरु॑णो अर्य॒मायुरिन्द्र॑ ऋभु॒क्षा म॒रुत॒: परि॑ ख्यन् ।यद्वा॒जिनो॑ दे॒वजा॑तस्य॒ सप्ते॑: प्रव॒क्ष्यामो॑ वि॒दथे॑ वी॒र्या॒णि

mā no mitro varuṇo aryamāyurindra ṛbhukṣā maruta: pari khyan | yadvājino devajātasya sapte: pravakṣyāmo vidathe vīryāṇi

हिन्दी अर्थ

आचार्य ने विद्यार्थी को "त्वष्टा व अश्व ' दीप्त व सबल बनाना है। इसके लिए वह ऋतुओं के अनुसार सब क्रियाओं को करता हआ विद्यार्थीरूप अग्नि मे बलों की आहति देता हे, अर्थात् उन्हे सर्वाह्ध सबल बनाने का प्रयत्न करता है। १. गतमन्त्र के अनुसार जब आचार्य विद्यार्थी का दीक से निर्माण करता है, तब यह

English

Slight us not Varuna, Aryaman, or Mitra, Ribhukshan, Indra, Âyu, or the Maruts, When we declare amid the congregation the virtues of the Strong Steed, God-descended.

अध्याय २५

श्लोक 25

यन्नि॒र्णिजा॒ रेक्ण॑सा॒ प्रावृ॑तस्य रा॒तिं गृ॑भी॒तां मु॑ख॒तो नय॑न्ति ।सुप्रा॑ङ॒जो मेम्य॑द्वि॒श्वरू॑प इन्द्रापू॒ष्णोः प्रि॒यमप्ये॑ति॒ पाथ॑:

yannirṇijā rekṇasā prāvṛtasya rātiṃ gṛbhītāṃ mukhato nayanti | suprāṅajo memyadviśvarūpa indrāpūṣṇoḥ priyamapyeti pātha:

हिन्दी अर्थ

ज्लानी पुरुष शरीर को छोडता हुआ इस प्रकार आत्मप्रेरणा देता है कि तू मर थोडे ही रहादहै, तू हास को नहीं प्राप्त हो रहा। सरल मार्ग से जीवन बिताकर तू देवलोक को प्राप्त करेगा। तेरी इन्द्रिय योगयुक्त तथा अपने में ज्ञान व शक्ति का सेचन करनेवाली बनें ओर यह सब इस कारण कि तुद्धे शब्दज्ञान देनेवाले उपाध्यायो का अग्रणी

English

What time they bear before the Courser, covered with trappings and with wealth, the grasped oblation, The dappled goat goeth straightforward, bleating, to the place dear to Indra and to Pûshan.

अध्याय २५

श्लोक 26

ए॒ष छाग॑: पु॒रो अश्वे॑न वा॒जिना॑ पू॒ष्णो भा॒गो नी॑यते वि॒श्वदे॑व्यः ।अ॒भि॒प्रियं॒ यत्पु॑रो॒डाश॒मर्व॑ता॒ त्वष्टेदे॑नᳪ सौश्रव॒साय॑ जिन्वति

eṣa chāga: puro aśvena vājinā pūṣṇo bhāgo nīyate viśvadevyaḥ | abhipriyaṃ yatpuroḍāśamarvatā tvaṣṭedena sauśravasāya jinvati

हिन्दी अर्थ

आचार्य ' वाजी, अदितिः, अश्व व हविष्मान् ' होता है तो वह विद्यार्थी को “ सुगव्य, स्वश्व्य, वीरतायुक्त, सर्वपोषक धन, निष्पापता व क्षत्र-बल' को प्राप्त करानेवाला इमा नु कं भुव॑ना सीषधामेन्द्रश्च विश्वै च देवाः। यज्ञं च॑ नस्तन्त्रं च प्रजां चादित्येरिन््रः सह सीषधाति।।४६॥

English

Dear to all Gods, this goat, the share of Pûshan, is first led forward with the vigorous Courser, While Tvashtar sends him forward with the Charger, acceptable for sacrifice, to glory.

अध्याय २५

श्लोक 27

यद्ध॑वि॒ष्य॒मृतु॒शो दे॑व॒यानं॒ त्रिर्मानु॑षा॒: पर्यश्वं॒ नय॑न्ति ।अत्रा॑ पू॒ष्णः प्र॑थ॒मो भा॒ग ए॑ति य॒ज्ञं दे॒वेभ्य॑: प्रतिवे॒दय॑न्न॒जः

yaddhaviṣyamṛtuśo devayānaṃ trirmānuṣā: paryaśvaṃ nayanti | atrā pūṣṇaḥ prathamo bhāga eti yajñaṃ devebhya: prativedayannajaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभु व प्राकृतिक शक्तियों की अनुकूलता मे चलकर हम अपने लोक को वायु के सेवन से हम स्वस्थ बर्े। प्रभु के उपासन व ज्ञानी विद्वानों के संग सरे हममे वह ज्ञान की ज्योति जगे जिससे हमारे कर्म यज्ञात्मक हों, हम अपनी शक्तियो का विस्तार करें तथा उत्तम ज्ञान का निर्माण करनेवाले बनेँ। अपने लोक को स्वर्गं बनाने का यही मार्ग हे।

English

When thrice the men lead round the Steed, in order, who goeth to the Gods as meet oblation, The goat precedeth him, the share of Pûshan, and to the Gods the sacrifice announceth.

अध्याय २५

श्लोक 28

होता॑ध्व॒र्युराव॑या अग्निमि॒न्धो ग्रा॑वग्रा॒भ उ॒त शᳪस्ता॒ सुवि॑प्रः ।तेन॑ य॒ज्ञेन॒ स्व॒रंकृतेन॒ स्वि॒ष्टेन व॒क्षणा॒ आ पृ॑णध्वम्

hotādhvaryurāvayā agnimindho grāvagrābha uta śastā suvipraḥ | tena yajñena svaraṃkṛtena sviṣṭena vakṣaṇā ā pṛṇadhvam

हिन्दी अर्थ

हिमाच्छादित पर्वतों को देखकर, विविध रसो से परिपूर्ण फल. फरूलोवाली इस पृथिवी को देखकर, अनन्तप्राय जलराशिवाले समुद्र॒ को देखकर, इन विस्तृत दिशाओं करो देखकर तथा चर व आचर विविध जगत् के निर्माण-प्रयत्नों को देखकर किस द्रष्टा को प्रभु कौ महिमा का स्मरण नहीं होता? कोई अचर ही होगा जिसे इन वस्तुओं को देखकर

English

Invoker, ministering priest, stoner, fire-kindler, Soma-presser, sage, reciter, With this well ordered sacrifice, well finished, do ye fill full the channels of the rivers.

अध्याय २५

श्लोक 29

यू॒प॒व्र॒स्का उ॒त ये यू॑पवा॒हाश्च॒षालं॒ ये अ॑श्वयू॒पाय॒ तक्ष॑ति ।ये चार्व॑ते॒ पच॑नᳪ स॒म्भर॑न्त्यु॒तो तेषा॑म॒भिगू॑र्तिर्न इन्वतु

yūpavraskā uta ye yūpavāhāścaṣālaṃ ye aśvayūpāya takṣati | ye cārvate pacana sambharantyuto teṣāmabhigūrtirna invatu

हिन्दी अर्थ

ठम देवों के सम्पर्क में आकर उनसे ज्ञान प्राप्त करे जो हमारा कल्याण करे। १. गतमन्त्र के अनुसार जब हम देवों को पुकारते है ओर उनसे निश्चयात्मक श्रेष्ठ ज्ञान प्राप्त करते है तत्=तव नः-हमें वातः-यह निरन्तर गति के द्वारा लुराई का (रोग- कारणों का) संहार करनेवाला वायु (वा गतिगन्धनयोः) मयोभु=कल्याण को उत्पन्न

English

The hewers of the post and those who carry it, and those who carve the knob to deck the Horse's stake; Those who prepare the cooking-vessels for the Steed,—may the approving help of these promote our work.

अध्याय २५

श्लोक 30

उप॒ प्रागा॑त्सु॒मन्मे॑ऽधायि॒ मन्म॑ दे॒वाना॒माशा॒ उप॑ वी॒तपृ॑ष्ठः ।अन्वे॑नं॒ विप्रा॒ ऋष॑यो मदन्ति दे॒वानां॑ पु॒ष्टे च॑कृमा सु॒बन्धु॑म्

upa prāgātsumanme'dhāyi manma devānāmāśā upa vītapṛṣṭhaḥ | anvenaṃ viprā ṛṣayo madanti devānāṃ puṣṭe cakṛmā subandhum

हिन्दी अर्थ

प्रभुकृपा से हमें देवों के आतिथ्य करने का सौभाग्य प्राप्त होता रहे, जिससे हमारे जीवनो मे ज्ञान व उत्साह का सञ्चार सदा अविच्छिन्न रूप से हो सके। भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं प॑श्येमाक्षभिरर्यजत्राः। स्थिरैरङैस्तुष्टुवाश संस्तनुभिर्व्धशेमहि देवहितं यदायुं:॥। २९॥

English

Forth, for the regions of the Gods, the Charger with his smooth back is come; my prayer attends him. In him rejoice the singer and the sages. A good friend have we won for the Gods’ banquet.

अध्याय २५

श्लोक 31

यद्वा॒जिनो॒ दाम॑ स॒न्दान॒मर्व॑तो॒ या शी॑र्ष॒ण्या॒ रश॒ना रज्जु॑रस्य ।यद्वा॑ घास्य॒ प्रभृ॑तमा॒स्ये तृण॒ᳪ सर्वा॒ ता ते॒ अपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु

yadvājino dāma sandānamarvato yā śīrṣaṇyā raśanā rajjurasya | yadvā ghāsya prabhṛtamāsye tṛṇa sarvā tā te api deveṣvastu

हिन्दी अर्थ

९. हम अद्धरूप स्तम्भो का ठीक वृश्चन कर उन्हे' सुन्दर, सुडौल बनापँ। २. इन अद्घरूप स्तम्भों को संभृत किये रखने के स्थान में इन्दं कार्य-विनियुक्त करे। ३. मस्तिष्क को तीत्र बनाँ। ४. ज्ञान का परिपूर्णं पाक करने का प्रयत्न करे। उप प्रागात्सुमन्मे ऽधायि मन्म॑ देवानामाशाऽ उप॑ वीतपुंष्ठः।

English

May the fleet Courser's halter and his heel-ropes, the headstall and the girths and cords about him, And the grass put within his mouth to bait him,—among the Gods, too, let all these be with thee.

अध्याय २५

श्लोक 32

यदश्व॑स्य क्र॒विषो॒ मक्षि॒काश॒ यद्वा॒ स्वरौ॒ स्वधि॑तौ रि॒प्तमस्ति॑ ।यद्धस्त॑योः शमि॒तुर्यन्न॒खेषु॒ सर्वा॒ ता ते॒ अपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु

yadaśvasya kraviṣo makṣikāśa yadvā svarau svadhitau riptamasti | yaddhastayoḥ śamituryannakheṣu sarvā tā te api deveṣvastu

हिन्दी अर्थ

प्रस्तुत मन्त्र मे दिव्य गुणों कौ उत्पत्ति के लिए निम्न बातें की गईं है -१. सदगृहस्थ सर्वप्रथम तो गृहस्थ के सञ्चालन के लिए धनोपार्जन के कार्य मं लमे। धनोपार्जन मक्षिक कै रसग्रहण की भाँति करना है। लाटरी से एक ही रात मे धनी बनने का स्वप्न नदीं लेना। २. धनोपार्जन से वाङ्मय की उपासना करनी है। ३. मस्तिष्क के

English

What part of the Steed's flesh the fly hath eaten, or is left sticking to the post or hatchet, Or to the slayer's hands and nails adhereth,—among the Gods, tog, may all this he with thee.

अध्याय २५

श्लोक 33

यदूव॑ध्यमु॒दर॑स्याप॒वाति॒ य आ॒मस्य॑ क्र॒विषो॑ ग॒न्धो अस्ति॑ ।सु॒कृ॒ता तच्छ॑मि॒तार॑: कृण्वन्तू॒त मेध॑ᳪ शृत॒पाकं॑ पचन्तु

yadūvadhyamudarasyāpavāti ya āmasya kraviṣo gandho asti | sukṛtā tacchamitāra: kṛṇvantūta medha śṛtapākaṃ pacantu

हिन्दी अर्थ

हमारा घर से बाहर आना- जाना, उठना- बैठना, हमारी विविध चेष्टा, गति का नियमन व नम्रता तथा सादा खान-पान-इन सबसे हममे दिव्य गुणों कौ वृद्धि हो। सन्दानमर्वन्तं पड्वींशं प्रिया देवेष्वा यामयन्ति।।३९॥ १. जो प्रियाप्रिय वस्तु तज्ञे देवेषु-दिव्य गुणों मे आयामयन्ति-( आगमयन्ति) प्राप्त

English

Food undigested steaming from his belly, and any odour of raw flesh remaining, This let the immolators set in order and dress the sacrifice with perfect cooking.

अध्याय २५

श्लोक 34

यत्ते॒ गात्रा॑द॒ग्निना॑ प॒च्यमा॑नाद॒भि शूलं॒ निह॑तस्याव॒धाव॑ति ।मा तद्भूम्या॒माश्रि॑ष॒न्मा तृणे॑षु दे॒वेभ्य॒स्तदु॒शद्भ्यो॑ रा॒तम॑स्तु

yatte gātrādagninā pacyamānādabhi śūlaṃ nihatasyāvadhāvati | mā tadbhūmyāmāśriṣanmā tṛṇeṣu devebhyastaduśadbhyo rātamastu

हिन्दी अर्थ

आचार्य विद्यार्थी को जो दण्ड देते हैँ वह यज्ञ मेँ सुवा से हवि के प्रक्षेपण के समान है। उसके द्वारा आचार्य विद्यार्थी के जीवन-यज्ञ में ज्ञान कौ आहति देने का चतुस्त्रिश्शद्राजिनों देवव॑न्धोर्वङःक्रीरश्वस्य स्वधितिः समेति। १. गतमन्त्र के अनुसार आचार्य से दीक अनुशासन मै चलाया हा विद्यार्थी जव

English

What from thy body which with fire is roasted, when thou art set upon the spit, distilleth,— Let not that lie on earth or grass neglected, but to the longing Gods let all be offered.

अध्याय २५

श्लोक 35

ये वा॒जिनं॑ परि॒पश्य॑न्ति प॒क्वं य ई॑मा॒हुः सु॑र॒भिर्निर्ह॒रेति॑ ।ये चार्व॑तो माᳪसभि॒क्षामु॒पास॑त उ॒तो तेषा॑म॒भिगू॑र्तिर्न इन्वतु

ye vājinaṃ paripaśyanti pakvaṃ ya īmāhuḥ surabhirnirhareti | ye cārvato māsabhikṣāmupāsata uto teṣāmabhigūrtirna invatu

हिन्दी अर्थ

आचार्य से ज्ञान प्राप्त करके हम अपने स्वरूप को समञ्चँ। जीवन के अन्तिम दिन प्राणों से चियोग हमें पीडित करनेवाला न हो। यह होगा तब यदि अपने ब्रह्मचर्यकाल मे हमे अलोभी , उचित दण्ड व ज्ञान-प्रदान से दोषों को दूर करनेवाला आचार्य प्राप्त होगा। मर्त्यलोक से देवलोक में

English

They who, observing that the Horse is ready, call out and say, The smell is good; remove it; And, craving meat, await the distribution,—may their approving help promote our labour.

अध्याय २५

श्लोक 36

यन्नीक्ष॑णं माँ॒स्पच॑न्या उ॒खाया॒ या पात्रा॑णि यू॒ष्ण आ॒सेच॑नानि ।ऊ॒ष्म॒ण्या॒पि॒धाना॑ चरू॒णाम॒ङ्काः सू॒नाः परि॑ भूष॒न्त्यश्व॑म्

yannīkṣaṇaṃ mā~spacanyā ukhāyā yā pātrāṇi yūṣṇa āsecanāni | ūṣmaṇyāpidhānā carūṇāmaṅkāḥ sūnāḥ pari bhūṣantyaśvam

हिन्दी अर्थ

-प्रभु व प्राकृतिक शक्तियों की अनुकूलता मे चलकर हम अपने लोक को वायु के सेवन से हम स्वस्थ बर्े। प्रभु के उपासन व ज्ञानी विद्वानों के संग सरे हममे वह ज्ञान की ज्योति जगे जिससे हमारे कर्म यज्ञात्मक हों, हम अपनी शक्तियो का विस्तार करें तथा उत्तम ज्ञान का निर्माण करनेवाले बनेँ। अपने लोक को स्वर्गं बनाने का यही मार्ग हे।

English

The trial-fork of the flesh cooking caldron, the vessels out of which the broth is sprinkled, The warming-pots, the covers of the dishes, hooks, carving-boards,—all these attend the Charger.

अध्याय २५

श्लोक 37

मा त्वा॒ऽग्निर्ध्व॑नयीद्धू॒मग॑न्धि॒र्मोखा भ्राज॑न्त्य॒भि वि॑क्त॒ जघ्रि॑: ।इ॒ष्टं वी॒तम॒भिगू॑र्तं॒ वष॑ट्कृतं॒ तं दे॒वास॒: प्रति॑ गृभ्ण॒न्त्यश्व॑म्

mā tvā'gnirdhvanayīddhūmagandhirmokhā bhrājantyabhi vikta jaghri: | iṣṭaṃ vītamabhigūrtaṃ vaṣaṭkṛtaṃ taṃ devāsa: prati gṛbhṇantyaśvam

हिन्दी अर्थ

प्रभु हमारे समीपतम मित्रदे। प्रभु हमारे समीप आते हैं ओर यदि हम प्रभु करे स्वागत के लिए उद्यत होते है तो ज्योतिर्मय धन को प्राप्त करनेवाले बनते है। हम प्रभुस्तवन कौ वृत्तिवाले बनें ओर ज्ञानी मित्रों को प्राप्त करे। सूचना-अपने लोक को स्वर्गलोक बनाना ही सच्चा ' अश्वमेध ' है। यहाँ अश्वमेघ

English

Let not the fire, smoke-scented, make thee crackle, nor glowing caldron smell and break to pieces. Offered, beloved, approved, and consecrated,—such Charger do the Gods accept with favour.

अध्याय २५

श्लोक 38

नि॒क्रम॑णं नि॒षद॑नं वि॒वर्त॑नं॒ यच्च॒ पड्वी॑श॒मर्व॑तः ।यच्च॑ पपौ॒ यच्च॑ घा॒सिं ज॒घास॒ सर्वा॒ ता ते॒ अपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु

nikramaṇaṃ niṣadanaṃ vivartanaṃ yacca paḍvīśamarvataḥ | yacca papau yacca ghāsiṃ jaghāsa sarvā tā te api deveṣvastu

हिन्दी अर्थ

प्रभु हमारे समीपतम मित्रदे। प्रभु हमारे समीप आते हैं ओर यदि हम प्रभु करे स्वागत के लिए उद्यत होते है तो ज्योतिर्मय धन को प्राप्त करनेवाले बनते है। हम प्रभुस्तवन कौ वृत्तिवाले बनें ओर ज्ञानी मित्रों को प्राप्त करे। सूचना-अपने लोक को स्वर्गलोक बनाना ही सच्चा ' अश्वमेध ' है। यहाँ अश्वमेघ

English

The starting-place, his place of rest and rolling, the ropes wherewith the Charger's feet were fastened, The water that he drank, the food he tasted,—among the Gods, too, may all these attend thee.

अध्याय २५

श्लोक 39

यदश्वा॑य॒ वास॑ उपस्तृ॒णन्त्य॑धीवा॒सं या हिर॑ण्यान्यस्मै ।स॒न्दान॒मर्व॑न्तं॒ पड्वी॑शं प्रि॒या दे॒वेष्वा या॑मयन्ति

yadaśvāya vāsa upastṛṇantyadhīvāsaṃ yā hiraṇyānyasmai | sandānamarvantaṃ paḍvīśaṃ priyā deveṣvā yāmayanti

हिन्दी अर्थ

प्रभु हमारे समीपतम मित्रदे। प्रभु हमारे समीप आते हैं ओर यदि हम प्रभु करे स्वागत के लिए उद्यत होते है तो ज्योतिर्मय धन को प्राप्त करनेवाले बनते है। हम प्रभुस्तवन कौ वृत्तिवाले बनें ओर ज्ञानी मित्रों को प्राप्त करे। सूचना-अपने लोक को स्वर्गलोक बनाना ही सच्चा ' अश्वमेध ' है। यहाँ अश्वमेघ

English

The robe they spread upon the Horse to clothe him, the upper covering and the golden trappings, The halters which restrain the Steed, the heel-ropes,—all these, as grateful to the Gods, they offer.

अध्याय २५

श्लोक 40

यत्ते॑ सा॒दे मह॑सा॒ शूकृ॑तस्य॒ पार्ष्ण्या॑ वा॒ कश॑या वा तु॒तोद॑ ।स्रु॒चेव॒ ता ह॒विषो॑ अध्व॒रेषु॒ सर्वा॒ ता ते॒ ब्रह्म॑णा सूदयामि

yatte sāde mahasā śūkṛtasya pārṣṇyā vā kaśayā vā tutoda | sruceva tā haviṣo adhvareṣu sarvā tā te brahmaṇā sūdayāmi

हिन्दी अर्थ

प्रभु हमारे समीपतम मित्रदे। प्रभु हमारे समीप आते हैं ओर यदि हम प्रभु करे स्वागत के लिए उद्यत होते है तो ज्योतिर्मय धन को प्राप्त करनेवाले बनते है। हम प्रभुस्तवन कौ वृत्तिवाले बनें ओर ज्ञानी मित्रों को प्राप्त करे। सूचना-अपने लोक को स्वर्गलोक बनाना ही सच्चा ' अश्वमेध ' है। यहाँ अश्वमेघ

English

If one, when seated, with excessive urging hath with his heel or with his whip distressed thee, All these thy woes, as with oblation's ladle at sacrifices, with my prayer I banish.

अध्याय २५

श्लोक 41

चतु॑स्त्रिᳪशद्वा॒जिनो॑ दे॒वब॑न्धो॒र्वङ्क्री॒रश्व॑स्य॒ स्वधि॑ति॒: समे॑ति ।अच्छि॑द्रा॒ गात्रा॑ व॒युना॑ कृणोत॒ परु॑ष्परुरनु॒घुष्या॒ विश॑स्त

catustriśadvājino devabandhorvaṅkrīraśvasya svadhiti: sameti | acchidrā gātrā vayunā kṛṇota paruṣparuranughuṣyā viśasta

हिन्दी अर्थ

प्रभु हमारे समीपतम मित्रदे। प्रभु हमारे समीप आते हैं ओर यदि हम प्रभु करे स्वागत के लिए उद्यत होते है तो ज्योतिर्मय धन को प्राप्त करनेवाले बनते है। हम प्रभुस्तवन कौ वृत्तिवाले बनें ओर ज्ञानी मित्रों को प्राप्त करे। सूचना-अपने लोक को स्वर्गलोक बनाना ही सच्चा ' अश्वमेध ' है। यहाँ अश्वमेघ

English

The four-and-thirty ribs of the swift Courser, kin to the Gods, the slayer's hatchet pierces. Cut ye with skill so that the parts be flawless, and piece by piece declaring them dissect them.

अध्याय २५

श्लोक 42

एक॒स्त्वष्टु॒रश्व॑स्या विश॒स्ता द्वा य॒न्तारा॑ भवत॒स्तथ॑ ऋ॒तुः ।या ते॒ गात्रा॑णामृतु॒था कृ॒णोमि॒ ता-ता॒ पिण्डा॑नां॒ प्र जु॑होम्यग्नौ

ekastvaṣṭuraśvasyā viśastā dvā yantārā bhavatastatha ṛtuḥ | yā te gātrāṇāmṛtuthā kṛṇomi tā-tā piṇḍānāṃ pra juhomyagnau

हिन्दी अर्थ

प्रभु हमारे समीपतम मित्रदे। प्रभु हमारे समीप आते हैं ओर यदि हम प्रभु करे स्वागत के लिए उद्यत होते है तो ज्योतिर्मय धन को प्राप्त करनेवाले बनते है। हम प्रभुस्तवन कौ वृत्तिवाले बनें ओर ज्ञानी मित्रों को प्राप्त करे। सूचना-अपने लोक को स्वर्गलोक बनाना ही सच्चा ' अश्वमेध ' है। यहाँ अश्वमेघ

English

Of Tvashtar's Courser there is one dissector: this is the custom: two there are who guide him. Such of his limbs as I divide in order, all these, amid the lumps, in fire I offer.

अध्याय २५

श्लोक 43

मा त्वा॑ तपत्प्रि॒य आ॒त्माऽपि॒यन्तं॒ मा स्वधि॑तिस्त॒न्व आ ति॑ष्ठिपत्ते ।मा ते॑ गृ॒ध्नुर॑विश॒स्ताऽति॒हाय॑ छि॒द्रा गात्रा॑ण्य॒सिना॒ मिथू॑ कः

mā tvā tapatpriya ātmā'piyantaṃ mā svadhitistanva ā tiṣṭhipatte | mā te gṛdhnuraviśastā'tihāya chidrā gātrāṇyasinā mithū kaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभु हमारे समीपतम मित्रदे। प्रभु हमारे समीप आते हैं ओर यदि हम प्रभु करे स्वागत के लिए उद्यत होते है तो ज्योतिर्मय धन को प्राप्त करनेवाले बनते है। हम प्रभुस्तवन कौ वृत्तिवाले बनें ओर ज्ञानी मित्रों को प्राप्त करे। सूचना-अपने लोक को स्वर्गलोक बनाना ही सच्चा ' अश्वमेध ' है। यहाँ अश्वमेघ

English

Let not thy dear soul burn thee as thou comest, let not the hatchet linger in thy body. Let not a greedy clumsy immolator, missing the joints, mangle thy limbs unduly.

अध्याय २५

श्लोक 44

न वा उ॑ ए॒तन्म्रि॑यसे॒ न रि॑ष्यसि दे॒वाँ२ इदे॑षि प॒थिभि॑: सु॒गेभि॑: ।हरी॑ ते॒ युञ्जा॒ पृष॑ती अभूता॒मुपा॑स्थाद्वा॒जी धु॒रि रास॑भस्य

na vā u etanmriyase na riṣyasi devā~2 ideṣi pathibhi: sugebhi: | harī te yuñjā pṛṣatī abhūtāmupāsthādvājī dhuri rāsabhasya

हिन्दी अर्थ

प्रभु हमारे समीपतम मित्रदे। प्रभु हमारे समीप आते हैं ओर यदि हम प्रभु करे स्वागत के लिए उद्यत होते है तो ज्योतिर्मय धन को प्राप्त करनेवाले बनते है। हम प्रभुस्तवन कौ वृत्तिवाले बनें ओर ज्ञानी मित्रों को प्राप्त करे। सूचना-अपने लोक को स्वर्गलोक बनाना ही सच्चा ' अश्वमेध ' है। यहाँ अश्वमेघ

English

No, here thou diest not, thou art not injured: only by easy paths to Gods thou goest. Both Bays, both Spotted Mares are now thy fellows, and to the Ass's pole is yoked the Courser.

अध्याय २५

श्लोक 45

सु॒गव्यं॑ नो वा॒जी स्वश्व्यं॑ पु॒ᳪसः पु॒त्राँ२ उ॒त वि॑श्वा॒पुष॑ᳪ र॒यिम् ।अ॒ना॒गा॒स्त्वं नो॒ अदि॑तिः कृणोतु क्ष॒त्रं नो॒ अश्वो॑ वनताᳪ ह॒विष्मा॑न्

sugavyaṃ no vājī svaśvyaṃ pusaḥ putrā~2 uta viśvāpuṣa rayim | anāgāstvaṃ no aditiḥ kṛṇotu kṣatraṃ no aśvo vanatā haviṣmān

हिन्दी अर्थ

प्रभु हमारे समीपतम मित्रदे। प्रभु हमारे समीप आते हैं ओर यदि हम प्रभु करे स्वागत के लिए उद्यत होते है तो ज्योतिर्मय धन को प्राप्त करनेवाले बनते है। हम प्रभुस्तवन कौ वृत्तिवाले बनें ओर ज्ञानी मित्रों को प्राप्त करे। सूचना-अपने लोक को स्वर्गलोक बनाना ही सच्चा ' अश्वमेध ' है। यहाँ अश्वमेघ

English

May this Steed bring us all-sustaining riches, wealth in good kine, good horses, manly offspring. Freedom from sin may Aditi vouchsafe us; the Steed with our oblations gain us lordship!

अध्याय २५

श्लोक 46

इ॒मा नु कं॒ भुव॑ना सीषधा॒मेन्द्र॑श्च॒ विश्वे॑ च दे॒वाः ।आ॒दि॒त्यैरिन्द्र॒: सग॑णो म॒रुद्भि॑र॒स्मभ्यं॑ भेष॒जा क॑रत् ।य॒ज्ञं च॑ नस्त॒न्वं॒ च प्र॒जां चा॑दित्यै॒रिन्द्र॑: स॒ह सी॑षधाति

imā nu kaṃ bhuvanā sīṣadhāmendraśca viśve ca devāḥ | ādityairindra: sagaṇo marudbhirasmabhyaṃ bheṣajā karat | yajñaṃ ca nastanvaṃ ca prajāṃ cādityairindra: saha sīṣadhāti

हिन्दी अर्थ

प्रभु हमारे समीपतम मित्रदे। प्रभु हमारे समीप आते हैं ओर यदि हम प्रभु करे स्वागत के लिए उद्यत होते है तो ज्योतिर्मय धन को प्राप्त करनेवाले बनते है। हम प्रभुस्तवन कौ वृत्तिवाले बनें ओर ज्ञानी मित्रों को प्राप्त करे। सूचना-अपने लोक को स्वर्गलोक बनाना ही सच्चा ' अश्वमेध ' है। यहाँ अश्वमेघ

English

We will, with Indra and all Gods to help us, bring these existing worlds into subjection. With the Âdityas, with the band of Maruts, may Indra give us medicine to heal us. Our sacrifice, our bodies, and our offspring may Indra regulate with the Âdityas.

अध्याय २५

श्लोक 47

अग्ने॒ त्वं नो॒ अन्त॑म उ॒त त्रा॒ता शि॒वो भ॑व वरू॒थ्य॒: ।वसु॑र॒ग्निर्वसु॑श्रवा॒ अच्छा॑ नक्षि द्यु॒मत्त॑मᳪ र॒यिं दा॑: ।तं त्वा॑ शोचिष्ठ दीदिवः सु॒म्नाय॑ नू॒नमी॑महे॒ सखि॑भ्यः

agne tvaṃ no antama uta trātā śivo bhava varūthya: | vasuragnirvasuśravā acchā nakṣi dyumattama rayiṃ dā: | taṃ tvā śociṣṭha dīdivaḥ sumnāya nūnamīmahe sakhibhyaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभु हमारे समीपतम मित्रदे। प्रभु हमारे समीप आते हैं ओर यदि हम प्रभु करे स्वागत के लिए उद्यत होते है तो ज्योतिर्मय धन को प्राप्त करनेवाले बनते है। हम प्रभुस्तवन कौ वृत्तिवाले बनें ओर ज्ञानी मित्रों को प्राप्त करे। सूचना-अपने लोक को स्वर्गलोक बनाना ही सच्चा ' अश्वमेध ' है। यहाँ अश्वमेघ

English

O Agni, be our nearest Friend, etc., as in III. 25. To thee then, O Most Bright, etc., as in III. 26.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Yajur Veda — Chapter 25
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.