अध्याय १००
सुपर्णासंगमं नाम काद्रवासंगमं तथा महेश्वरो यत्र देवो गङ्गापुलिनम् आश्रितः
suparṇāsaṃgamaṃ nāma kādravāsaṃgamaṃ tathā maheśvaro yatra devo gaṅgāpulinam āśritaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O excellent sages, even as I narrate, let this be listened to with great attention how Varanasi was burned by Krsna during his incarnation as a human being.
अध्याय १००
अग्निकुण्डं च तत्रैव रौद्रं वैष्णवम् एव च सौरं सौम्यं तथा ब्राह्मं कौमारं वारुणं तथा
agnikuṇḍaṃ ca tatraiva raudraṃ vaiṣṇavam eva ca sauraṃ saumyaṃ tathā brāhmaṃ kaumāraṃ vāruṇaṃ tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
(Defective) Paundraka, king of Varanasi was told by the people deluded by ignorance—"Vasudeva has taken in¬ carnation on the Earth. You are that incarnation."
अध्याय १००
अप्सरा च नदी यत्र संगता गङ्गया तथा तत्तीर्थस्मरणाद् एव कृतकृत्यो भवेन् नरः
apsarā ca nadī yatra saṃgatā gaṅgayā tathā tattīrthasmaraṇād eva kṛtakṛtyo bhaven naraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When the messenger who had been instructed thus,
अध्याय १००
सर्वपापप्रशमनं शृणु यत्नेन नारद इन्द्रेण हिंसिताः पूर्वं वालखिल्या महर्षयः दत्तार्धतपसः सर्वे प्रोचुस् ते काश्यपं मुनिम्
sarvapāpapraśamanaṃ śṛṇu yatnena nārada indreṇa hiṃsitāḥ pūrvaṃ vālakhilyā maharṣayaḥ dattārdhatapasaḥ sarve procus te kāśyapaṃ munim
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On hearing about the endeavour of Krsna and that of his (Paundraka's), the lord of Kasi came as his supporting ally, with all his armies surrounding him.
अध्याय १००
पुत्रम् उत्पादयानेन इन्द्रदर्पहरं शुभम् तपसो ऽर्धं तु दास्यामस् तथेत्य् आह मुनिस् तु तान्
putram utpādayānena indradarpaharaṃ śubham tapaso 'rdhaṃ tu dāsyāmas tathety āha munis tu tān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
With a great army (of his own) and that of the king of Kasi, Paundraka Vasudeva marched against Krsna.
अध्याय १००
सुपर्णायां ततो गर्भम् आदधे स प्रजापतिः कद्र्वां चैव शनैर् ब्रह्मन् सर्पाणां सर्पमातरि
suparṇāyāṃ tato garbham ādadhe sa prajāpatiḥ kadrvāṃ caiva śanair brahman sarpāṇāṃ sarpamātari
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Instantaneously he slew the army by means of arrows discharged from his bow and blazing like fires, and by means of hits and blows with the iron clubs and discus.
अध्याय १००
ते गर्भिण्याव् उभे आह गन्तुकामः प्रजापतिः अपराधो न च क्वापि कार्यो गमनम् एव च
te garbhiṇyāv ubhe āha gantukāmaḥ prajāpatiḥ aparādho na ca kvāpi kāryo gamanam eva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After destroying the army of the king of Kasi also, Krsna spoke to Paundraka who was deluded and who bore his own characteristic marks.
अध्याय १००
अन्यत्र गमनाच् छापो भविष्यति न संशयः
anyatra gamanāc chāpo bhaviṣyati na saṃśayaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O Paundraka, through the messenger you had told me <f Leave the symbols." I shall now accomplish it.
अध्याय १००
इत्य् उक्त्वा स ययौ पत्न्यौ गते भर्तरि ते उभे तदैव जग्मतुः सत्त्रम् ऋषीणां भावितात्मनाम्
ity uktvā sa yayau patnyau gate bhartari te ubhe tadaiva jagmatuḥ sattram ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After saying this, he discharged his discus by which Paundraka was torn asunder. He was then threshed with his iron club. Garuda of Paundraka was smashed by his own Garuda.
अध्याय १००
ब्रह्मवृन्दसमाकीर्णं गङ्गातीरसमाश्रितम् उन्मत्ते ते उभे नित्यं वयःसंपत्तिगर्विते
brahmavṛndasamākīrṇaṃ gaṅgātīrasamāśritam unmatte te ubhe nityaṃ vayaḥsaṃpattigarvite
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On seeing the head of the king of Kasi fallen in his city the wonder-struck people said—'"What is this? By whom is this heinous crime committed?
अध्याय १००
निवार्यमाणे बहुशो मुनिभिस् तत्त्वदर्शिभिः विकुर्वत्यौ तत्र सत्त्रे समानि च हवींषि च
nivāryamāṇe bahuśo munibhis tattvadarśibhiḥ vikurvatyau tatra sattre samāni ca havīṃṣi ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He chose thus—"O lord, O Mahcsvara, by your favour, may a Krtya (female deity of destruction) rise up for destroying Krsna who slew my lather."
अध्याय १००
योषितां दुर्विलसितं कः संवरितुम् ईश्वरः ते दृष्ट्वा चुक्षुभुर् विप्रा अपमार्गरते उभे
yoṣitāṃ durvilasitaṃ kaḥ saṃvaritum īśvaraḥ te dṛṣṭvā cukṣubhur viprā apamārgarate ubhe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
It had an awful face blazing terrible with flames of fire. The tresses were dishevelled and blazing. Angrily shouting 'Krsna Krsna' it went to Dvaravatl.
अध्याय १००
अपमार्गस्थिते यस्माद् आपगे हि भविष्यथः सुपर्णा चैव कद्रूश् च नद्यौ ते संबभूवतुः
apamārgasthite yasmād āpage hi bhaviṣyathaḥ suparṇā caiva kadrūś ca nadyau te saṃbabhūvatuḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On seeing the terrible Krtya with hideous eyes, the people of Dvaraka sought refuge in Sri Krsna who is worthy of being the refuge to the worlds.
अध्याय १००
स कदाचिद् गृहं प्रायात् कश्यपो ऽथ प्रजापतिः ऋषिभ्यस् तत्र वृत्तान्तं शापं ताभ्यां सविस्तरम्
sa kadācid gṛhaṃ prāyāt kaśyapo 'tha prajāpatiḥ ṛṣibhyas tatra vṛttāntaṃ śāpaṃ tābhyāṃ savistaram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After propitiating the bull-emblemed deity this great Krtya lias been created by the son of the king of Kasi for killing you, the discus-bearing lord. Kill this terrible Krtya having a confused mess of matted hair blazing like flame of fire.
अध्याय १००
श्रुत्वा तु विस्मयाविष्टः किं करोमीत्य् अचिन्तयत् ऋषिभ्यः कथयाम् आस वालखिल्या इति श्रुताः
śrutvā tu vismayāviṣṭaḥ kiṃ karomīty acintayat ṛṣibhyaḥ kathayām āsa vālakhilyā iti śrutāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing it, filled with wonder, he thought, "What shall I do?" He told the sages known as the Valakhilyas.
अध्याय १००
त ऊचुः कश्यपं विप्रं गत्वा गङ्गां तु गौतमीम् तत्र स्तुहि महेशानं पुनर् भार्ये भविष्यतः
ta ūcuḥ kaśyapaṃ vipraṃ gatvā gaṅgāṃ tu gautamīm tatra stuhi maheśānaṃ punar bhārye bhaviṣyataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
They said to the brahmin Kashyapa, "Go to the Ganga, the Gautami, and praise Maheshvara there; your wives will be restored,
अध्याय १००
ब्रह्महत्याभयाद् एव यत्र देवो महेश्वरः गङ्गामध्ये सदा ह्य् आस्ते मध्यमेश्वरसंज्ञया
brahmahatyābhayād eva yatra devo maheśvaraḥ gaṅgāmadhye sadā hy āste madhyameśvarasaṃjñayā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
where the god Maheshvara, out of fear of brahmin-slaying, always dwells in the midst of the Ganga under the name Madhyameshvara."
अध्याय १००
तथेत्य् उक्त्वा कश्यपो ऽपि स्नात्वा गङ्गां जितव्रतः तुष्टाव स्तवनैः पुण्यैर् देवदेवं महेश्वरम्
tathety uktvā kaśyapo 'pi snātvā gaṅgāṃ jitavrataḥ tuṣṭāva stavanaiḥ puṇyair devadevaṃ maheśvaram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Saying "So be it," Kashyapa, bathing in the Ganga and keeping his vow, praised the god of gods Maheshvara with holy praises:
अध्याय १००
लोकत्रयैकाधिपतेर् न यस्य कुत्रापि वस्तुन्य् अभिमानलेशः स सिद्धनाथो ऽखिलविश्वकर्ता भर्ता शिवाया भवतु प्रसन्नः
lokatrayaikādhipater na yasya kutrāpi vastuny abhimānaleśaḥ sa siddhanātho 'khilaviśvakartā bhartā śivāyā bhavatu prasannaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"May he who is sole lord of the three worlds and has not the slightest pride in anything, the lord of the perfected, maker of the whole universe, husband of Shiva, be gracious.
अध्याय १००
तापत्रयोष्णद्युतितापितानाम् इतस् ततो वै परिधावतां च शरीरिणां स्थावरजङ्गमानां त्वम् एव दुःखव्यपनोददक्षः
tāpatrayoṣṇadyutitāpitānām itas tato vai paridhāvatāṃ ca śarīriṇāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ tvam eva duḥkhavyapanodadakṣaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
For embodied beings, unmoving and moving, scorched by the heat of the threefold suffering and running here and there, you alone are skilled in removing sorrow.
अध्याय १००
सत्त्वादियोगस् त्रिविधो ऽपि यस्य शक्रादिभिर् वक्तुम् अशक्य एव विचित्रवृत्तिं परिचिन्त्य सोमं सुखी सदा दानपरो वरेण्यः
sattvādiyogas trividho 'pi yasya śakrādibhir vaktum aśakya eva vicitravṛttiṃ paricintya somaṃ sukhī sadā dānaparo vareṇyaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Whose threefold union with sattva and the others even Shakra and the rest cannot describe — reflecting on Soma's wondrous conduct, one is ever happy; he is ever generous and adorable."
अध्याय १००
इत्यादिस्तुतिभिर् देवः स्तुतो गौरीपतिः शिवः प्रसन्नो ह्य् अददाच् छंभुः कश्यपाय वरान् बहून्
ityādistutibhir devaḥ stuto gaurīpatiḥ śivaḥ prasanno hy adadāc chaṃbhuḥ kaśyapāya varān bahūn
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Praised with such hymns, the god Shiva, husband of Gauri, being pleased, Shambhu gave Kashyapa many boons.
अध्याय १००
भार्यार्थिनं तु तं प्राह स्यातां भार्ये उभे तु ते नदीस्वरूपे पत्न्यौ ये गङ्गां प्राप्य सरिद्वराम्
bhāryārthinaṃ tu taṃ prāha syātāṃ bhārye ubhe tu te nadīsvarūpe patnyau ye gaṅgāṃ prāpya saridvarām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
To him who sought his wives he said: "Both your wives, who are in the form of rivers, on reaching the Ganga, best of rivers,
अध्याय १००
तत्संगमनमात्रेण ताभ्यां भूयात् स्वकं वपुः ते गर्भिण्यौ पुनर् जाते गङ्गायाश् च प्रसादतः
tatsaṃgamanamātreṇa tābhyāṃ bhūyāt svakaṃ vapuḥ te garbhiṇyau punar jāte gaṅgāyāś ca prasādataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
by merely meeting her will regain their own bodies." By the grace of the Ganga they became pregnant again.
अध्याय १००
ततः प्रजापतिः प्रीतो भार्ये प्राप्य महामनाः आह्वयाम् आस तान् विप्रान् गौतमीतीरम् आश्रितान्
tataḥ prajāpatiḥ prīto bhārye prāpya mahāmanāḥ āhvayām āsa tān viprān gautamītīram āśritān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then the great-minded Prajapati, pleased at obtaining his wives, summoned the brahmins dwelling on the bank of the Gautami.
अध्याय १००
सीमन्तोन्नयनं चक्रे ताभ्यां प्रीतः प्रजापतिः ब्राह्मणान् पूजयाम् आस विधिदृष्टेन कर्मणा
sīmantonnayanaṃ cakre tābhyāṃ prītaḥ prajāpatiḥ brāhmaṇān pūjayām āsa vidhidṛṣṭena karmaṇā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Pleased, Prajapati performed the parting-of-the-hair rite for them, and honoured the brahmins by the prescribed rite.
अध्याय १००
भुक्तवत्स्व् अथ विप्रेषु कश्यपस्याथ मन्दिरे भर्तृसमीपोपविष्टा कद्रूर् विप्रान् निरीक्ष्य च
bhuktavatsv atha vipreṣu kaśyapasyātha mandire bhartṛsamīpopaviṣṭā kadrūr viprān nirīkṣya ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When the brahmins had eaten in Kashyapa's house, Kadru, seated near her husband, looking at the brahmins,
अध्याय १००
ततः कद्रूर् ऋषीन् अक्ष्णा प्राहसत् ते च चुक्षुभुः येनाक्ष्णा हसिता पापे भज्यतां ते ऽक्षि पापवत्
tataḥ kadrūr ṛṣīn akṣṇā prāhasat te ca cukṣubhuḥ yenākṣṇā hasitā pāpe bhajyatāṃ te 'kṣi pāpavat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
laughed at the sages with her eye, and they were angered: "Wicked one, since you laughed with your eye, let your eye be broken, sinner."
अध्याय १००
काणाभवत् ततः कद्रूः सर्पमातेति योच्यते ततः प्रसादयाम् आस कश्यपो भगवान् ऋषीन्
kāṇābhavat tataḥ kadrūḥ sarpamāteti yocyate tataḥ prasādayām āsa kaśyapo bhagavān ṛṣīn
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Kadru then became one-eyed — she who is called the mother of serpents. Then the Lord Kashyapa appeased the sages.
अध्याय १००
ततः प्रसन्नास् ते प्रोचुर् गौतमी सरितां वरा अपराधसहस्रेभ्यो रक्षिष्यति च सेवनात्
tataḥ prasannās te procur gautamī saritāṃ varā aparādhasahasrebhyo rakṣiṣyati ca sevanāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then, pleased, they said, "The Gautami, best of rivers, will protect from thousands of offences through resort to her."
अध्याय १००
भार्यान्वितस् तथा चक्रे कश्यपो मुनिसत्तमः ततः प्रभृति तत् तीर्थम् उभयोः संगमं विदुः सर्वपापप्रशमनं सर्वक्रतुफलप्रदम्
bhāryānvitas tathā cakre kaśyapo munisattamaḥ tataḥ prabhṛti tat tīrtham ubhayoḥ saṃgamaṃ viduḥ sarvapāpapraśamanaṃ sarvakratuphalapradam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Kashyapa, best of sages, did so with his wives. From then on that holy place is known as the confluence of the two, allaying all sins and granting the fruit of all sacrifices.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 100
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.