अध्याय १०७
वृद्धासंगमम् आख्यातं यत्र वृद्धेश्वरः शिवः तस्याख्यानं प्रवक्ष्यामि शृणु पापप्रणाशनम्
vṛddhāsaṃgamam ākhyātaṃ yatra vṛddheśvaraḥ śivaḥ tasyākhyānaṃ pravakṣyāmi śṛṇu pāpapraṇāśanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O sage, we are not satiated by hearing about holy meritorious rites. Greatly sung by you they are like nectar. Our enthusiasm is further increased.
अध्याय १०७
गौतमो वृद्ध इत्य् उक्तो मुनिर् आसीन् महातपाः यदा पुराभवद् बालो गौतमस्य सुतो द्विजः
gautamo vṛddha ity ukto munir āsīn mahātapāḥ yadā purābhavad bālo gautamasya suto dvijaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O sage, you know everything, origin and dissolution of living beings and the goal reached through actions. Hence, we ask you, O great sage.
अध्याय १०७
अनासः स पुरोत्पन्नस् तस्माद् विकृतरूपधृक् स वैराग्याज् जगामाथ देशं तीर्थम् इतस् ततः
anāsaḥ sa purotpannas tasmād vikṛtarūpadhṛk sa vairāgyāj jagāmātha deśaṃ tīrtham itas tataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
How do men go to the abode of Yama through that path? O foremost among eloquent persons, tell us the magni¬ tude and extent of the path.
अध्याय १०७
उपाध्यायेन नैवासील् लज्जितस्य समागमः शिष्यैर् अन्यैः सहाध्यायो लज्जितस्य च नाभवत्
upādhyāyena naivāsīl lajjitasya samāgamaḥ śiṣyair anyaiḥ sahādhyāyo lajjitasya ca nābhavat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O omniscient sage, we earnesdy ask you to tell us entirely. O sage, how do men avert the miseries of hell?
अध्याय १०७
उपनीतः कथंचिच् च पित्रा वै गौतमेन सः एतावता गौतमो ऽपि व्यगमच् चरितुं बहिः
upanītaḥ kathaṃcic ca pitrā vai gautamena saḥ etāvatā gautamo 'pi vyagamac carituṃ bahiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By what means do they prevent the hellish tortures? By charitable gifts, holy rites and observances?
अध्याय १०७
एवं बहुतिथे काले ब्रह्ममात्रा धृते द्विजे नैव चाध्ययनं तस्य संजातं गौतमस्य हि
evaṃ bahutithe kāle brahmamātrā dhṛte dvije naiva cādhyayanaṃ tasya saṃjātaṃ gautamasya hi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
How do people attain the heavenly goal? By what deeds do they go to hell? How many are the abodes in heaven? How many are the hellish abodes?
अध्याय १०७
नैव शास्त्रस्य चाभ्यासो गौतमस्याभवत् तदा अग्निकार्यं ततश् चक्रे नित्यम् एव यतव्रतः
naiva śāstrasya cābhyāso gautamasyābhavat tadā agnikāryaṃ tataś cakre nityam eva yatavrataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
How do men of good deeds go? How do men of evil deeds go? What is the form and what is the magnitude? What is the caste of the two? Even as an individual soul is being led to Yama's abode what is its form, shape and extent?
अध्याय १०७
गायत्र्यभ्यासमात्रेण ब्राह्मणो नामधारकः अग्न्युपासनमात्रं च गायत्र्यभ्यसनं तथा
gāyatryabhyāsamātreṇa brāhmaṇo nāmadhārakaḥ agnyupāsanamātraṃ ca gāyatryabhyasanaṃ tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O leading sages, listen, even as I recount. O sages of good holy rites, the cycle of worldly existence is unageing. It has no permanent existence.
अध्याय १०७
एतावता ब्राह्मणत्वं गौतमस्याभवन् मुने उपासतो ऽग्निं विधिवद् गायत्रीं च महात्मनः
etāvatā brāhmaṇatvaṃ gautamasyābhavan mune upāsato 'gniṃ vidhivad gāyatrīṃ ca mahātmanaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I shall decisively mention the path of Yama entirely. I shall recount everything in detail beginning from the time of departure. I shall recount it in a manner that no one else will be able to recount.
अध्याय १०७
तस्यायुर् ववृधे पुत्र गौतमस्य चिरायुषः न दारसंग्रहं लेभे नैव दातास्ति कन्यकाम्
tasyāyur vavṛdhe putra gautamasya cirāyuṣaḥ na dārasaṃgrahaṃ lebhe naiva dātāsti kanyakām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O excellent ones, I shall mention the form and nature of the path about which you have asked me and also the dis¬ tance between the world of Yama and the mortal world.
अध्याय १०७
तथा चरंस् तीर्थदेशे वनेषु विविधेषु च आश्रमेषु च पुण्येषु अटन्न् आस्ते स गौतमः
tathā caraṃs tīrthadeśe vaneṣu vividheṣu ca āśrameṣu ca puṇyeṣu aṭann āste sa gautamaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
That pathway should of necessity be traversed by all living beings called individual souls. Meritorious men go to the meritorious sections and the sinful go to the sinful.
अध्याय १०७
एवं भ्रमञ् शीतगिरिम् आश्रित्यास्ते स गौतमः तत्रापश्यद् गुहां रम्यां वल्लीविटपमालिनीम्
evaṃ bhramañ śītagirim āśrityāste sa gautamaḥ tatrāpaśyad guhāṃ ramyāṃ vallīviṭapamālinīm
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who make charitable gifts of water and cooked rice do not undergo any forture there along with their wives, sons and kins.
अध्याय १०७
तत्रोपविश्य विप्रेन्द्रो वस्तुं समकरोन् मतिम् चिन्तयंस् तु प्रविष्टो ऽसाव् अपश्यत् स्त्रियम् उत्तमाम्
tatropaviśya viprendro vastuṃ samakaron matim cintayaṃs tu praviṣṭo 'sāv apaśyat striyam uttamām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He who makes a charitable gift of cooked rice with the mind sanctified by faith derives satisfaction there even without (the presence of) cooked rice then.
अध्याय १०७
शिथिलाङ्गीम् अथ कृशां वृद्धां च तपसि स्थिताम् ब्रह्मचर्येण वर्तन्तीं विरागां रहसि स्थिताम्
śithilāṅgīm atha kṛśāṃ vṛddhāṃ ca tapasi sthitām brahmacaryeṇa vartantīṃ virāgāṃ rahasi sthitām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The tlieist who lias faith in God or holy scriptures, utters no falsehood and by whom severance of affection has not been effected, attains a happy death.
अध्याय १०७
स तां दृष्ट्वा मुनिश्रेष्ठो नमस्काराय तस्थिवान् नमस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं तं गौतमम् अवारयत्
sa tāṃ dṛṣṭvā muniśreṣṭho namaskārāya tasthivān namasyantaṃ muniśreṣṭhaṃ taṃ gautamam avārayat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
These men face a happy death:—those who are devot¬ ed to the worship of Devas and brahmins, those who are not jealous, those who have spotless character, those who are liberal in gifts and those who possess the attribute of modesty.
अध्याय १०७
गुरुस् त्वं भविता मह्यं न मां वन्दितुम् अर्हसि आयुर् विद्या धनं कीर्तिर् धर्मः स्वर्गादिकं च यत् तस्य नश्यति वै सर्वं यं नमस्यति वै गुरुः
gurus tvaṃ bhavitā mahyaṃ na māṃ vanditum arhasi āyur vidyā dhanaṃ kīrtir dharmaḥ svargādikaṃ ca yat tasya naśyati vai sarvaṃ yaṃ namasyati vai guruḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He who does not eschew virtue either due to lust or due to fury or out of hatred; he who carries out what is men¬ tioned by elders and he who is gentle meets with a comfortable death.
अध्याय १०७
कृताञ्जलिपुटस् तां वै गौतमः प्राह विस्मितः
kṛtāñjalipuṭas tāṃ vai gautamaḥ prāha vismitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who offer water to the thirsty, give food to the hungry, meet with timely death with ease and happiness.
अध्याय १०७
तपस्विनी त्वं वृद्धा च गुणज्येष्ठा च भामिनी अल्पविद्यस् त्व् अल्पवया अहं तव गुरुः कथम्
tapasvinī tvaṃ vṛddhā ca guṇajyeṣṭhā ca bhāminī alpavidyas tv alpavayā ahaṃ tava guruḥ katham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He attains another body having the same shape as the previous one. It is for experiencing the tortures caused by his bad Karman. This body does not originate from the parents.
अध्याय १०७
आर्ष्टिषेणप्रियपुत्र ऋतध्वज इति श्रुतः गुणवान् मतिमाञ् शूरः क्षत्रधर्मपरायणः
ārṣṭiṣeṇapriyaputra ṛtadhvaja iti śrutaḥ guṇavān matimāñ śūraḥ kṣatradharmaparāyaṇaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Watched by those people in distress, with their eyes full of tears he casts off his body, attains a gaseous form and goes ahead.
अध्याय १०७
स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगयाकृष्टचेतनः विश्रामम् अकरोद् अस्यां गुहायां स ऋतध्वजः
sa kadācid vanaṃ prāyān mṛgayākṛṣṭacetanaḥ viśrāmam akarod asyāṃ guhāyāṃ sa ṛtadhvajaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On seeing the living creature with the span of life extinct, the terrible emissaries of Yama come there desirous of taking him aw&y.
अध्याय १०७
युवा स मतिमान् दक्षो बलेन महता वृतः तं विश्रान्तं नृपवरम् अप्सरा ददृशे ततः
yuvā sa matimān dakṣo balena mahatā vṛtaḥ taṃ viśrāntaṃ nṛpavaram apsarā dadṛśe tataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The emissaries of Yama are excessively terrible and competent to frighten all living beings. They assume different forms and their faces resembl.e those of bears, buffaloes, vampires.
अध्याय १०७
गन्धर्वराजस्य सुता सुश्यामा इति विश्रुता तां दृष्ट्वा चकमे राजा राजानं चकमे च सा
gandharvarājasya sutā suśyāmā iti viśrutā tāṃ dṛṣṭvā cakame rājā rājānaṃ cakame ca sā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Some have long faces; some are hideous-faced; some have crooked nooses; some have three eyes. They have massive jaw bones, cheeks and faces. Some have hanging lips.
अध्याय १०७
इति क्रीडा समभवत् तया राज्ञो महामते निवृत्तकामो राजेन्द्रस् ताम् आपृच्छ्यागमद् गृहम्
iti krīḍā samabhavat tayā rājño mahāmate nivṛttakāmo rājendras tām āpṛcchyāgamad gṛham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The limbs of some are smeared with blood and flesh. Their teeth come out of their mouths resembling spouts of shooting plants. They arc very hideous in their shape. Their curved fangs are very fierce.
अध्याय १०७
उत्पन्नाहं ततस् तस्यां सुश्यामायां महामते गच्छन्ती मां तदा माता इदम् आह तपोधन
utpannāhaṃ tatas tasyāṃ suśyāmāyāṃ mahāmate gacchantī māṃ tadā mātā idam āha tapodhana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Their mouths resemble the nether worlds with blazing terrible tongues. The eyes are awful in their shape and size. They are shining, roving and tawny-coloured.
अध्याय १०७
यस् त्व् अस्यां प्रविशेद् भद्रे स ते भर्ता भविष्यति
yas tv asyāṃ praviśed bhadre sa te bhartā bhaviṣyati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The eyes of some resemble fire or the eyes of the cat or owl. Some eyes are protruded like the eyes of the beetle. Some resemble the glowworm. Their hair are dishevelled and stand erect.
अध्याय १०७
इत्य् उक्त्वा सा जगमाथ माता मम महामते तस्माद् अत्र प्रविष्टस् त्वं पुमान् नान्यः कदाचन
ity uktvā sā jagamātha mātā mama mahāmate tasmād atra praviṣṭas tvaṃ pumān nānyaḥ kadācana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
They are bedecked in garlands and skulls. Their limbs drip with blood (?). Their ornaments resemble terrible ser¬ pents tied up round their heads.
अध्याय १०७
सहस्राणि तथाशीतिं कृत्वा राज्यं पिता मम अत्रैव च तपस् तप्त्वा ततः स्वर्गम् उपेयिवान्
sahasrāṇi tathāśītiṃ kṛtvā rājyaṃ pitā mama atraiva ca tapas taptvā tataḥ svargam upeyivān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
There are black serpents round their necks. They are very terrible due to their kissing sounds. Their tresses are coarse and stiff. They arc terrible and they resemble fiery flames.
अध्याय १०७
स्वर्गं याते ऽपि पितरि सहस्राणि तथा दश वर्षाणि मुनिशार्दूल राज्यं कृत्वा तथा परः
svargaṃ yāte 'pi pitari sahasrāṇi tathā daśa varṣāṇi muniśārdūla rājyaṃ kṛtvā tathā paraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Some of them have only two arms; others have four arms, still others have ten, sixteen or twenty arms. •
अध्याय १०७
स्वर्गे यातो मम भ्राता अहम् अत्रैव संस्थिता अहं ब्रह्मन् नान्यवृत्ता न माता न पिता मम
svarge yāto mama bhrātā aham atraiva saṃsthitā ahaṃ brahman nānyavṛttā na mātā na pitā mama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
There are still others with innumrable hands. Some of them have thousand arms. Terrible weapons of various forms shine in their hands.
अध्याय १०७
अहम् आत्मेश्वरी ब्रह्मन् निविष्टा क्षत्रकन्यका तस्माद् भजस्व मां ब्रह्मन् व्रतस्थां पुरुषार्थिनीम्
aham ātmeśvarī brahman niviṣṭā kṣatrakanyakā tasmād bhajasva māṃ brahman vratasthāṃ puruṣārthinīm
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
These emissaries of great strength threaten the aying men with different brilliant weapons such as javelin, iron club, discus etc. or nooses, fetters and batons.
अध्याय १०७
सहस्रायुर् अहं भद्रे मत्तस् त्वं वयसाधिका अहं बालस् त्वं तु वृद्धा नैवायं घटते मिथः
sahasrāyur ahaṃ bhadre mattas tvaṃ vayasādhikā ahaṃ bālas tvaṃ tu vṛddhā naivāyaṃ ghaṭate mithaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When the span of life of the men comes to an end these extremely terrible emissaries come to take away the creatures. All of them carry out the orders of Yama.
अध्याय १०७
त्वं भर्ता मे पुरा दिष्टो नान्यो भर्ता मतो मम धात्रा दत्तस् ततस् त्वं मां न निराकर्तुम् अर्हसि
tvaṃ bhartā me purā diṣṭo nānyo bhartā mato mama dhātrā dattas tatas tvaṃ māṃ na nirākartum arhasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The creature assumes a physical body befitting tortures in the hell and originating from its own actions. It is this body of the creature that is taken away towards the abode of Yama.
अध्याय १०७
अथवा नेच्छसि मां त्वम् अप्रदुष्टाम् अनुव्रताम् ततस् त्यक्ष्यामि जीवं मे इदानीं तव पश्यतः
athavā necchasi māṃ tvam apraduṣṭām anuvratām tatas tyakṣyāmi jīvaṃ me idānīṃ tava paśyataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
With the nooses, adamantine fetters andiron chains, the creature is bound by the infuriated servants of Yama. He is beaten and taken over to the abode of Yama.
अध्याय १०७
अपेक्षिताप्राप्तितो हि देहिनां मरणं वरम् अनुरक्तजनत्यागे पातकान्तो न विद्यते
apekṣitāprāptito hi dehināṃ maraṇaṃ varam anuraktajanatyāge pātakānto na vidyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
That great path has to be traversed by these sinful per¬ sons frightened in some places, terrified in some places and faltering here and there. They are shouting and lamenting due to misery.
अध्याय १०७
वृद्धायास् तद् वचः श्रुत्वा गौतमो वाक्यम् अब्रवीत्
vṛddhāyās tad vacaḥ śrutvā gautamo vākyam abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The living beings have to traverse the path even as they are rebuked and burnt in their bodies, They are agitated due to terror. They run about in great dejection and agitation.
अध्याय १०७
अहं तपोविरहितो विद्याहीनो ह्य् अकिंचनः नाहं वरो हि योग्यस् ते कुरूपो भोगवर्जितः
ahaṃ tapovirahito vidyāhīno hy akiṃcanaḥ nāhaṃ varo hi yogyas te kurūpo bhogavarjitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Men who are devoid of charitable gifts are scorched and burnt by the heated sand. They have to go along the path strewn with thorns.
अध्याय १०७
अनासो ऽहं किं करोमि अतपोविद्य एव च तस्मात् सुरूपं सुविद्याम् आपाद्य प्रथमं शुभे पश्चात् ते वचनं कार्यं ततो वृद्धाब्रवीद् द्विजम्
anāso 'haṃ kiṃ karomi atapovidya eva ca tasmāt surūpaṃ suvidyām āpādya prathamaṃ śubhe paścāt te vacanaṃ kāryaṃ tato vṛddhābravīd dvijam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who are guilty of slaying living beings have to traverse the path with their bodies emitting putrescent odour of
अध्याय १०७
मया सरस्वती देवी तोषिता तपसा द्विज तथैवापो रूपवत्यो रूपदाताग्निर् एव च
mayā sarasvatī devī toṣitā tapasā dvija tathaivāpo rūpavatyo rūpadātāgnir eva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The destroyers of living beings must of necessity go along the path shouting and lamenting, cooing and chirping out of tune. They shall be in agony due to their pain.
अध्याय १०७
तस्माद् वागीश्वरी देवी सा ते विद्यां प्रदास्यति अग्निश् च रूपवान् देवस् तव रूपं प्रदास्यति
tasmād vāgīśvarī devī sā te vidyāṃ pradāsyati agniś ca rūpavān devas tava rūpaṃ pradāsyati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who are guilty of slaying living beings must of necessity go along the path even as they arc being pierced and smashed by javelins, iron clubs, swords, maces and arrows or by the sharp pointed tridents.
अध्याय १०७
एवम् उक्त्वा गौतमं तं वृद्धोवाच विभावसुम् प्रार्थयित्वा सुविद्यं तं सुरूपं चाकरोन् मुनिम्
evam uktvā gautamaṃ taṃ vṛddhovāca vibhāvasum prārthayitvā suvidyaṃ taṃ surūpaṃ cākaron munim
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having said this to Gautama, the old woman prayed to Fire and made that sage learned and handsome.
अध्याय १०७
ततः सुविद्यः सुभगः सुकान्तो वृद्धां स पत्नीम् अकरोत् प्रीतियुक्तः तया स रेमे बहुला मनोज्ञया समाः सुखं प्रीतमना गुहायाम्
tataḥ suvidyaḥ subhagaḥ sukānto vṛddhāṃ sa patnīm akarot prītiyuktaḥ tayā sa reme bahulā manojñayā samāḥ sukhaṃ prītamanā guhāyām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then, learned, fortunate and lovely, he, full of affection, made the old woman his wife, and joyful at heart he delighted with that charming one in the cave for many years.
अध्याय १०७
कदाचित् तत्र वसतोर् दंपत्योर् मुदतोर् गिरौ गुहायां मुनिशार्दूल आजग्मुर् मुनयो ऽमलाः
kadācit tatra vasator daṃpatyor mudator girau guhāyāṃ muniśārdūla ājagmur munayo 'malāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Once, while the couple were living joyfully in the cave on the mountain, O tiger among sages, spotless sages came there,
अध्याय १०७
वसिष्ठवामदेवाद्या ये चान्ये च महर्षयः भ्रमन्तः पुण्यतीर्थानि प्राप्नुवंस् तस्य तां गुहाम्
vasiṣṭhavāmadevādyā ye cānye ca maharṣayaḥ bhramantaḥ puṇyatīrthāni prāpnuvaṃs tasya tāṃ guhām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Vasishtha, Vamadeva and other great sages; wandering through holy places they reached his cave.
अध्याय १०७
आगतांस् तान् ऋषीञ् ज्ञात्वा गौतमः सह भार्यया सत्कारम् अकरोत् तेषां जहसुस् तं च केचन
āgatāṃs tān ṛṣīñ jñātvā gautamaḥ saha bhāryayā satkāram akarot teṣāṃ jahasus taṃ ca kecana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Knowing the sages had come, Gautama with his wife showed them hospitality; some of them laughed at him.
अध्याय १०७
ये बाला यौवनोन्मत्ता वयसा ये च मध्यमाः वृद्धां च गौतमं प्रेक्ष्य जहसुस् तत्र केचन
ye bālā yauvanonmattā vayasā ye ca madhyamāḥ vṛddhāṃ ca gautamaṃ prekṣya jahasus tatra kecana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who were young, intoxicated with youth, and those of middle age, seeing the old woman and Gautama, some laughed there:
अध्याय १०७
पुत्रो ऽयं तव पौत्रो वा वृद्धे को गौतमो ऽभवत् सत्यं वदस्व कल्याणि इत्य् एवं जहसुर् द्विजाः
putro 'yaṃ tava pautro vā vṛddhe ko gautamo 'bhavat satyaṃ vadasva kalyāṇi ity evaṃ jahasur dvijāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Is this your son or grandson, old woman? Who has become Gautama? Tell the truth, auspicious one" — so the brahmins laughed.
अध्याय १०७
विषं वृद्धस्य युवती वृद्धाया अमृतं युवा इष्टानिष्टसमायोगो दृष्टो ऽस्माभिर् अहो चिरात्
viṣaṃ vṛddhasya yuvatī vṛddhāyā amṛtaṃ yuvā iṣṭāniṣṭasamāyogo dṛṣṭo 'smābhir aho cirāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"A young woman is poison to an old man; a young man is nectar to an old woman. Ah, after a long time we have seen a union of the desired and the undesired!"
अध्याय १०७
इत्य् एवम् ऊचिरे केचिद् दंपत्योः शृण्वतोस् तदा एवम् उक्त्वा कृतातिथ्या ययुः सर्वे महर्षयः
ity evam ūcire kecid daṃpatyoḥ śṛṇvatos tadā evam uktvā kṛtātithyā yayuḥ sarve maharṣayaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
So some said as the couple listened; having said this and received hospitality, all the great sages left.
अध्याय १०७
ऋषीणां वचनं श्रुत्वा उभाव् अपि सुदुःखितौ लज्जितौ च महाप्राज्ञौ गौतमो भार्यया सह पप्रच्छ मुनिशार्दूलम् अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम्
ṛṣīṇāṃ vacanaṃ śrutvā ubhāv api suduḥkhitau lajjitau ca mahāprājñau gautamo bhāryayā saha papraccha muniśārdūlam agastyam ṛṣisattamam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing the sages' words, both were deeply grieved and ashamed; the very wise Gautama with his wife asked Agastya, tiger among sages, best of seers:
अध्याय १०७
को देशः किम् उ तीर्थं वा यत्र श्रेयः समाप्यते शीघ्रम् एव महाप्राज्ञ भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्
ko deśaḥ kim u tīrthaṃ vā yatra śreyaḥ samāpyate śīghram eva mahāprājña bhuktimuktipradāyakam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"What land or holy place is there where good is quickly attained, O very wise one, granting enjoyment and liberation?"
अध्याय १०७
वदद्भिर् मुनिभिर् ब्रह्मन् मया श्रुतम् इदं वचः सर्वे कामास् तत्र पूर्णा गौतम्यां नात्र संशयः
vadadbhir munibhir brahman mayā śrutam idaṃ vacaḥ sarve kāmās tatra pūrṇā gautamyāṃ nātra saṃśayaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O Brahman, I have heard these words from sages speaking: all desires are fulfilled there at the Gautami, without doubt.
अध्याय १०७
तस्माद् गच्छ महाबुद्धे गौतमीं पापनाशिनीम् अहं त्वाम् अनुयास्यामि यथेच्छसि तथा कुरु
tasmād gaccha mahābuddhe gautamīṃ pāpanāśinīm ahaṃ tvām anuyāsyāmi yathecchasi tathā kuru
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Therefore go, O wise one, to the Gautami, destroyer of sin; I will follow you; do as you wish."
अध्याय १०७
एतच् छ्रुत्वागस्त्यवाक्यं वृद्धया गौतमो ऽभ्यगात् तत्र तेपे तपस् तीव्रं पत्न्या स भगवान् ऋषिः
etac chrutvāgastyavākyaṃ vṛddhayā gautamo 'bhyagāt tatra tepe tapas tīvraṃ patnyā sa bhagavān ṛṣiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing Agastya's words, Gautama went with the old woman; there the Lord sage performed fierce austerity with his wife.
अध्याय १०७
स्तुतिं चकार देवस्य शंभोर् विष्णोस् तथैव च गङ्गां च तोषयाम् आस भार्यार्थं भगवान् ऋषिः
stutiṃ cakāra devasya śaṃbhor viṣṇos tathaiva ca gaṅgāṃ ca toṣayām āsa bhāryārthaṃ bhagavān ṛṣiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The Lord sage praised the god Shambhu and likewise Vishnu, and propitiated the Ganga for his wife's sake:
अध्याय १०७
खिन्नात्मनाम् अत्र भवे त्वम् एव शरणं शिवः मरुभूमाव् अध्वगानां विटपीव प्रियायुतः
khinnātmanām atra bhave tvam eva śaraṇaṃ śivaḥ marubhūmāv adhvagānāṃ viṭapīva priyāyutaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"For the weary in this existence you alone are the auspicious refuge, like a tree with its shade for travellers in the desert.
अध्याय १०७
उच्चावचानां भूतानां सर्वथा पापनोदनः सस्यानां घनवत् कृष्ण त्वम् अवग्रहशोषिणाम्
uccāvacānāṃ bhūtānāṃ sarvathā pāpanodanaḥ sasyānāṃ ghanavat kṛṣṇa tvam avagrahaśoṣiṇām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In every way you remove the sins of beings high and low, as a cloud does for crops withering in drought, O dark one.
अध्याय १०७
वैकुण्ठदुर्गनिःश्रेणिस् त्वं पीयूषतरंगिणी अधोगतानां तप्तानां शरणं भव गौतमि
vaikuṇṭhadurganiḥśreṇis tvaṃ pīyūṣataraṃgiṇī adhogatānāṃ taptānāṃ śaraṇaṃ bhava gautami
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You are the ladder to the fortress of Vaikuntha, a river of nectar; be the refuge, O Gautami, of those who have fallen and are tormented."
अध्याय १०७
ततस् तुष्टावदद् वाक्यं गौतमं वृद्धया युतम् शरणागतदीनार्तं शरण्या गौतमी मुदा
tatas tuṣṭāvadad vākyaṃ gautamaṃ vṛddhayā yutam śaraṇāgatadīnārtaṃ śaraṇyā gautamī mudā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then the Gautami, the refuge, pleased, joyfully spoke to Gautama, who was with the old woman, humble and distressed and seeking refuge:
अध्याय १०७
अभिषिञ्चस्व भार्यां त्वं मज्जलैर् मन्त्रसंयुतैः कलशैर् उपचारैश् च ततः पत्नी तव प्रिया
abhiṣiñcasva bhāryāṃ tvaṃ majjalair mantrasaṃyutaiḥ kalaśair upacāraiś ca tataḥ patnī tava priyā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Sprinkle your wife with my waters joined with mantras, with pitchers and offerings; then your beloved wife
अध्याय १०७
सुरूपा चारुसर्वाङ्गी सुभगा चारुलोचना सर्वलक्षणसंपूर्णा रम्यरूपम् अवाप्स्यति
surūpā cārusarvāṅgī subhagā cārulocanā sarvalakṣaṇasaṃpūrṇā ramyarūpam avāpsyati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
will obtain a lovely form — beautiful, graceful in every limb, fortunate, with lovely eyes, endowed with every good mark.
अध्याय १०७
रूपवत्या पुनस् त्वं वै भार्यया चाभिषेचितः सर्वलक्षणसंपूर्णः कान्तं रूपम् अवाप्स्यसि
rūpavatyā punas tvaṃ vai bhāryayā cābhiṣecitaḥ sarvalakṣaṇasaṃpūrṇaḥ kāntaṃ rūpam avāpsyasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
And you, sprinkled in turn by your beautiful wife, will obtain a lovely form endowed with every good mark."
अध्याय १०७
तथेति गाङ्गवचनाद् यथोक्तं तौ च चक्रतुः सुरूपताम् उभौ प्राप्तौ गौतम्याश् च प्रसादतः
tatheti gāṅgavacanād yathoktaṃ tau ca cakratuḥ surūpatām ubhau prāptau gautamyāś ca prasādataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Saying "So be it" at the Ganga's words, the two did as instructed, and both obtained beauty by the grace of the Gautami.
अध्याय १०७
अभिषेकोदकं यच् च सा नदी समजायत तस्या नाम्ना तु विख्याता वृद्धाया मुनिसत्तम
abhiṣekodakaṃ yac ca sā nadī samajāyata tasyā nāmnā tu vikhyātā vṛddhāyā munisattama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The water of that sprinkling became a river, famed by the name of the old woman, O best of sages.
अध्याय १०७
वृद्धा नदीति विख्याता गौतमो ऽपि तथोच्यते वृद्धगौतम इत्य् उक्त ऋषिभिः समवासिभिः वृद्धा तु गौतमीं प्राह गङ्गां प्रत्यक्षरूपिणीम्
vṛddhā nadīti vikhyātā gautamo 'pi tathocyate vṛddhagautama ity ukta ṛṣibhiḥ samavāsibhiḥ vṛddhā tu gautamīṃ prāha gaṅgāṃ pratyakṣarūpiṇīm
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
It is famed as the river Vriddha, and Gautama too was called Vriddha Gautama by the sages who dwelt with him. The old woman said to the Gautami Ganga, present in visible form:
अध्याय १०७
मन्नाम्नीयं नदी देवि वृद्धा चेत्य् अभिधीयताम् त्वया च संगमस् तस्यास् तस्यास् तीर्थम् अनुत्तमम्
mannāmnīyaṃ nadī devi vṛddhā cety abhidhīyatām tvayā ca saṃgamas tasyās tasyās tīrtham anuttamam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O goddess, let this river be called by my name, Vriddha; its confluence with you will be an unsurpassed holy place,
अध्याय १०७
रूपसौभाग्यसंपत्तिपुत्रपौत्रप्रवर्धनम् आयुरारोग्यकल्याणं जयप्रीतिविवर्धनम् स्नानदानादिहोमैश् च पितॄणां पावनं परम्
rūpasaubhāgyasaṃpattiputrapautrapravardhanam āyurārogyakalyāṇaṃ jayaprītivivardhanam snānadānādihomaiś ca pitṝṇāṃ pāvanaṃ param
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
increasing beauty, good fortune, wealth, sons and grandsons, long life, health and well-being, victory and affection, and by bathing, giving and fire offerings supremely purifying the ancestors."
अध्याय १०७
अस्त्व् इत्य् आह च तां गङ्गा सुवृद्धां गौतमप्रियाम् गौतमस्थापितं लिङ्गं वृद्धानाम्नैव कीर्तितम्
astv ity āha ca tāṃ gaṅgā suvṛddhāṃ gautamapriyām gautamasthāpitaṃ liṅgaṃ vṛddhānāmnaiva kīrtitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"So be it," said the Ganga to that old woman, beloved of Gautama. The linga installed by Gautama is praised by the name Vriddha.
अध्याय १०७
तत्रैव च मुदं प्राप्तो वृद्धया मुनिसत्तमः तत्र स्नानं च दानं च सर्वाभीष्टप्रदायकम्
tatraiva ca mudaṃ prāpto vṛddhayā munisattamaḥ tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvābhīṣṭapradāyakam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
There the best of sages found joy with the old woman; bathing and giving there grant every wish.
अध्याय १०७
ततः प्रभृति तत् तीर्थं वृद्धासंगमम् उच्यते
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ vṛddhāsaṃgamam ucyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
From then on that holy place is called the confluence of Vriddha.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 107
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.