अध्याय १०६
प्रवरासंगमो नाम श्रेष्ठा चैव महानदी यत्र सिद्धेश्वरो देवः सर्वलोकोपकारकृत्
pravarāsaṃgamo nāma śreṣṭhā caiva mahānadī yatra siddheśvaro devaḥ sarvalokopakārakṛt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O excellent sage, the rare manifestation and the diverse activities of lord Krsna as well as Balarama in the world have been mentioned by you.
अध्याय १०६
देवानां दानवानां च संगमो ऽभूत् सुदारुणः तेषां परस्परं वापि प्रीतिश् चाभून् महामुने
devānāṃ dānavānāṃ ca saṃgamo 'bhūt sudāruṇaḥ teṣāṃ parasparaṃ vāpi prītiś cābhūn mahāmune
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Listening to the story of the lord we are not contented. We wish to hear about the other manifestations of the lord of the universe.
अध्याय १०६
ते ऽप्य् एवं मन्त्रयाम् आसुर् देवा वै दानवा मिथः मेरुपर्वतम् आसाद्य परस्परहितैषिणः
te 'py evaṃ mantrayām āsur devā vai dānavā mithaḥ meruparvatam āsādya parasparahitaiṣiṇaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
We do not know his full conduct nor the details of the process whereby the incarnation took place. We do not know the extent of the existence of Gunas and Karmans in him. We do not know the extent of his will in the causation thereof.
अध्याय १०६
अमृतेनामरत्वं स्याद् उत्पाद्यामृतम् उत्तमम् पिबामः सर्व एवैते भवामश् चामरा वयम्
amṛtenāmaratvaṃ syād utpādyāmṛtam uttamam pibāmaḥ sarva evaite bhavāmaś cāmarā vayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I shall mention the greatness of Vasudeva, the con¬ duct of life of the highly intelligent one, for the welfare of Devas and mortal beings as well as the origin of the worlds.
अध्याय १०६
एकीभूत्वा वयं लोकान् पालयामः सुखानि च प्राप्स्यामः संगरं हित्वा संगरो दुःखकारणम्
ekībhūtvā vayaṃ lokān pālayāmaḥ sukhāni ca prāpsyāmaḥ saṃgaraṃ hitvā saṃgaro duḥkhakāraṇam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The supreme Atman manifests himself on many occa¬ sions. I shall recount the manifestations that are divine, sacred and endowed with good qualities.
अध्याय १०६
प्रीत्या चैवार्जितान् अर्थान् भोक्ष्यामो गतमत्सराः यतः स्नेहेन वृत्तिर् या सास्माकं सुखदा सदा
prītyā caivārjitān arthān bhokṣyāmo gatamatsarāḥ yataḥ snehena vṛttir yā sāsmākaṃ sukhadā sadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The lord of Devas, the lord of universe, who sleeps for the period of a thousand sets of four Yugas, manifests himself against some (specific) task after the thousand sets of four Yugas are completed.
अध्याय १०६
वैपरीत्यं तु यद् वृत्तं न स्मर्तव्यं कदाचन न च त्रैलोक्यराज्ये ऽपि कैवल्ये वा सुखं मनाक् तद् ऊर्ध्वम् अपि वा यत् तु निर्वैरत्वाद् अवाप्यते
vaiparītyaṃ tu yad vṛttaṃ na smartavyaṃ kadācana na ca trailokyarājye 'pi kaivalye vā sukhaṃ manāk tad ūrdhvam api vā yat tu nirvairatvād avāpyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O you of good holy rites, I am pleased wtih your penance. Welfare unto you. Choose a boon. Obtain your cherished desires.
अध्याय १०६
एवं परस्परं प्रीताः सन्तो देवाश् च दानवाः एकीभूताश् च सुप्रीता विमथ्य वरुणालयम्
evaṃ parasparaṃ prītāḥ santo devāś ca dānavāḥ ekībhūtāś ca suprītā vimathya varuṇālayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O dear one, all these divine and wonderful boons have been granted to you by me. O dear one, you will attain all these desires.
अध्याय १०६
मन्थानं मन्दरं कृत्वा रज्जुं कृत्वा तु वासुकिम् देवाश् च दानवाः सर्वे ममन्थुर् वरुणालयम्
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā rajjuṃ kṛtvā tu vāsukim devāś ca dānavāḥ sarve mamanthur varuṇālayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After saying this, lord Brahma immediately went to his abode frequented by the brahminical sage.
अध्याय १०६
उत्पन्नं च ततः पुण्यम् अमृतं सुरवल्लभम् निष्पन्ने चामृते पुण्ये ते च प्रोचुः परस्परम्
utpannaṃ ca tataḥ puṇyam amṛtaṃ suravallabham niṣpanne cāmṛte puṇye te ca procuḥ parasparam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On hearing about the granting of boon, Devas, Nagas, Gandharvas and sages approached him.
अध्याय १०६
यामः स्वं स्वम् अधिष्ठानं कृतकार्याः श्रमं गताः सर्वे समं च सर्वेभ्यो यथायोग्यं विभज्यताम्
yāmaḥ svaṃ svam adhiṣṭhānaṃ kṛtakāryāḥ śramaṃ gatāḥ sarve samaṃ ca sarvebhyo yathāyogyaṃ vibhajyatām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord, with this boon, that Asura will harass us. Hence, O lord, be pleased, let the manner of his destruction be also thought of.
अध्याय १०६
यदा सर्वागमो यत्र यस्मिंल् लग्ने शुभावहे विभज्यताम् इदं पुण्यम् अमृतं सुरसत्तमाः
yadā sarvāgamo yatra yasmiṃl lagne śubhāvahe vibhajyatām idaṃ puṇyam amṛtaṃ surasattamāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord, you are the self-born lord, you are the cause of all living beings, you are the creator of Havyas and Kavyas. You Are the unmanifest being. You are certainly Prakrti.
अध्याय १०६
इत्य् उक्त्वा ते ययुः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः गतेषु दैत्यसंघेषु देवाः सर्वे ऽन्वमन्त्रयन्
ity uktvā te yayuḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ gateṣu daityasaṃgheṣu devāḥ sarve 'nvamantrayan
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O Devas, the fruit of penance must of course be obtain- ed by him. But as the benefits of penance are exhausted lord Visnu will slay him.
अध्याय १०६
गतास् ते रिपवो ऽस्माकं दैवयोगाद् अरिंदमाः रिपूणाम् अमृतं नैव देयं भवति सर्वथा
gatās te ripavo 'smākaṃ daivayogād ariṃdamāḥ ripūṇām amṛtaṃ naiva deyaṃ bhavati sarvathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On hearing these words of the lotus-born Brahma Devas felt joyous. They returned to their divine abodes.
अध्याय १०६
बृहस्पतिस् तथेत्य् आह पुनर् आह सुरान् इदम्
bṛhaspatis tathety āha punar āha surān idam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Immediately after he had obtained the boon, the asura Hiranyakasipu became haughty and he harassed his subjects.
अध्याय १०६
न जानन्ति यथा पापा पिबध्वं च तथामृतम् अयम् एवोचितो मन्त्रो यच् छत्रूणां पराभवः
na jānanti yathā pāpā pibadhvaṃ ca tathāmṛtam ayam evocito mantro yac chatrūṇāṃ parābhavaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He overpowered and insulted the highly blessed sages of holy rites, interested in truthfulness and piety and of subdued sense-organs.
अध्याय १०६
द्वेष्याः सर्वात्मना द्वेष्या इति नीतिविदो विदुः न विश्वास्या न चाख्येया नैव मन्त्र्याश् च शत्रवः
dveṣyāḥ sarvātmanā dveṣyā iti nītivido viduḥ na viśvāsyā na cākhyeyā naiva mantryāś ca śatravaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
That great Asura defeated Devas stationed in heaven. He kept the three worlds under his control and lived in heaven.
अध्याय १०६
तेभ्यो न देयम् अमृतं भवेयुर् अमरास् ततः अमरेषु च जातेषु तेषु दैत्येषु शत्रुषु ताञ् जेतुं नैव शक्ष्यामो न देयम् अमृतं ततः
tebhyo na deyam amṛtaṃ bhaveyur amarās tataḥ amareṣu ca jāteṣu teṣu daityeṣu śatruṣu tāñ jetuṃ naiva śakṣyāmo na deyam amṛtaṃ tataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Whenever that asura became haughty due to his obtaining the boon he roamed over the Earth. He made asuras worthy of shares in the Yajnas and Devas, unworthy of shares in the same.
अध्याय १०६
इति संमन्त्र्य ते देवा वाचस्पतिम् अथाब्रुवन्
iti saṃmantrya te devā vācaspatim athābruvan
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord of Devas, save us today from the fear of Hiran- yakasipu. Indeed you are our greatest lord. You are our greatest preceptor.
अध्याय १०६
क्व यामः कुत्र मन्त्रः स्यात् क्व पिबामः क्व संस्थितिः कुर्मस् तद् एव प्रथमं वद वाचस्पते तथा
kva yāmaḥ kutra mantraḥ syāt kva pibāmaḥ kva saṃsthitiḥ kurmas tad eva prathamaṃ vada vācaspate tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O most excellent one among Devas, you are indeed the supreme creator of all of us, Brahma and others. O lord, with the eyes resembling thepetals of a full blown lotus devoid of impurities, O lord, the destroyer of the enemy hosts, be our refuge for the destruction of the race of Diti.
अध्याय १०६
यान्तु ब्रह्माणम् अमराः पृच्छन्त्व् अत्र गतिं पराम् स तु ज्ञाता च वक्ता च दाता चैव पितामहः
yāntu brahmāṇam amarāḥ pṛcchantv atra gatiṃ parām sa tu jñātā ca vaktā ca dātā caiva pitāmahaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O immortal ones, cast off your fear. I grant you all, fearlessness. O Devas, you will regain heaven as before without delay.
अध्याय १०६
बृहस्पतेर् वचः श्रुत्वा मदन्तिकम् अथागमन् नमस्य मां सुराः सर्वे यद् वृत्तं तन् न्यवेदयन्
bṛhaspater vacaḥ śrutvā madantikam athāgaman namasya māṃ surāḥ sarve yad vṛttaṃ tan nyavedayan
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I shall kill this asura along with his attendants. I shall kill this leading Danava haughty on account of his acquiring the boon that he cannot be killed by the leading immortal
अध्याय १०६
तद् देववचनात् पुत्र तैः सुरैर् अगमं हरिम् विष्णवे कथितं सर्वं शंभवे विषहारिणे
tad devavacanāt putra taiḥ surair agamaṃ harim viṣṇave kathitaṃ sarvaṃ śaṃbhave viṣahāriṇe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After saying this to the chiefs of Devas and bidding
अध्याय १०६
अहं विष्णुश् च शंभुश् च देवगन्धर्वकिंनरैः मेरुकन्दरम् आगत्य न जानन्ति यथासुराः
ahaṃ viṣṇuś ca śaṃbhuś ca devagandharvakiṃnaraiḥ merukandaram āgatya na jānanti yathāsurāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
A further manifestation of Visnu the great Atman, in the nature of a living being, is well known as Dattatreya. He was equipped with great forbearance.
अध्याय १०६
रक्षकं च हरिं कृत्वा सोमपानाय तस्थिरे आदित्यस् तत्र विज्ञाता सोमभोज्यान् अथेतरान्
rakṣakaṃ ca hariṃ kṛtvā somapānāya tasthire ādityas tatra vijñātā somabhojyān athetarān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord of the Earth, you will protect the entire Earth. Engaged in battle you become so dazzling that you will not be stared at by the enemy.
अध्याय १०६
सोमो दातामृतं भागं चक्रधृग् रक्षकस् तथा नैव जानन्ति तद् दैत्या दनुजा राक्षसास् तथा
somo dātāmṛtaṃ bhāgaṃ cakradhṛg rakṣakas tathā naiva jānanti tad daityā danujā rākṣasās tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
This glorious and auspicious manifestation of Visnu has been recounted to you. There is another manifestation of the great Atman namely Jamadagnya Parasurama.
अध्याय १०६
विना राहुं महाप्राज्ञं सैंहिकेयं च सोमपम् कामरूपधरो राहुर् मरुतां मध्यम् आविशत्
vinā rāhuṃ mahāprājñaṃ saiṃhikeyaṃ ca somapam kāmarūpadharo rāhur marutāṃ madhyam āviśat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In the course of this manifestation the lord Parasurama killed king Sahasrarjuna in battle. Previously he had been invincible to the enemies in battle by the prowess of his thousand arms.
अध्याय १०६
मरुद्रूपं समास्थाय पानपात्रधरस् तथा ज्ञात्वा दिवाकरो दैत्यं तं सोमाय न्यवेदयत्
marudrūpaṃ samāsthāya pānapātradharas tathā jñātvā divākaro daityaṃ taṃ somāya nyavedayat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The Earth where crores of Ksatriyas remained scatte¬ red about, the Earth that is adorned by the mountains Meru and Mandara was rid of Ksatriyas twentyone* times by the lord.
अध्याय १०६
तदा तद् अमृतं तस्मै दैत्यायादैत्यरूपिणे दत्त्वा सोमं तदा सोमो विष्णवे तन् न्यवेदयत्
tadā tad amṛtaṃ tasmai daityāyādaityarūpiṇe dattvā somaṃ tadā somo viṣṇave tan nyavedayat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After making the Earth devoid of Ksatriyas, Para¬ surama of great fame performed a horse sacrifice in order to dispel his sins.
अध्याय १०६
विष्णुः पीतामृतं दैत्यं चक्रेणोद्यम्य तच्छिरः चिच्छेद तरसा वत्स तच्छिरस् त्व् अमरं त्व् अभूत्
viṣṇuḥ pītāmṛtaṃ daityaṃ cakreṇodyamya tacchiraḥ ciccheda tarasā vatsa tacchiras tv amaraṃ tv abhūt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Rama the lord of the living beings killed Ravana who had a huge body, who was very powerful and who resembled a mass of clouds.
अध्याय १०६
शिरोमात्रविहीनं यद् देहं तद् अपतद् भुवि देहं तद् अमृतस्पृष्टं पतितं दक्षिणे तटे
śiromātravihīnaṃ yad dehaṃ tad apatad bhuvi dehaṃ tad amṛtaspṛṣṭaṃ patitaṃ dakṣiṇe taṭe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
For the sake of Sugrlva, Bali the powerful lord of monkeys was killed in battle and Sugrlva was crowned in his place.
अध्याय १०६
गौतम्या मुनिशार्दूल कम्पयद् वसुधातलम् देहं चाप्य् अमरं पुत्र तद् अद्भुतम् इवाभवत्
gautamyā muniśārdūla kampayad vasudhātalam dehaṃ cāpy amaraṃ putra tad adbhutam ivābhavat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Janasthana: A part of DaijiJaka forest which lies in the basin of Godavari. Rama had lived in this forest with Sita and Laksmana for a long time during the period of his exile.
अध्याय १०६
देहं च शिरसो ऽपेक्षि शिरो देहम् अपेक्षते उभयं चामरं जातं दैत्यश् चायं महाबलः
dehaṃ ca śiraso 'pekṣi śiro deham apekṣate ubhayaṃ cāmaraṃ jātaṃ daityaś cāyaṃ mahābalaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The great Asura, the haughty son of Madhu, the Danava named Lavana, the heroic demon, proud of his boons was killed in the forest (named) Madhuvana.
अध्याय १०६
शिरः काये समाविष्टं सर्वान् भक्षयते सुरान् तस्माद् देहम् इदं पूर्वं नाशयामो महीगतम् ततस् ते शंकरं प्राहुर् देवाः सर्वे ससंभ्रमाः
śiraḥ kāye samāviṣṭaṃ sarvān bhakṣayate surān tasmād deham idaṃ pūrvaṃ nāśayāmo mahīgatam tatas te śaṃkaraṃ prāhur devāḥ sarve sasaṃbhramāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The tiger among men killed Viradha and Kabandha, the Raksasas of terrible exploits who had been formerly two Gandharvas deluded by imprecation.
अध्याय १०६
महीगतं दैत्यदेहं नाशयस्व सुरोत्तम त्वं देव करुणासिन्धुः शरणागतरक्षकः
mahīgataṃ daityadehaṃ nāśayasva surottama tvaṃ deva karuṇāsindhuḥ śaraṇāgatarakṣakaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In the battle Rama killed his enemies by means of arrows, that had the lustre of fire, sun-rays and lightning streaks, that had the tail ends fitted with feathers of various kinds made of molten gold and the strength of which was like that of the thunderbolt of Mahendra.
अध्याय १०६
शिरसा नैव युज्येत दैत्यदेहं तथा कुरु
śirasā naiva yujyeta daityadehaṃ tathā kuru
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Weapons were given to him by Visvaraitra the intelli¬ gent sage for slaying the enemies who could not be assailed even by Devas.
अध्याय १०६
प्रेषयाम् आस चेशो ऽपि श्रेष्ठां शक्तिं तदात्मनः मातृभिः सहितां देवीं मातरं लोकपालिनीम्
preṣayām āsa ceśo 'pi śreṣṭhāṃ śaktiṃ tadātmanaḥ mātṛbhiḥ sahitāṃ devīṃ mātaraṃ lokapālinīm
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Formerly, when a certain sacrifice yvas performed by Janaka the great Atman, the great bow belonging to Mahesvara was broken by him even as he playfully and sportingly touched it.
अध्याय १०६
ईशायुधधरा देवी ईशशक्तिसमन्विता महीगतं यत्र देहं तत्रागाद् भक्ष्यकाङ्क्षिणी
īśāyudhadharā devī īśaśaktisamanvitā mahīgataṃ yatra dehaṃ tatrāgād bhakṣyakāṅkṣiṇī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After performing these tasks Rama the most excellent among the virtuous performed ten horse-sacrifices where flesh was offered to the deities.
अध्याय १०६
शिरोमात्रं सुराः सर्वे मेरौ तत्रैव सान्त्वयन् देहो देव्या पुनस् तत्र युयुधे बहवः समाः
śiromātraṃ surāḥ sarve merau tatraiva sāntvayan deho devyā punas tatra yuyudhe bahavaḥ samāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
No widow lamented. There were no calamities. Every¬ thing was auspicious when Rama was ruling over the earth.
अध्याय १०६
राहुस् तत्र सुरान् आह भित्त्वा देहं पुरा मम अत्रास्ते रसम् उत्कृष्टं तद् आकृष्य शरीरतः
rāhus tatra surān āha bhittvā dehaṃ purā mama atrāste rasam utkṛṣṭaṃ tad ākṛṣya śarīrataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
No living being had any fear from water, fire, wind or blows (of any sort). Old men never performed the funeral rites of boys (i.e. boys never died before old men).
अध्याय १०६
पृथक्भूते रसे देहं प्रवरे ऽमृतम् उत्तमम् भस्मीभूयात् क्षणेनैव तस्मात् कुर्वन्तु तत् पुरा
pṛthakbhūte rase dehaṃ pravare 'mṛtam uttamam bhasmībhūyāt kṣaṇenaiva tasmāt kurvantu tat purā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The Ksatriyas were devoted to the Brahmins. The Vaisyas were devoted to the Ksatriyas. The Sudras served the three castes without any pride or egotism.
अध्याय १०६
एतद् राहुवचः श्रुत्वा प्रीताः सर्वे ऽसुरारयः अभ्यषिञ्चन् ग्रहाणां त्वं ग्रहो भूया मुदान्वितः
etad rāhuvacaḥ śrutvā prītāḥ sarve 'surārayaḥ abhyaṣiñcan grahāṇāṃ tvaṃ graho bhūyā mudānvitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Women did not stray from their husbands; the hus¬ band did not stray from his wife. The entire universe was restrained and subdued. The earth was rid of robbers.
अध्याय १०६
तद्देववचनाच् छक्तिर् ईश्वरी या निगद्यते देहं भित्त्वा दैत्यपतेः सुरशक्तिसमन्विता
taddevavacanāc chaktir īśvarī yā nigadyate dehaṃ bhittvā daityapateḥ suraśaktisamanvitā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Thousands ofarmsofBana of miraculous activities were cut off. Naraka was killed in the war. So also Yavana of great strength.
अध्याय १०६
आकृष्य शीघ्रम् उत्कृष्टं प्रवरं चामृतं बहिः स्थापयित्वा तु तद् देहं भक्षयाम् आस चाम्बिका
ākṛṣya śīghram utkṛṣṭaṃ pravaraṃ cāmṛtaṃ bahiḥ sthāpayitvā tu tad dehaṃ bhakṣayām āsa cāmbikā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
All the jewels of the kings were taken away by him
अध्याय १०६
कालरात्रिर् भद्रकाली प्रोच्यते या महाबला स्थापितं रसम् उत्कृष्टं रसानां प्रवरं रसम्
kālarātrir bhadrakālī procyate yā mahābalā sthāpitaṃ rasam utkṛṣṭaṃ rasānāṃ pravaraṃ rasam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The following manifestation of the great Atman is conducive to the welfare of the world. It is the manifestation of Kalki named Visnuyasas also. It will occur in the village of Sambhala.
अध्याय १०६
व्यस्रवत् स्थापितं तत् तु प्रवरा साभवन् नदी आकृष्टम् अमृतं चैव स्थापितं साप्य् अभक्षयत्
vyasravat sthāpitaṃ tat tu pravarā sābhavan nadī ākṛṣṭam amṛtaṃ caiva sthāpitaṃ sāpy abhakṣayat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The Puranais on a par with the Vedas and Srutis (?) The enumeration of manifestation is but indicatory, not exhaus¬ tive.
अध्याय १०६
ततः श्रेष्ठा नदी जाता प्रवरा चामृता शुभा राहुदेहसमुद्भूता रुद्रशक्तिसमन्विता
tataḥ śreṣṭhā nadī jātā pravarā cāmṛtā śubhā rāhudehasamudbhūtā rudraśaktisamanvitā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then arose the excellent river Pravara, auspicious and nectar-like, born of Rahu's body and endowed with the power of Rudra.
अध्याय १०६
नदीनां प्रवरा रम्या चामृता प्रेरिता तहा तत्र पञ्च सहस्राणि तीर्थानि गुणवन्ति च
nadīnāṃ pravarā ramyā cāmṛtā preritā tahā tatra pañca sahasrāṇi tīrthāni guṇavanti ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The delightful Amrita, best of rivers, was sent forth then; there are five thousand virtuous holy places there.
अध्याय १०६
तत्र शंभुः स्वयं तस्थौ सर्वदा सुरपूजितः तस्यै तुष्टाः सुराः सर्वे देव्यै नद्यै पृथक् पृथक्
tatra śaṃbhuḥ svayaṃ tasthau sarvadā surapūjitaḥ tasyai tuṣṭāḥ surāḥ sarve devyai nadyai pṛthak pṛthak
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
There Shambhu himself always stood, worshipped by the gods; all the gods, pleased with that goddess river, each separately
अध्याय १०६
वरान् ददुर् मुदा युक्ता यथा पूजाम् अवाप्स्यति शंभुः सुरपतिर् लोके तथा पूजाम् अवाप्स्यसि
varān dadur mudā yuktā yathā pūjām avāpsyati śaṃbhuḥ surapatir loke tathā pūjām avāpsyasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
joyfully gave boons: "As Shambhu, lord of the gods, receives worship in the world, so you will receive worship.
अध्याय १०६
निवासं कुरु देवि त्वं लोकानां हितकाम्यया सदा तिष्ठ रसेशानि सर्वेषां सर्वसिद्धिदा
nivāsaṃ kuru devi tvaṃ lokānāṃ hitakāmyayā sadā tiṣṭha raseśāni sarveṣāṃ sarvasiddhidā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Dwell, O goddess, for the good of the worlds; always stay, queen of waters, granting all perfections to all.
अध्याय १०६
स्तवनात् कीर्तनाद् ध्यानात् सर्वकामप्रदायिनी त्वां नमस्यन्ति ये भक्त्या किंचिद् आपेक्ष्य सर्वदा
stavanāt kīrtanād dhyānāt sarvakāmapradāyinī tvāṃ namasyanti ye bhaktyā kiṃcid āpekṣya sarvadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By praise, recitation and meditation you grant all desires; those who always bow to you with devotion, hoping for something,
अध्याय १०६
तेषां सर्वाणि कार्याणि भवेयुर् देवताज्ञया शिवशक्त्योर् यतस् तस्मिन् निवासो ऽभूत् सनातनः
teṣāṃ sarvāṇi kāryāṇi bhaveyur devatājñayā śivaśaktyor yatas tasmin nivāso 'bhūt sanātanaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
all their tasks will be fulfilled by the command of the gods." Since the dwelling of Shiva and Shakti was eternal there,
अध्याय १०६
अतो वदन्ति मुनयो निवासपुरम् इत्य् अदः प्रवरायाः पुरा देवाः सुप्रीतास् ते वरान् ददुः
ato vadanti munayo nivāsapuram ity adaḥ pravarāyāḥ purā devāḥ suprītās te varān daduḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
therefore the sages call it Nivasapura. Long ago the gods, well pleased, gave boons to the Pravara:
अध्याय १०६
गङ्गायाः संगमो यस् ते विख्यातः सुरवल्लभः तत्राप्लुतानां सर्वेषां भुक्तिर् वा मुक्तिर् एव च
gaṅgāyāḥ saṃgamo yas te vikhyātaḥ suravallabhaḥ tatrāplutānāṃ sarveṣāṃ bhuktir vā muktir eva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Your confluence with the Ganga will be famed and dear to the gods; for all who bathe there there will be enjoyment or liberation,
अध्याय १०६
यद् वापि मनसः काम्यं देवानाम् अपि दुर्लभम् स्यात् तेषां सर्वम् एवेह एवं दत्त्वा सुरा ययुः
yad vāpi manasaḥ kāmyaṃ devānām api durlabham syāt teṣāṃ sarvam eveha evaṃ dattvā surā yayuḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
or whatever the mind desires, even what is rare for the gods — all will be theirs here." Having given this, the gods went.
अध्याय १०६
ततः प्रभृति तत् तीर्थं प्रवरासंगमं विदुः प्रेरिता देवदेवेन शक्तिर् या प्रेरिता तु सा
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ pravarāsaṃgamaṃ viduḥ preritā devadevena śaktir yā preritā tu sā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
From then on that holy place is known as the confluence of the Pravara. The power that was sent forth by the god of gods
अध्याय १०६
अमृता सैव विख्याता प्रवरैवं महानदी
amṛtā saiva vikhyātā pravaraivaṃ mahānadī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
is famed as Amrita, and thus the great river Pravara.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 106
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.