Brahma Purana· Brahma Purāṇa
101
अध्याय 101 / 246

Adhyaya 101

20 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ20 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०१

श्लोक 1

पुरूरवसम् आख्यातं तीर्थं वेदविदो विदुः स्मरणाद् एव पापानां नाशनं किं तु दर्शनात्

purūravasam ākhyātaṃ tīrthaṃ vedavido viduḥ smaraṇād eva pāpānāṃ nāśanaṃ kiṃ tu darśanāt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O sage, we wish to hear again about the exploits of the intelligent Balarama. It behoves you to recount his heroism unto us.

अध्याय १०१

श्लोक 2

पुरूरवा ब्रह्मसदः प्राप्य तत्र सरस्वतीम् यदृच्छया देवनदीं हसन्तीं ब्रह्मणो ऽन्तिके तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नाम् उर्वशीं प्राह भूपतिः

purūravā brahmasadaḥ prāpya tatra sarasvatīm yadṛcchayā devanadīṃ hasantīṃ brahmaṇo 'ntike tāṃ dṛṣṭvā rūpasaṃpannām urvaśīṃ prāha bhūpatiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

His exploits, such as dragging Yamuna have already been heard by us here. Hence, O blessed one, kindly recount anything else which Bala performed.

अध्याय १०१

श्लोक 3

केयं रूपवती साध्वी स्थितेयं ब्रह्मणो ऽन्तिके सर्वासाम् उत्तमा योषिद् दीपयन्ती सभाम् इमाम्

keyaṃ rūpavatī sādhvī sthiteyaṃ brahmaṇo 'ntike sarvāsām uttamā yoṣid dīpayantī sabhām imām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O sages, listen to the activities carried out by Rama the infinite one, the unmeasurable one, the incarnation ofSesa, the holder of the Earth.

अध्याय १०१

श्लोक 4

उर्वशी प्राह राजानम् इयं देवनदी शुभा सरस्वती ब्रह्मसुता नित्यम् एति च याति च तच् छ्रुत्वा विस्मितो राजा आनयेमां ममान्तिकम्

urvaśī prāha rājānam iyaṃ devanadī śubhā sarasvatī brahmasutā nityam eti ca yāti ca tac chrutvā vismito rājā ānayemāṃ mamāntikam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Samba the heroic son of Jambavatl forcefully abducted Duryodhana's daughter whose Svayamvara was awaited.

अध्याय १०१

श्लोक 5

उर्वशी पुनर् अप्य् आह राजानं भूरिदक्षिणम्

urvaśī punar apy āha rājānaṃ bhūridakṣiṇam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Then the infuriated Karna, Duryodhana and others including Bhlsma and Drona of great prowess bound him after conquering him.

अध्याय १०१

श्लोक 6

आनीयते महाराज तस्याः सर्वं निवेद्य च

ānīyate mahārāja tasyāḥ sarvaṃ nivedya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

On hearing about it, O sages, the Yadavas became

अध्याय १०१

श्लोक 7

ततस् तां प्राहिणोत् तत्र राजा प्रीत्या तदोर्वशीम् सा गत्वा राजवचनं न्यवेदयद् अथोर्वशी

tatas tāṃ prāhiṇot tatra rājā prītyā tadorvaśīm sā gatvā rājavacanaṃ nyavedayad athorvaśī

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Bala stopped them and spoke to them although his words were indistinct through inebriation:—

अध्याय १०१

श्लोक 8

सरस्वत्य् अपि तन् मेने उर्वश्या यन् निवेदितम् सा तथेति प्रतिज्ञाय प्रायाद् यत्र पुरूरवाः

sarasvaty api tan mene urvaśyā yan niveditam sā tatheti pratijñāya prāyād yatra purūravāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Then Balarama went to Hastinapura. He camped in the middle of a park at the outskirts of the city. He did not enter it.

अध्याय १०१

श्लोक 9

सरस्वत्यास् ततस् तीरे स रेमे बहुलाः समाः सरस्वान् अभवत् पुत्रो यस्य पुत्रो बृहद्रथः

sarasvatyās tatas tīre sa reme bahulāḥ samāḥ sarasvān abhavat putro yasya putro bṛhadrathaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

On coming to know that Balarama had arrived, Duryodhana and others brought unto him by way of presents, greetings, along with Arghya and water for drinking.

अध्याय १०१

श्लोक 10

तां गच्छन्तीं नृपगृहं नित्यम् एव सरस्वतीम् सरस्वन्तं ततो लक्ष्म ज्ञात्वान्येषु तथा कृतम्

tāṃ gacchantīṃ nṛpagṛhaṃ nityam eva sarasvatīm sarasvantaṃ tato lakṣma jñātvānyeṣu tathā kṛtam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

After duly accepting those things he said to the Kauravas—"It is Ugrasena's order—Release Samba quickly".

अध्याय १०१

श्लोक 11

तस्यै ददाव् अहं शापं भूया इति महानदी मच्छापभीता वागीशा प्रागाद् देवीं च गौतमीम्

tasyai dadāv ahaṃ śāpaṃ bhūyā iti mahānadī macchāpabhītā vāgīśā prāgād devīṃ ca gautamīm

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O excellent brahmins, on hearing his words, Bhlsma, Drona, Karna, Duryodhana and others became angry.

अध्याय १०१

श्लोक 12

कमण्डलुभवां पूतां मातरं लोकपावनीम् तापत्रयोपशमनीम् ऐहिकामुष्मिकप्रदाम्

kamaṇḍalubhavāṃ pūtāṃ mātaraṃ lokapāvanīm tāpatrayopaśamanīm aihikāmuṣmikapradām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Bahllka and all other kings too, were angry on seeing Balarama who had the threshing rod for his weapon and realizing that the race of Yadu did not deserve a kingdom, they said:—

अध्याय १०१

श्लोक 13

सा गत्वा गौतमीं देवीं प्राह मच्छापम् आदितः गङ्गापि माम् उवाचेदं विशापां कर्तुम् अर्हसि

sā gatvā gautamīṃ devīṃ prāha macchāpam āditaḥ gaṅgāpi mām uvācedaṃ viśāpāṃ kartum arhasi

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

If even Ugrasena can pass orders on Kauravas, enough of the white umbrellas and ornaments befitting kings.

अध्याय १०१

श्लोक 14

न युक्तं यत् सरस्वत्याः शापं त्वं दत्तवान् असि स्त्रीणाम् एष स्वभावो वै पुंस्कामा योषितो यतः

na yuktaṃ yat sarasvatyāḥ śāpaṃ tvaṃ dattavān asi strīṇām eṣa svabhāvo vai puṃskāmā yoṣito yataḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Hence, go back, O Balarama. Neither at your bidding will we release Samba whose activities are unjust.

अध्याय १०१

श्लोक 15

स्वभावचपला ब्रह्मन् योषितः सकला अपि त्वं कथं तु न जानीषे जगत्स्रष्टाम्बुजासन

svabhāvacapalā brahman yoṣitaḥ sakalā api tvaṃ kathaṃ tu na jānīṣe jagatsraṣṭāmbujāsana

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Formerly, Kukuras and Andhakas used to bow unto us, for we are worthy of that honour. Now-a-days that usual obeisance is not made. What is this commanding attitude of a servant towards a master?

अध्याय १०१

श्लोक 16

विडम्बयति कं वा न कामो वापि स्वभावतः ततो विशापम् अवदं दृश्यापि स्यात् सरस्वती

viḍambayati kaṃ vā na kāmo vāpi svabhāvataḥ tato viśāpam avadaṃ dṛśyāpi syāt sarasvatī

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

After saying this the Kauravas remained adamant. They did not release Krsna's son. After making this unanimous decision they entered Hastinapura.

अध्याय १०१

श्लोक 17

तस्माच् छापान् नदी मर्त्ये दृश्यादृश्या सरस्वती यत्रैषा संगता देवी गङ्गायां शापविह्वला

tasmāc chāpān nadī martye dṛśyādṛśyā sarasvatī yatraiṣā saṃgatā devī gaṅgāyāṃ śāpavihvalā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Maddened by the anger originating from the insult, Balarama lifted up his rugged ploughshare and rolled it.

अध्याय १०१

श्लोक 18

तत्र प्रायान् नृपवरो धार्मिकः स पुरूरवाः तपस् तप्त्वा समाराध्य देवं सिद्धेश्वरं हरम्

tatra prāyān nṛpavaro dhārmikaḥ sa purūravāḥ tapas taptvā samārādhya devaṃ siddheśvaraṃ haram

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Alas, the insignificant wicked haughty Kauravas wish to rule over us. It is brought abput by adverse time.

अध्याय १०१

श्लोक 19

सर्वान् कामान् अथावाप गङ्गायाश् च प्रसादतः ततः प्रभृति तत् तीर्थं पुरूरवसम् उच्यते

sarvān kāmān athāvāpa gaṅgāyāś ca prasādataḥ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ purūravasam ucyate

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The womenfolk of the servants of Ugrasena wear bun¬ ches of flower, of Parijata tree, still he is not a king for these people.

अध्याय १०१

श्लोक 20

सरस्वतीसंगमं च ब्रह्मतीर्थं तद् उच्यते सिद्धेश्वरो यत्र देवः सर्वकामप्रदं तु तत्

sarasvatīsaṃgamaṃ ca brahmatīrthaṃ tad ucyate siddheśvaro yatra devaḥ sarvakāmapradaṃ tu tat

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Let Ugrasena, the lord of kings stay by. I shall go to that city after making the Earth devoid of Kauravas.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 101
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.