Brahma Purana· Brahma Purāṇa
116
अध्याय 116 / 246

Adhyaya 116

25 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ25 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११६

श्लोक 1

महानलम् इति ख्यातं वडवानलम् उच्यते महानलो यत्र देवो वडवा यत्र सा नदी

mahānalam iti khyātaṃ vaḍavānalam ucyate mahānalo yatra devo vaḍavā yatra sā nadī

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O holy one, we wish to hear about the special duties of different castes. O excellent brahmin, recount the duties of four Asramas also.

अध्याय ११६

श्लोक 2

तत् तीर्थं पुत्र वक्ष्यामि मृत्युदोषजरापहम् पुरासन् नैमिषारण्ये ऋषयः सत्त्रकारिणः

tat tīrthaṃ putra vakṣyāmi mṛtyudoṣajarāpaham purāsan naimiṣāraṇye ṛṣayaḥ sattrakāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Listen with restraint to the duties of different castes, Brahmins, Ksatriyas, Vaisyas and Sudras in due order as they are being recounted by me.

अध्याय ११६

श्लोक 3

शमितारं च ऋषयो मृत्युं चक्रुस् तपस्विनः वर्तमाने सत्त्रयागे मृत्यौ शमितरि स्थिते

śamitāraṃ ca ṛṣayo mṛtyuṃ cakrus tapasvinaḥ vartamāne sattrayāge mṛtyau śamitari sthite

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A Brahmin shall be devoted to (the practice of) sympathy, charitable gift, austerities, sacrifice unto the gods and study of his own branch of the Vedas. He shall regularly perform water libations. He shall maintain sacrificial fires.

अध्याय ११६

श्लोक 4

न ममार तदा कश्चिद् उभयं स्थास्नु जङ्गमम् विना पशून् मुनिश्रेष्ठ मर्त्यं चामर्त्यतां गतम्

na mamāra tadā kaścid ubhayaṃ sthāsnu jaṅgamam vinā paśūn muniśreṣṭha martyaṃ cāmartyatāṃ gatam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

For his livelihood he shall perform sacrifices on behalf of others. He shall teach Vedic lore to the twice-born. O brahmins, for performing sacrifices he shall accept monetary gifts with discretion.

अध्याय ११६

श्लोक 5

ततस् त्रिविष्टपे शून्ये मर्त्ये चैवातिसंभृते मृत्युनोपेक्षिते देवा राक्षसान् ऊचिरे तदा

tatas triviṣṭape śūnye martye caivātisaṃbhṛte mṛtyunopekṣite devā rākṣasān ūcire tadā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O brahmins, he shall do everything beneficial to the world. He shall not perform what is detrimental to anyone. Friendliness to all living beings is the excellent asset of a Brahmin.

अध्याय ११६

श्लोक 6

गच्छध्वम् ऋषिसत्त्रं तन् नाशयध्वं महाध्वरम् इति देववचः श्रुत्वा प्रोचुस् ते राक्षसाः सुरान्

gacchadhvam ṛṣisattraṃ tan nāśayadhvaṃ mahādhvaram iti devavacaḥ śrutvā procus te rākṣasāḥ surān

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O brahmins, he shall view a cow and another man's precious gem as equal. O brahmins, his carnal approach to his wife during the permissible period after the days of mens¬ truation, is commended.

अध्याय ११६

श्लोक 7

विध्वंसयामस् तं यज्ञम् अस्माकं किं फलं ततः प्रवर्तते विना हेतुं न कोपि क्वापि जातुचित्

vidhvaṃsayāmas taṃ yajñam asmākaṃ kiṃ phalaṃ tataḥ pravartate vinā hetuṃ na kopi kvāpi jātucit

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A Ksatnya shall give charitable gifts to the brahmins as much as they wish. O brahmins, he should perform different sacrifices and read the Vedas.

अध्याय ११६

श्लोक 8

देवा अप्य् असुरान् ऊचुर् यज्ञार्धं भवताम् अपि भवेद् एव ततो यान्तु ऋषीणां सत्त्रम् उत्तमम्

devā apy asurān ūcur yajñārdhaṃ bhavatām api bhaved eva tato yāntu ṛṣīṇāṃ sattram uttamam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He shall maintain himself through his weapons. Protec¬ tion of Earth is his excellent means of livelihood. Sustenance of Earth is his primary duty.

अध्याय ११६

श्लोक 9

ते श्रुत्वा त्वरिताः सर्वे यत्र यज्ञः प्रवर्तते जग्मुस् तत्र विनाशाय देववाक्याद् विशेषतः

te śrutvā tvaritāḥ sarve yatra yajñaḥ pravartate jagmus tatra vināśāya devavākyād viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Rulers of men (kings) are content only by due sus¬ tenance of the Earth, since the protection of the king himself is accomplished by such holy rites as sacrifice.

अध्याय ११६

श्लोक 10

तज् ज्ञात्वा ऋषयो मृत्युम् आहुः किं कुर्महे वयम् आगता देववचनाद् राक्षसा यज्ञनाशिनः

taj jñātvā ṛṣayo mṛtyum āhuḥ kiṃ kurmahe vayam āgatā devavacanād rākṣasā yajñanāśinaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

For him the following activities tnn..

अध्याय ११६

श्लोक 11

मृत्युना सह संमन्त्र्य नैमिषारण्यवासिनः सर्वे त्यक्त्वा स्वाश्रमं तं शमित्रा सह नारद

mṛtyunā saha saṃmantrya naimiṣāraṇyavāsinaḥ sarve tyaktvā svāśramaṃ taṃ śamitrā saha nārada

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

In times of adversity the vocation of a Ksatriya or a Vaisya is recommended for a Brahmin; the vocation of a Vais'ya to a Ksatriya and the jobs of a Sudra to both Ksatriyas and Vaisya s.

अध्याय ११६

श्लोक 12

अग्निमात्रम् उपादाय त्यक्त्वा पात्रादिकं तु यत् क्रतुनिष्पत्तये जग्मुर् गौतमीं प्रति सत्वराः

agnimātram upādāya tyaktvā pātrādikaṃ tu yat kratuniṣpattaye jagmur gautamīṃ prati satvarāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O brahmins, in case of incompetence that shall be avoided. That alone shall be pursued during adversity, but chaotic mixing up of jobs shall not be effected.

अध्याय ११६

श्लोक 13

तत्र स्नात्वा महेशानं रक्षणायोपतस्थिरे कृताञ्जलिपुटास् ते तु तुष्टुवुस् त्रिदशेश्वरम्

tatra snātvā maheśānaṃ rakṣaṇāyopatasthire kṛtāñjalipuṭās te tu tuṣṭuvus tridaśeśvaram

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Thus, O brahmins, the duties of a Brahmin have been mentioned by me. Understand now the respective duties of the people of various stages of life even as I explain them well.

अध्याय ११६

श्लोक 14

यो लीलया विश्वम् इदं चकार धाता विधाता भुवनत्रयस्य यो विश्वरूपः सदसत्परो यः सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामः

yo līlayā viśvam idaṃ cakāra dhātā vidhātā bhuvanatrayasya yo viśvarūpaḥ sadasatparo yaḥ someśvaraṃ taṃ śaraṇaṃ vrajāmaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O brahmins, with concentration and purity of mind lie shall make obeisance to the sun-god and fire-god at dawn as well as at dusk. He shall salute the preceptor too.

अध्याय ११६

श्लोक 15

इच्छामात्रेण यः सर्वं हन्ति पाति करोति च तम् अहं त्रिदशेशानं शरणं यामि शंकरम्

icchāmātreṇa yaḥ sarvaṃ hanti pāti karoti ca tam ahaṃ tridaśeśānaṃ śaraṇaṃ yāmi śaṃkaram

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O excellent brahmins, he shall stand when the pre¬ ceptor remains standing. He shall follow when the preceptor goes ahead. When the teacher is seated he shall be seated on a lower level. He shall avoid what is contrary to the preceptor.

अध्याय ११६

श्लोक 16

महानलं महाकायं महानागविभूषणम् महामूर्तिधरं देवं शरणं यामि शंकरम्

mahānalaṃ mahākāyaṃ mahānāgavibhūṣaṇam mahāmūrtidharaṃ devaṃ śaraṇaṃ yāmi śaṃkaram

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He shall sit in front of him. Without his mind dwelling on anything else he shall repeat the Vedic text recited by the preceptor. Thereafter, on being permitted by him, he shall partake of the cooked food received as alms.

अध्याय ११६

श्लोक 17

ततः प्रोवाच भगवान् मृत्यो का प्रीतिर् अस्तु ते

tataḥ provāca bhagavān mṛtyo kā prītir astu te

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He shall take bath in the water wherein the preceptor has taken bath. Early in the morning everyday he shall fetch water for libation and sacrificial twigs for the preceptor.

अध्याय ११६

श्लोक 18

राक्षसेभ्यो भयं घोरम् आपन्नं त्रिदशेश्वर यज्ञम् अस्मांश् च रक्षस्व यावत् सत्त्रं समाप्यते

rākṣasebhyo bhayaṃ ghoram āpannaṃ tridaśeśvara yajñam asmāṃś ca rakṣasva yāvat sattraṃ samāpyate

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Having learnt the requisite Vedic texts he shall pay fees to his preceptor. On getting his permission he shall enter the stage of a householder. He shall duly acquire a wife. O brahmins, after earning wealth by his own work he shall perform the duties of a householder.

अध्याय ११६

श्लोक 19

तथा चकार भगवांस् त्रिनेत्रो वृषभध्वजः शमित्रा मृत्युना सत्त्रम् ऋषीणां पूर्णतां ययौ

tathā cakāra bhagavāṃs trinetro vṛṣabhadhvajaḥ śamitrā mṛtyunā sattram ṛṣīṇāṃ pūrṇatāṃ yayau

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The recluses and religious students who sustain them- selves by cooked food received as alms depend on the householder. Hence the stage of householder is the noblest.

अध्याय ११६

श्लोक 20

हविषां भागधेयाय आजग्मुर् अमराः क्रमात् तान् अवोचन् मुनिगणाः संक्षुब्धा मृत्युना सह

haviṣāṃ bhāgadheyāya ājagmur amarāḥ kramāt tān avocan munigaṇāḥ saṃkṣubdhā mṛtyunā saha

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

For a householder the following arc despicable: Dishonouring (others), egotism, arrogance, slandering, attacking and speaking harsh words to others. At a ripe old age, O brahmins, the householder who has duly fulfilled his duties shall entrust his sons with the duty of looking after his wife and himself retire and go to the forest. Or he can allow his wife to accompany him.

अध्याय ११६

श्लोक 21

अस्मन्मखविनाशाय राक्षसाः प्रेषिता यतः तस्माद् भवद्भ्यः पापिष्ठा राक्षसाः सन्तु शत्रवः

asmanmakhavināśāya rākṣasāḥ preṣitā yataḥ tasmād bhavadbhyaḥ pāpiṣṭhā rākṣasāḥ santu śatravaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O excellent brahmins, his wearing apparel and upper garment shall consist of leather, Darbha grass or Kasa plants. Taking head bath thrice a day (in rivers or lakes) is recommen¬ ded for him.

अध्याय ११६

श्लोक 22

ततः प्रभृति देवानां राक्षसा वैरिणो ऽभवन् कृत्यां च वडवां तत्र देवाश् च ऋषयो ऽमलाः

tataḥ prabhṛti devānāṃ rākṣasā vairiṇo 'bhavan kṛtyāṃ ca vaḍavāṃ tatra devāś ca ṛṣayo 'malāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The following are highly recommended in his case: Worship of the deities, offering ghee into the fire, greeting and honouring visitors and guests, begging alms and offering oblations. Massaging his limbs by means of oil obtained from forest products is also commended. O leading brahmins, ability to bear the extremes of chilliness and heat is a form of penance unto him.

अध्याय ११६

श्लोक 23

मृत्योर् भार्या भव त्वं ताम् इत्य् उक्त्वा ते ऽभ्यषेचयन् अभिषेकोदकं यत् तु सा नदी वडवाभवत्

mṛtyor bhāryā bhava tvaṃ tām ity uktvā te 'bhyaṣecayan abhiṣekodakaṃ yat tu sā nadī vaḍavābhavat

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The forest-dwelling recluse who ■ regularly preforms

अध्याय ११६

श्लोक 24

मृत्युना स्थापितं लिङ्गं महानलम् इति श्रुतम् ततः प्रभृति तत् तीर्थं वडवासंगमं विदुः

mṛtyunā sthāpitaṃ liṅgaṃ mahānalam iti śrutam tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ vaḍavāsaṃgamaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O excellent ones, follow me even as I O excellent brahmins, a mendicant shall., affection and attacliment unto his sons wife mri * eschew

अध्याय ११६

श्लोक 25

महानलो यत्र देवस् तत् तीर्थं भुक्तिमुक्तिदम् सहस्रं तत्र तीर्थानां सर्वाभीष्टप्रदायिनाम् उभयोस् तीरयोस् तत्र स्मरणाद् अघघातिनाम्

mahānalo yatra devas tat tīrthaṃ bhuktimuktidam sahasraṃ tatra tīrthānāṃ sarvābhīṣṭapradāyinām ubhayos tīrayos tatra smaraṇād aghaghātinām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O excellent brahmins, he shall leave off th~.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 116
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.