Yajur Veda· Yajurveda Saṁhitā
30
अध्याय 30 / 40

Adhyāya 30

अध्याय 30

22 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ22 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३०

श्लोक 1

देव॑ सवित॒: प्र सु॑व य॒ज्ञं प्र सु॑व य॒ज्ञप॑तिं॒ भगा॑य ।दि॒व्यो ग॑न्ध॒र्वः के॑तु॒पूः केतं॑ नः पुनातु वा॒चस्पति॒र्वाजं॑ नः स्वदतु

deva savita: pra suva yajñaṃ pra suva yajñapatiṃ bhagāya | divyo gandharvaḥ ketupūḥ ketaṃ naḥ punātu vācaspatirvājaṃ naḥ svadatu

हिन्दी अर्थ

हम निरन्तर प्रभु का ध्यान करे, प्रभु कौ तेजस्विता हमारे लिए वरेण्य हो। यह लक्ष्य हमें मार्गश्रष्ट होने से बचाएगा। विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परा सुव। यं द्धद्रन्तन्न ऽआ सुंव ॥ ३॥ १. है देव=दिव्य गुणों के पुञ्ज! सवितः=सबके प्रेरक प्रभो! विश्वानि हमारे न

English

com The Texts of the White Yajurveda, tr. Ralph T.H. Griffith, [1899], OUR sacrifice, God Savitar! speed onward: speed to his share the sacrifice's patron. May the Celestial Gandharva, cleanser of thought and will, make clean our thoughts and wishes. The Lord of Speech sweeten the words we utter!

अध्याय ३०

श्लोक 2

तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यं॒ भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि ।धियो॒ यो न॑: प्रचो॒दयात्

tatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi | dhiyo yo na: pracodayāt

हिन्दी अर्थ

प्रभुकृपा से हमारे दोष दूर हों ओर हमें भद्र की प्राप्ति हो। १. गतमन्त्र में प्रार्थित दुरितों को दूर करने व भद्रके प्रापण का प्रकार यहटहै कि प्रभु धन का विभाग करते है। उस धन के केन्द्रित होने पर ही दोष उत्पन्न होते है। मनुष्य भी नासमञ्ञी व स्वार्थपरता के कारण धन पर केन्द्रित होने लगता है ओर सारा सामाजिक शरीर

English

May we attain that excellent glory of Savitar the God: So may he stimulate our prayers.

अध्याय ३०

श्लोक 3

विश्वा॑नि देव सवितर्दुरि॒तानि॒ परा॑ सुव ।यद्भ॒द्रं तन्न॒ आ सु॑व

viśvāni deva savitarduritāni parā suva | yadbhadraṃ tanna ā suva

हिन्दी अर्थ

प्रभु धन का विभाग करते है। यदि धन एक स्थान पर केन्द्रित होने लगता है तो दुरितों की वृद्धि हो जाती है, अतः ' मेधातिथि' समञ्चदारी से चलनेवाला, धन को केन्द्रित नहीं होने देता। ज्ञान क लिए ब्राह्मण को

English

Savitar, God, send far away all troubles and calamities, And send us only what is good.

अध्याय ३०

श्लोक 4

वि॒भ॒क्तार॑ᳪ हवामहे॒ वसो॑श्चि॒त्रस्य॒ राध॑सः ।स॒वि॒तारं॑ नृ॒चक्ष॑सम्

vibhaktāra havāmahe vasościtrasya rādhasaḥ | savitāraṃ nṛcakṣasam

हिन्दी अर्थ

राजा को चाहिए कि राष्ट् के भिन्न-भिन्न कार्यो के लिए उपयुक्ततम व्यक्ति नत्ताय॑ सूतं गीताय॑ शोलूषं धर्मीय सभाचरं नरिष्ठायै भीमलं नर्माय रेभश्टसांय कारिंमानन्दायं स्त्रीषखं प्रमदे कुमारीपुत्र मेधायै रथकार धैयीय तक्षाणम्।। ६॥ ११. चृत्ताय सूतम् नृत्य के लिए-इशारो से नृत्य कौ प्रेरणा देनेवाले को प्राप्त करे।

English

We call on him distributer of wondrous bounty and of wealth, On Savitar who looks on men.

अध्याय ३०

श्लोक 5

ब्रह्म॑णे ब्राह्म॒णं क्ष॒त्राय॑ राज॒न्यं॒ म॒रुद्भ्यो॒ वैश्यं॒ तप॑से शू॒द्रं तम॑से॒ तस्क॑रं नार॒काय॑ वीर॒हणं॑ पा॒प्मने॑ क्ली॒बमा॑क्र॒याया॑ अयो॒गूं कामा॑य पुँश्च॒लूमति॑क्रुष्टाय माग॒धम्

brahmaṇe brāhmaṇaṃ kṣatrāya rājanyaṃ marudbhyo vaiśyaṃ tapase śūdraṃ tamase taskaraṃ nārakāya vīrahaṇaṃ pāpmane klībamākrayāyā ayogūṃ kāmāya pu~ścalūmatikruṣṭāya māgadham

हिन्दी अर्थ

राजा राष्ट में नृत्य आदि कार्यो के लिए सूत आदि को नियुक्त करे। तप॑से कौलालं मायायै कर्मार॑ रूपाय मणिकारः शुभे वपशरव्य्रायाऽ इषुकारः हत्ये धनुष्कारं कर्मणे ज्याकारं दिष्टाय रज्जुसर्ज मृत्यवे मृगयुमन्त॑काय शुवनिन॑म्॥। ७।॥ २९. तपसे कौलालम् तपनेवाले कार्यो के लिए कुम्हार के पुत्र को प्राप्त करे। वह

English

For Brahman (Priesthood) he binds a Brahman to the stake; for Kshatra (Royalty) a Râjanya; for the Maruts a Vaisya; for Penance a Sûdra; for Darkness a robber; for Hell a homicide or a man who has lost his consecrated fire; for Misfortune a eunuch; for Venality an Ayogû; for Kâma a harlot; for Excessive Noise a Mâgadha;

अध्याय ३०

श्लोक 6

नृ॒त्ताय॑ सू॒तं गी॒ताय॑ शैलू॒षं धर्मा॑य सभाच॒रं न॒रिष्ठा॑यै भीम॒लं न॒र्माय॑ रे॒भᳪ हसा॑य॒ कारि॑मान॒न्दाय॑ स्त्रीष॒खं प्र॒मदे॑ कुमारीपु॒त्रं मे॒धायै॑ रथका॒रं धै॑र्याय॒ तक्षा॑णम्

nṛttāya sūtaṃ gītāya śailūṣaṃ dharmāya sabhācaraṃ nariṣṭhāyai bhīmalaṃ narmāya rebha hasāya kārimānandāya strīṣakhaṃ pramade kumārīputraṃ medhāyai rathakāraṃ dhairyāya takṣāṇam

हिन्दी अर्थ

मृगयु, श्वनी आदि को भी राजा राष्ट के उपयोगी कार्यो में विनियुक्त करे। उनके द्वारा शोर आदि की हत्या कराके ग्रामवासियों के आतङ्क को दूर करे। नदियों के लिए पौञ्जिष्ठ को नदीभ्यः पौज्जिष्ठमृक्षीकाभ्यो नैषादं पुरुषव्याघ्रायं दुर्मद गन्धर्वाप्सरोभ्यो त्रात्य॑

English

For Dance a stable-master; for Song a public dancer; for Duty one who attends court; for Pastime a timid man; for Sport a chatterer; for Laughter an artist; for Pleasure a woman-lover; for Desire a damsel's son; for Dexterity a car-builder; for Firmness a carpenter;

अध्याय ३०

श्लोक 7

तप॑से कौला॒लं मा॒यायै॑ क॒र्मार॑ᳪ रू॒पाय॑ मणिका॒रᳪ शु॒भे व॒पᳪ श॑र॒व्या॒या इषुका॒रᳪ हे॒त्यै ध॑नुष्का॒रं कर्म॑णे ज्याका॒रं दि॒ष्टाय॑ रज्जुस॒र्जं मृ॒त्यवे॑ मृग॒युमन्त॑काय श्व॒निन॑म्

tapase kaulālaṃ māyāyai karmāra rūpāya maṇikāra śubhe vapa śaravyāyā iṣukāra hetyai dhanuṣkāraṃ karmaṇe jyākāraṃ diṣṭāya rajjusarjaṃ mṛtyave mṛgayumantakāya śvaninam

हिन्दी अर्थ

राजा ने राष्टोत्नति के लिए विविध पुरुषों को विविध कार्यो में लगाना है। मच्छियारों से लेकर कुन्तधारियों तक सभी की यथास्थान नियुक्ति करनी हे। एदिधिषुःपतिं निष्कृत्यै पेशस्कारीश्श्संज्ञानाय स्मरक्ारीं प्र॑कामोद्ययोपसदं वर्णीयानुरुधं ४१. सन्धये जारम्-सन्धि के लिए वृद्ध (जीर्ण) पुरुष को प्राप्त करे। ये वृद्ध पुरुष

English

For Trouble a potter's son; for Device an artificer; for Beauty a jeweller; for Welfare a sower; for the Arrow-deity a maker of shafts; for Injury a bowyer; for Action a bowstring-maker; for Fate a rope-maker; for Death a hunter; for the Finisher a dog-leader;

अध्याय ३०

श्लोक 8

न॒दीभ्य॑: पौञ्जि॒ष्ठमृ॒क्षीका॑भ्यो॒ नैषादं पुरुषव्या॒घ्राय॑ दु॒र्मदं॑ गन्धर्वाप्स॒रोभ्यो॒ व्रात्यं॑ प्र॒युग्भ्य॒ उन्म॑त्तᳪ सर्पदेवज॒नेभ्योऽप्र॑तिपद॒मये॑भ्यः कित॒वमी॒र्यता॑या॒ अकि॑तवं पिशा॒चेभ्यो॑ बिदलका॒रीं या॑तु॒धाने॑भ्यः कण्टकीका॒रीम्

nadībhya: pauñjiṣṭhamṛkṣīkābhyo naiṣādaṃ puruṣavyāghrāya durmadaṃ gandharvāpsarobhyo vrātyaṃ prayugbhya unmatta sarpadevajanebhyo'pratipadamayebhyaḥ kitavamīryatāyā akitavaṃ piśācebhyo bidalakārīṃ yātudhānebhyaḥ kaṇṭakīkārīm

हिन्दी अर्थ

राजा शिक्षा के प्रसार के लिए एेसे अध्यापकों को नियत करे जो विद्यार्थियों करे ज्लान को प्रश्नात्मक शैली से निरन्तर बद्धानेवाले हों। अर्मेभ्यो हस्तिपं जवायांर्वपं पुष्ट्यै गोपालं वीर्यायाविपालं तेज॑से ऽजपालमिरायै कीनाशं कीलालांय सुराकारं भद्राय गृहपश्शश्रय॑से वित्तधमाध्यक्ष्यायानुक्षत्तार॑म्॥। ९९॥

English

For Rivers a fisherman; for Rikshîkâs a Nishâda's son; for the Man-tiger a madman; for the Gandharvas and Apsarases a Vrâtya; for Motives one demented; for Serpents and Genii an untrustworthy man; for Dice a gambler; for Excitement a non-gambler; for Pisâchas a woman who splits cane; for Yâtudhânas a woman who works in thorns;

अध्याय ३०

श्लोक 9

स॒न्धये॑ जा॒रं गे॒हायो॑पप॒तिमार्त्यै॒ परि॑वित्तं॒ निरृ॑त्यै परिविविदा॒नमरा॑द्ध्या एदिधिषुः प॒तिं निष्कृ॑त्यै पेशस्का॒रीᳪ सं॒ज्ञाना॑य स्मरका॒रीं प्र॑का॒मोद्या॑योप॒सदं॒ वर्णा॑यानु॒रुधं॒ बला॑योप॒दाम्

sandhaye jāraṃ gehāyopapatimārtyai parivittaṃ nirṛtyai parivividānamarāddhyā edidhiṣuḥ patiṃ niṣkṛtyai peśaskārī saṃjñānāya smarakārīṃ prakāmodyāyopasadaṃ varṇāyānurudhaṃ balāyopadām

हिन्दी अर्थ

राष्ट् मे गोप, अश्वपाल, अविपाल व किसान आदि का स्थान अत्यन्त भ्रा क्रे लिए दार्वाह्ार को भायै दार्वाहारं प्रभायांऽअग्न्येधं ब्रध्नस्य॑ विष्टपांयाभिषेक्तारं वर्षिष्ठाय नाकाय परिवेष्टारं देवलोकाय पेशितारं मनुष्यलोकाय प्रकरितारई सर्वेभ्यो लोकेभ्यऽ

English

For Rendezvous a lover; for Homestead a paramour; for Trouble an unmarried elder brother; for Nirriti a younger brother who has married before his elder; for Misfortune the husband of a younger sister whose elder sister has not been married; for Representation a woman who embroiders; for Agreement a woman who deals in love-charms; for Garrulity a by-sitter; for Colour an obstinate man; for Strength a yielding man;

अध्याय ३०

श्लोक 10

उ॒त्सा॒देभ्य॑: कु॒ब्जं प्र॒मुदे॑ वाम॒नं द्वा॒र्भ्यः स्रा॒मᳪ स्वप्ना॑या॒न्धमध॑र्माय बधि॒रं प॒वित्रा॑य भि॒षजं॑ प्र॒ज्ञाना॑य नक्षत्रद॒र्शमा॑शि॒क्षायै॑ प्र॒श्निन॑मुपशि॒क्षाया॑ अभिप्र॒श्निनं॑ म॒र्यादा॑यै प्रश्नविवा॒कम्

utsādebhya: kubjaṃ pramude vāmanaṃ dvārbhyaḥ srāma svapnāyāndhamadharmāya badhiraṃ pavitrāya bhiṣajaṃ prajñānāya nakṣatradarśamāśikṣāyai praśninamupaśikṣāyā abhipraśninaṃ maryādāyai praśnavivākam

हिन्दी अर्थ

स्तेनहदय लोगों का भी राष्ट के लिए सुन्दर उपयोग हो सकता है। मन्यु के लिए अयस्ताप को मन्यवे ऽयस्तापं क्रोधाय निखरं योगाय योक्तारः शोकायाभिसत्तरि क्षेमाय विमोक्तार॑मुत्कूलनिकूलेभ्य॑स्तरिष्ठिनं वपुषे मानस्कृतः शीर्लायाञ्जनीकारीं निकऋत्यै

English

For Interruptions a hunch-back; for Delight a dwarf, for Doors a blear-eyed man; for Sleep a blind man; for Unrighteousness a deaf man; for Purifying Medium a physician; for Insight an astrologer; for Craving for Knowledge an inquisitive man; for Desire of extra Knowledge an extra-inquisitive man; for Moral Law a question solver;

अध्याय ३०

श्लोक 11

अर्मे॑भ्यो हस्ति॒पं ज॒वाया॑श्व॒पं पुष्ट्यै॑ गोपा॒लं वी॒र्या॒याविपा॒लं तेज॑सेऽजपा॒लमिरा॑यै की॒नाशं॑ की॒लाला॑य सुराका॒रं भ॒द्राय॑ गृह॒पᳪ श्रेय॑से वित्त॒धमाध्य॑क्ष्यायानुक्ष॒तार॑म्

armebhyo hastipaṃ javāyāśvapaṃ puṣṭyai gopālaṃ vīryāyāvipālaṃ tejase'japālamirāyai kīnāśaṃ kīlālāya surākāraṃ bhadrāya gṛhapa śreyase vittadhamādhyakṣyāyānukṣatāram

हिन्दी अर्थ

राष्ट् कौ उत्तम व्यवस्था के लिए उचित कर आदि लेनेवाले व्यक्तियों को यमाय॑ यमसूमथंर्वभ्यो ऽव॑तोका संवत्सराय पर्यायिणीं परिवत्सरायाविंजाता- १०१. यमायनियन्त्रण के लिए यमसूम्-नियमोपनियम बनानेवाली सभा को प्राप्त करे, आजकल की भाषा मे “विधान-सभा' का निर्माण करे। १०२. अथर्वभ्यः =(न थर्वति)

English

For Eye-diseases an elephant-keeper; for Speed a horse-keeper; for Nourishment a cowherd; for Manliness a shepherd; for Keenness a goatherd; for Refreshment a ploughman; for Sweet Beverage a preparer of Surâ; for Weal a house-guard; for Well-being a possessor of wealth; for Supervision a doorkeeper's attendant;

अध्याय ३०

श्लोक 12

भायै॑ दार्वा॒हारं॑ प्र॒भाया॑ अग्न्ये॒धं ब्र॒ध्नस्य॑ वि॒ष्टपा॑याभिषे॒क्तारं॒ वर्षि॑ष्ठाय॒ नाका॑य परिवे॒ष्टारं॑ देवलो॒काय॑ पेशि॒तारं॑ मनुष्यलो॒काय॑ प्रकरि॒तार॒ᳪ सर्वे॑भ्यो लो॒केभ्य॑ उपसे॒क्तार॒मव॑ ऋत्यै व॒धायो॑पमन्थि॒तारं॒ मेधा॑य वासः पल्पू॒लीं प्र॑का॒माय॑ रजयि॒त्रीम्

bhāyai dārvāhāraṃ prabhāyā agnyedhaṃ bradhnasya viṣṭapāyābhiṣektāraṃ varṣiṣṭhāya nākāya pariveṣṭāraṃ devalokāya peśitāraṃ manuṣyalokāya prakaritāra sarvebhyo lokebhya upasektāramava ṛtyai vadhāyopamanthitāraṃ medhāya vāsaḥ palpūlīṃ prakāmāya rajayitrīm

हिन्दी अर्थ

जँ राष्ट् का उत्तम सञ्चालन, व्यवस्थापिका, सभादि के होने से होता है वहाँ घर में उत्तम निवास के लिए कार्यो के क्रम को सम्यक् समञ्जनेवाली पत्नी का होना १११. सरोभ्यः=तलाबों के लिए धैवरम्-धीवर सन्तानं को नियत करे। तालाबों को स्वच्छ रखना इनका कार्य हो। ११२. उपस्थावराभ्यः=तालाबों के समीप (उप) लगी

English

For Light a wood-bringer; for Brightness a fire-kindler; for the Sun's Station a besprinkler; for Highest Heaven a high steward; for the World of Gods a carver; for the World of Men a distributer; for All-Worlds a pourer-out: for Poverty, Affliction a stirrer-up of strife; for Sacrifice a washerwoman; for Delight a female dyer;

अध्याय ३०

श्लोक 13

ऋ॒तये॑ स्ते॒नहृ॑दयं वैर॑हत्याय॒ पिशु॑नं॒ विवि॑क्त्यै क्ष॒त्तार॒मौप॑द्रष्ट्र्यायानुक्ष॒त्तारं॒ बला॑यानुच॒रं भू॒म्ने प॑रिष्क॒न्दं प्रि॒याय॑ प्रियवा॒दिन॒ मरि॑ष्ट्या अश्वसा॒दᳪ स्व॒र्गा॑य लो॒काय॑ भागदु॒घं वर्षि॑ष्ठाय॒ नाका॑य परिवे॒ष्टार॑म्

ṛtaye stenahṛdayaṃ vairahatyāya piśunaṃ viviktyai kṣattāramaupadraṣṭryāyānukṣattāraṃ balāyānucaraṃ bhūmne pariṣkandaṃ priyāya priyavādina mariṣṭyā aśvasāda svargāya lokāya bhāgadughaṃ varṣiṣṭhāya nākāya pariveṣṭāram

हिन्दी अर्थ

तालाबों व पहाडों पर कार्यव्यवस्था के लिए तदुपयुक्त पुरुषों को नियत करना चाहिए। तालाबों के लिए धीवर आदि तो पर्वतो के लिए किरात आदि। ्रीभत्स के त्तिए पौल्कस को बीभत्सायै पौल्कसं वणय हिरण्यकारं तुलायै वाणिजं पंश्चादोषायं ग्लाविनं

English

For Assault a thievish-hearted man; for Homicide a slanderer; for Discrimination a door-keeper; for Inspection a door-keeper's attendant; for Strength a servant; for Plenty a running footman; for the Beloved a sweet speaker; for Safety the rider of a horse; for the World of Svarga a dealer-out of portions; for Highest Heaven a high steward;

अध्याय ३०

श्लोक 14

म॒न्यवे॑ऽयस्ता॒पं क्रोधा॑य निस॒रं योगा॑य यो॒क्तार॒ᳪ शोका॑याभिस॒र्तारं॒ क्षेमा॑य विमो॒क्तार॑मुत्कूलनिकू॒लेभ्य॑स्त्रि॒ष्ठिनं॒ वपु॑षे मानस्कृ॒तᳪ शीला॑याञ्जनीका॒रीं निरृ॑त्यै कोशका॒रीं य॒माया॒सूम्

manyave'yastāpaṃ krodhāya nisaraṃ yogāya yoktāra śokāyābhisartāraṃ kṣemāya vimoktāramutkūlanikūlebhyastriṣṭhinaṃ vapuṣe mānaskṛta śīlāyāñjanīkārīṃ nirṛtyai kośakārīṃ yamāyāsūm

हिन्दी अर्थ

राष्ट् मे बीभत्स व छेदनादि कार्यो में निपुण व्यक्ति कौ नियुक्ति करनी है। अक्षराज क त्तिए कितव को सभास्थाणां मृत्यव गोव्यच्छमन्त॑काय गोघातं क्षुधे यो गां विकृन्तन्तं भिक्षमाणऽउप तिष्ठ॑ति दुष्कृताय चस्काचार्य पाप्मन सेलगम्।। १८॥

English

For Passion an iron-smelter; for Anger a remover; for Yoking a yoker; for Pain an assailant; for Quiet an unyoker; for Up-hill and Down-hill one who stands on three legs; for Form a conceited man; for Virtue a female ointment-maker; for Nirriti a female scabbard-maker; for Yama a barren woman;

अध्याय ३०

श्लोक 15

य॒माय॑ यम॒सूमथ॑र्व॒भ्योऽव॑तोकाᳪ संवत्स॒राय॑ पर्या॒यिणीं॑ परिवत्स॒रायावि॑जातामिदावत्स॒राया॒तीत्व॑रीमिद्वत्स॒राया॑ति॒ष्कद्व॑रीं वत्स॒राय॒ विज॑र्जराᳪ संवत्स॒राय॒ पलि॑क्नीमृ॒भुभ्यो॑ऽजिनस॒न्धᳪ सा॒ध्येभ्य॑श्चर्म॒म्नम्

yamāya yamasūmatharvabhyo'vatokā saṃvatsarāya paryāyiṇīṃ parivatsarāyāvijātāmidāvatsarāyātītvarīmidvatsarāyātiṣkadvarīṃ vatsarāya vijarjarā saṃvatsarāya paliknīmṛbhubhyo'jinasandha sādhyebhyaścarmamnam

हिन्दी अर्थ

जँ उद्घोषणा आदि के लिए ढोल आदि बजानेवाले कौ नियुक्ति करनी दहे वहाँ वनों कौ रक्षा के लिए रक्षापुरुषों को भी नियुक्त करना हे। नर्म के लिए पँश्चत्तू को नर्माय पश्चलू हसाय कारिं याद॑से शाबल्यां ग्रामण्युं गणकमभिक्रोश॑कं

English

For Yama a mother of twins; for the Atharvans a woman who has miscarried; for the First Year a gad-about; for the Parivatsara one who has not borne a child; for the Idâvatsara one who exceeds; for the Idvatsara one who transgresses; for the Vatsara one who is worn out; for the Samvatsara one with grey hair; for the Ribhus a hide-dresser; for the Sâdhyas a currier;

अध्याय ३०

श्लोक 16

सरो॑भ्यो धैव॒रमु॑प॒स्थाव॑राभ्यो॒ दाशं॑ वैश॒न्ताभ्यो॑ बै॒न्दं न॑ड्व॒लाभ्यः शौष्क॑लं पा॒राय॑ मार्गा॒रम॑वा॒राय॑ कै॒वर्तं॑ ती॒र्थेभ्य॑ आ॒न्दं विष॑मेभ्यो मैना॒लᳪ स्वने॑भ्य॒: पर्ण॑कं॒ गुहा॑भ्य॒: किरा॑त॒ᳪ सानु॑भ्यो॒ जम्भ॑कं॒ पर्व॑तेभ्यः किम्पूरु॒षम्

sarobhyo dhaivaramupasthāvarābhyo dāśaṃ vaiśantābhyo baindaṃ naḍvalābhyaḥ śauṣkalaṃ pārāya mārgāramavārāya kaivartaṃ tīrthebhya āndaṃ viṣamebhyo maināla svanebhya: parṇakaṃ guhābhya: kirāta sānubhyo jambhakaṃ parvatebhyaḥ kimpūruṣam

हिन्दी अर्थ

आठ विरूप पुरुषों को तथा मागध आदि चार को राजा प्रजा से दूर दही रखे, जिससे राष्ट का कार्य सुचारुरूपेण चलता रहे। न प्रजा तमाशा देखने मे लग जाए ओर न सूचना-राष्ट् मे सबको यथोचित कार्यो में लगाना ही "पुरुषमेध ' है (मेधसंगम)। “पुरुषमेध ' के ठीक होने पर ही राज्य का सारा एश्वर्य बढता है।

English

For Lakes a fisherman; for Standing Waters a fisher; for Tank-waters a Nishâda; for Reed-beds a fish-vender; for the Opposite Bank one who gropes for fish; for This Bank a fish-catcher; for Fords an Âuda; for shallows a Mainâla; for Sounds a Bhilla; for Caverns a Kirâta; for Mountain-heights a destructive savage; for Mountains a wild man;

अध्याय ३०

श्लोक 17

बी॒भ॒त्सायै॑ पौल्क॒सं वर्णा॑य हिरण्यका॒रं तु॒लायै॑ वाणि॒जं प॑श्चादो॒षाय॑ ग्ला॒विनं॒ विश्वे॑भ्यो भू॒तेभ्य॑: सिध्म॒लं भूत्यै॑ जागर॒णमभू॑त्यै स्वप॒नमार्त्यै॑ जनवा॒दिनं॒ व्यृ॒र्द्ध्या अपग॒ल्भᳪ स॑ᳪश॒राय॑ प्र॒च्छिद॑म्

bībhatsāyai paulkasaṃ varṇāya hiraṇyakāraṃ tulāyai vāṇijaṃ paścādoṣāya glāvinaṃ viśvebhyo bhūtebhya: sidhmalaṃ bhūtyai jāgaraṇamabhūtyai svapanamārtyai janavādinaṃ vyṛrddhyā apagalbha saśarāya pracchidam

हिन्दी अर्थ

प्रभु हमे यज्ञ की प्रेरणा दें। यज्ञपति बनकर हम एेश्वर्यशाली हो। प्रभु हमारे ज्ञान को पवित्र करें ओर वाणी को माधुर्य से भर दे। तत्स॑वितुर्वरेण्यं भर्गो" देवस्य धीमहि। धियो यो न॑ः प्रचोदयात् ॥ २॥ १. गतमन्त्र के अनुसार ' यज्ञ+ज्ञान+व वाङ्माधुर्य' को अपनाकर हम अपने जीवन को

English

For Abhorrence a Paulkasa; for Colour a goldsmith; for Balance a merchant; for Repentance a sluggard; for All Spirits a leper; for Prosperity a watchful man; for Failure a sleepy man; for Mischief a chatterer; for Misfortune a shameless man; for Undoing one who cuts up into small pieces;

अध्याय ३०

श्लोक 18

अ॒क्ष॒रा॒जाय॑ कित॒वं कृ॒ताया॑दिनवद॒र्शं त्रेता॑यै क॒ल्पिनं॑ द्वा॒परा॑याधिक॒ल्पिन॑मास्क॒न्दाय॑ सभास्था॒णुं मृ॒त्यवे॑ गोव्य॒च्छमन्त॑काय गोघा॒तं क्षु॒धे यो गां वि॑कृ॒न्तन्तं॒ भिक्ष॑माण उप॒तिष्ठ॑ति दुष्कृ॒ताय॒ चर॑काचार्यं पा॒प्मने॑ सैल॒गम्

akṣarājāya kitavaṃ kṛtāyādinavadarśaṃ tretāyai kalpinaṃ dvāparāyādhikalpinamāskandāya sabhāsthāṇuṃ mṛtyave govyacchamantakāya goghātaṃ kṣudhe yo gāṃ vikṛntantaṃ bhikṣamāṇa upatiṣṭhati duṣkṛtāya carakācāryaṃ pāpmane sailagam

हिन्दी अर्थ

राजा राष्ट मे सन्धि आदि कार्यो के लिए उपयुक्त व्यक्तियों को नियत करे। नोट- आर्ति का अर्थ पीडा के लिए सामान्यत होता हे। यँ पीड़ा कौ निवृत्ति के लिए किया गया हे। जैसे मशकाय धूमः' का अर्थं " मच्छरों की निवृत्ति के लिए धूंञा' होता हे। ५५१. उत्सादेभ्यः =विनाशकारी कार्यो के लिए कुल्जम्-कुबडे को नियत करे। इन लोगों

English

For the Dice-king a gambler; for the die Krita one who contemplates his adversary's ill luck, for the Tretâ a gamble-manager; for the Dvâpara a chief manager; for Askanda one who will not leave the gambling-hall; for Mrityu one who approaches cows; for Antaka a Cow-killer; for Hunger one who goes begging to a man who is cutting up a cow; for Misdeed a leader of the Charakas; for Misery a robber;

अध्याय ३०

श्लोक 19

प्र॒ति॒श्रुत्का॑या अर्त॒नं घोषा॑य भ॒षमन्ता॑य बहुवा॒दिन॑मन॒न्ताय॒ मूक॒ᳪ शब्दा॑याडम्बराघा॒तं मह॑से वीणावा॒दं क्रोशा॑य तूणव॒ध्मम॑वरस्प॒राय॑ शङ्ख॒ध्मं वना॑य वन॒पम॒न्यतो॑रण्याय दाव॒पम्

pratiśrutkāyā artanaṃ ghoṣāya bhaṣamantāya bahuvādinamanantāya mūka śabdāyāḍambarāghātaṃ mahase vīṇāvādaṃ krośāya tūṇavadhmamavarasparāya śaṅkhadhmaṃ vanāya vanapamanyatoraṇyāya dāvapam

हिन्दी अर्थ

उत्तम लोकों कौ प्राप्ति के लिए त्याग व अशुभवृत्ति-विनाश आवश्यक हे। ऋति के लिए स्तेनददय को लोकाय भागदुघं वर्षिष्ठाय नाकाय परिवेष्टारंम्।। ९३॥ ८१. ऋतये=शत्नु-सैन्य के लिए स्तेनहदयम्-( हृदयस्य स्तेनः) हदय को चुरा लेनेवाले

English

For Echo a reviler; for Noise a snarler; for End a very talkative man; for Endless a mute; for Sound a drummer; for Might a lute-player; for Cry a flute-blower; for Confused Tone a Conch-blower; for the Wood a wood-ranger; for Partly-wooded Land a forest fire guard;

अध्याय ३०

श्लोक 20

न॒र्माय॑ पुँश्च॒लूᳪ हसा॑य॒ कारिं॒ याद॑से शाब॒ल्यां ग्रा॑म॒ण्यं गण॑कमभि॒क्रोश॑कं॒ तान्मह॑से वीणावा॒दं पा॑णि॒घ्नं तू॑णव॒ध्मं तान्नृ॒त्ताया॑न॒न्दाय॑तल॒वम्

narmāya pu~ścalū hasāya kāriṃ yādase śābalyāṃ grāmaṇyaṃ gaṇakamabhikrośakaṃ tānmahase vīṇāvādaṃ pāṇighnaṃ tūṇavadhmaṃ tānnṛttāyānandāya talavam

हिन्दी अर्थ

राष्ट में गोहत्या आदि पापों को दूर करने का पूर्ण प्रयत्न किया जारए्। प्रतिश्चुत्क के लिए अर्तन करो प्रतिश्रुत्कायाऽअर्तनं घोषाय भषमन्तांय बहुवादिन॑मनन्ताय मूक शब्दायाडम्बराघातं महसे वीणावादं क्रोशाय तृणवध्मम॑वरस्परायं शडखध्मं वनाय वनपमन्यतोरण्याय

English

For Pastime a harlot; for Laughter a jester; for Lust a woman with spotty skin; for Might these, the head-man of a village, an astrologer, and a watchman; a lute-player; a hand-clapper, a flutist, these for Dance; for Pleasure a musician;

अध्याय ३०

श्लोक 21

अ॒ग्नये॒ पीवा॑नं पृथि॒व्यै पी॑ठस॒र्पिणं॑ वा॒यवे॑ चाण्डा॒लम॒न्तरि॑क्षाय वᳪशन॒र्तिनं॑ दि॒वे ख॑ल॒तिᳪ सूर्या॑य हर्य॒क्षं नक्ष॑त्रेभ्यः किर्मि॒रं च॒न्द्रम॑से कि॒लास॒मह्ने॑ शु॒क्लं पि॑ङ्गा॒क्षᳪ रात्र्यै॑ कृ॒ष्णं पि॑ङ्गा॒क्षम्

agnaye pīvānaṃ pṛthivyai pīṭhasarpiṇaṃ vāyave cāṇḍālamantarikṣāya vaśanartinaṃ dive khalati sūryāya haryakṣaṃ nakṣatrebhyaḥ kirmiraṃ candramase kilāsamahne śuklaṃ piṅgākṣa rātryai kṛṣṇaṃ piṅgākṣam

हिन्दी अर्थ

जहाँ रामों के प्रबन्ध के लिए ग्रामणी आदि को नियत करना हे, वहाँ आमोद -प्रमोद के उत्सवों के लिए वीणावादक आदि को भी प्राप्त करना हे। दिवे खलतिः सूर्याय हर्यक्षं नक्षत्रेभ्यः किर्मिरं चन्द्रम॑से किलासमद् शुक्लं १६३. अग्नये-अग्नि के लिए, अग्नि के समीप कार्य करने के लिए पीवानम्-मोटे

English

For Fire a fat man; for Earth a cripple; for Wind a Chândâla; for Mid-Air a pole-dancer; for Sky a bald-head; for the Sun a green-eyed man; for Stars a spotty man; for the Moon a leper; for Day a white yellow-eyed man; for Night a black man with yellow eyes.

अध्याय ३०

श्लोक 22

अथै॒तान॒ष्टौ विरू॑पा॒ना ल॑भ॒तेऽति॑दीर्घं॒ चाति॑ह्रस्वं॒ चाति॑स्थूलं॒ चाति॑कृशं॒ चाति॑शुक्लं॒ चाति॑कृष्णं॒ चाति॑कुल्वं॒ चाति॑लोमशं च ।अशू॑द्रा॒ अब्रा॑ह्मणा॒स्ते प्रा॑जाप॒त्याः ।मा॒ग॒धः पुँ॑श्च॒ली कि॑त॒वः क्ली॒बोऽशू॑द्रा॒ अब्रा॑ह्मणा॒स्ते प्रा॑जाप॒त्याः

athaitānaṣṭau virūpānā labhate'tidīrghaṃ cātihrasvaṃ cātisthūlaṃ cātikṛśaṃ cātiśuklaṃ cātikṛṣṇaṃ cātikulvaṃ cātilomaśaṃ ca | aśūdrā abrāhmaṇāste prājāpatyāḥ | māgadhaḥ pu~ścalī kitavaḥ klībo'śūdrā abrāhmaṇāste prājāpatyāḥ

हिन्दी अर्थ

राष्ट मे प्रत्येक स्थान पर तदुपयुक्त पुरुषों को ही कार्यार्थ नियुक्त करना चाहिए। १. अथ=अवब विविध स्थानों पर उपर्युक्त पुरुषों कौ नियुक्ति के बाद एतान्=इन अष्टौ=आठ विरूपान् परस्पर विरुद्ध रूपवाले व विकृत रूपवाले पुरुषों को आलभतेप्राप्त करता हे। (क) अतिदीर्घम्-बडे लम्बे कदवाले, (ख) च=ओौर अतिहस्वम्-बहुत छोटे

English

Now he ties up the eight following variform men: one too tall, one too short, one too stout, one too thin, one too white, one too black, one too bald, one too airy. These must be neither Sûdras nor Brâhmans, and must be dedicated to Prajâpati. A minstrel, a harlot, a gambler, and a eunuch—neither of Sûdra nor Brâhman caste—are to be dedicated to Prajâpati.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Yajur Veda — Chapter 30
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.