Brahma Purana· Brahma Purāṇa
117
अध्याय 117 / 246

Adhyaya 117

20 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ20 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११७

श्लोक 1

आत्मतीर्थम् इति ख्यातं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम् तस्य प्रभावं वक्ष्यामि यत्र ज्ञानेश्वरः शिवः

ātmatīrtham iti khyātaṃ bhuktimuktipradaṃ nṛṇām tasya prabhāvaṃ vakṣyāmi yatra jñāneśvaraḥ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The Brahmins fall off from their status by performing evil deeds. For the same reason one is forced down again even after attaining the most excellent of castes.

अध्याय ११७

श्लोक 2

दत्त इत्य् अपि विख्यातः सो ऽत्रिपुत्रो हरप्रियः दुर्वाससः प्रियो भ्राता सर्वज्ञानविशारदः स गत्वा पितरं प्राह विनयेन प्रणम्य च

datta ity api vikhyātaḥ so 'triputro harapriyaḥ durvāsasaḥ priyo bhrātā sarvajñānaviśāradaḥ sa gatvā pitaraṃ prāha vinayena praṇamya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

One who adheres to the characteristics of a Brahmin, whether a Ksatriya or a Vaisya, attains Brahminhood.

अध्याय ११७

श्लोक 3

ब्रह्मज्ञानं कथं मे स्यात् कं पृच्छामि क्व यामि च

brahmajñānaṃ kathaṃ me syāt kaṃ pṛcchāmi kva yāmi ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He who forsakes brahminhood and resorts to the acti¬ vities and features of a Ksatriya incurs a downfall from the status of a Brahmin and is bom of a Ksatriya womb.

अध्याय ११७

श्लोक 4

तच् छ्रुत्वात्रिः पुत्रवाक्यं ध्यात्वा वचनम् अब्रवीत्

tac chrutvātriḥ putravākyaṃ dhyātvā vacanam abravīt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O goddess, this too, another thing pertaining to the Atman has been cited by Brahma. Eternal achievement is re¬ sorted to by those who are desirous of righteous activities.

अध्याय ११७

श्लोक 5

गौतमीं पुत्र गच्छ त्वं तत्र स्तुहि महेश्वरम् स तु प्रीतो यदैव स्यात् तदा ज्ञानम् अवाप्स्यसि

gautamīṃ putra gaccha tvaṃ tatra stuhi maheśvaram sa tu prīto yadaiva syāt tadā jñānam avāpsyasi

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O goddess, the food cooked by the mixed caste Ugra is despicable. The food collectively cooked, the food pertaining to Sraddha, the food defiled by pollution due to the birth or death of someone in the family and the food that is loudly proclaim¬ ed should not be eaten. The food cooked by a Sfidra should never be eaten.

अध्याय ११७

श्लोक 6

तथेत्य् उक्त्वा तदात्रेयो गङ्गां गत्वा शुचिर् यतः कृताञ्जलिपुटो भूत्वा भक्त्या तुष्टाव शंकरम्

tathety uktvā tadātreyo gaṅgāṃ gatvā śucir yataḥ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā bhaktyā tuṣṭāva śaṃkaram

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

he food cooked by a Sudra is despised by gods and noble men, O goddess. That which is uttered by Brahma is authoritative.

अध्याय ११७

श्लोक 7

संसारकूपे पतितो ऽस्मि दैवान् मोहेन गुप्तो भवदुःखपङ्के अज्ञाननाम्ना तमसावृतो ऽहं परं न विन्दामि सुराधिनाथ

saṃsārakūpe patito 'smi daivān mohena gupto bhavaduḥkhapaṅke ajñānanāmnā tamasāvṛto 'haṃ paraṃ na vindāmi surādhinātha

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A Brahmin, a person who maintains sacrificial fires and one who performs sacrifice attain the goal of Sudras if they were to die with the remnants of the food cooked by a Sudra within the stomach.

अध्याय ११७

श्लोक 8

भिन्नस् त्रिशूलेन बलीयसाहं पापेन चिन्ताक्षुरपाटितश् च तप्तो ऽस्मि पञ्चेन्द्रियतीव्रतापैः श्रान्तो ऽस्मि संतारय सोमनाथ

bhinnas triśūlena balīyasāhaṃ pāpena cintākṣurapāṭitaś ca tapto 'smi pañcendriyatīvratāpaiḥ śrānto 'smi saṃtāraya somanātha

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A Brahmin, who has been ousted from Brahma's abode by the remnants of food cooked by a Sudra attains the state of a Sudra. This is certain.

अध्याय ११७

श्लोक 9

बद्धो ऽस्मि दारिद्र्यमयैश् च बन्धैर् हतो ऽस्मि रोगानलतीव्रतापैः क्रान्तो ऽस्म्य् अहं मृत्युभुजंगमेन भीतो भृशं किं करवाणि शंभो

baddho 'smi dāridryamayaiś ca bandhair hato 'smi rogānalatīvratāpaiḥ krānto 'smy ahaṃ mṛtyubhujaṃgamena bhīto bhṛśaṃ kiṃ karavāṇi śaṃbho

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A Brahmin takes birth in the womb of a lady of the same caste as the person whose food he uses for sustenance or the remnants of whose food remain undigested in his stomach at the time of his death.

अध्याय ११७

श्लोक 10

भवाभवाभ्याम् अतिपीडितो ऽहं तृष्णाक्षुधाभ्यां च रजस्तमोभ्याम् ईदृक्षया जरया चाभिभूतः पश्यावस्थां कृपया मे ऽद्य नाथ

bhavābhavābhyām atipīḍito 'haṃ tṛṣṇākṣudhābhyāṃ ca rajastamobhyām īdṛkṣayā jarayā cābhibhūtaḥ paśyāvasthāṃ kṛpayā me 'dya nātha

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

After happily attaining the rare privilege of being born as a Brahmin, if anyone slights it or if he partakes of forbidden food, he falls off from the status of a Brahmin.

अध्याय ११७

श्लोक 11

कामेन कोपेन च मत्सरेण दम्भेन दर्पादिभिर् अप्य् अनेकैः एकैकशः कष्टगतो ऽस्मि विद्धस् त्वं नाथवद् वारय नाथ शत्रून्

kāmena kopena ca matsareṇa dambhena darpādibhir apy anekaiḥ ekaikaśaḥ kaṣṭagato 'smi viddhas tvaṃ nāthavad vāraya nātha śatrūn

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A Brahmin who defiles the bed of his preceptor, who hates his preceptor, who delights in despising his preceptor or who is hostile to Brahmins, falls from Brahminical birth.

अध्याय ११७

श्लोक 12

कस्यापि कश्चित् पतितस्य पुंसो दुःखप्रणोदी भवतीति सत्यम् विना भवन्तं मम सोमनाथ कुत्रापि कारुण्यवचो ऽपि नास्ति

kasyāpi kaścit patitasya puṃso duḥkhapraṇodī bhavatīti satyam vinā bhavantaṃ mama somanātha kutrāpi kāruṇyavaco 'pi nāsti

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O goddess, by preforming these splendid holy rites a Sudra attains Brahminhood and a Vaisya the status of a Ksatriya.

अध्याय ११७

श्लोक 13

तावत् स कोपो भयमोहदुःखान्य् अज्ञानदारिद्र्यरुजस् तथैव कामादयो मृत्युर् अपीह यावन् नमः शिवायेति न वच्मि वाक्यम्

tāvat sa kopo bhayamohaduḥkhāny ajñānadāridryarujas tathaiva kāmādayo mṛtyur apīha yāvan namaḥ śivāyeti na vacmi vākyam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O gentle lady, a virtuous Vaisya shall become a Ksa¬ triya by performing his own duties. By the fruits of these acti¬ vities of a lower birth he can become so.

अध्याय ११७

श्लोक 14

न मे ऽस्ति धर्मो न च मे ऽस्ति भक्तिर् नाहं विवेकी करुणा कुतो मे दातासि तेनाशु शरण्य चित्ते निधेहि सोमेति पदं मदीये

na me 'sti dharmo na ca me 'sti bhaktir nāhaṃ vivekī karuṇā kuto me dātāsi tenāśu śaraṇya citte nidhehi someti padaṃ madīye

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"I have no dharma, no devotion, no discrimination — whence compassion in me? You are the giver; therefore, O refuge, quickly place the word 'Soma' in my mind.

अध्याय ११७

श्लोक 15

याचे न चाहं सुरभूपतित्वं हृत्पद्ममध्ये मम सोमनाथ श्रीसोमपादाम्बुजसंनिधानं याचे विचार्यैव च तत् कुरुष्व

yāce na cāhaṃ surabhūpatitvaṃ hṛtpadmamadhye mama somanātha śrīsomapādāmbujasaṃnidhānaṃ yāce vicāryaiva ca tat kuruṣva

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

I do not ask to be king of the gods; I ask, O Somanatha, for the presence of Shri Soma's lotus feet in the midst of my heart-lotus; consider it and do so.

अध्याय ११७

श्लोक 16

यथा तवाहं विदितो ऽस्मि पापस् तथापि विज्ञापनम् आशृणुष्व संश्रूयते यत्र वचः शिवेति तत्र स्थितिः स्यान् मम सोमनाथ

yathā tavāhaṃ vidito 'smi pāpas tathāpi vijñāpanam āśṛṇuṣva saṃśrūyate yatra vacaḥ śiveti tatra sthitiḥ syān mama somanātha

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

You know how sinful I am, yet hear my request: where the word 'Shiva' is heard, there may my dwelling be, O Somanatha.

अध्याय ११७

श्लोक 17

गौरीपते शंकर सोमनाथ विश्वेश कारुण्यनिधे ऽखिलात्मन् संस्तूयते यत्र सदेति तत्र केषाम् अपि स्यात् कृतिनां निवासः

gaurīpate śaṃkara somanātha viśveśa kāruṇyanidhe 'khilātman saṃstūyate yatra sadeti tatra keṣām api syāt kṛtināṃ nivāsaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O husband of Gauri, Shankara, Somanatha, lord of the universe, treasury of compassion, self of all — where you are always praised, there may some accomplished ones dwell."

अध्याय ११७

श्लोक 18

इत्य् आत्रेयस्तुतिं श्रुत्वा तुतोष भगवान् हरः वरदो ऽस्मीति तं प्राह योगिनं विश्वकृद् भवः

ity ātreyastutiṃ śrutvā tutoṣa bhagavān haraḥ varado 'smīti taṃ prāha yoginaṃ viśvakṛd bhavaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Hearing this hymn of Atreya, the Lord Hara was pleased; Bhava, maker of the universe, said to the yogin, "I am the giver of boons."

अध्याय ११७

श्लोक 19

आत्मज्ञानं च मुक्तिं च भुक्तिं च विपुलां त्वयि तीर्थस्यापि च माहात्म्यं वरो ऽयं त्रिदशार्चित

ātmajñānaṃ ca muktiṃ ca bhuktiṃ ca vipulāṃ tvayi tīrthasyāpi ca māhātmyaṃ varo 'yaṃ tridaśārcita

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"Knowledge of the self, liberation and abundant enjoyment in you, and the greatness of the holy place too — this is the boon, O one worshipped by the gods."

अध्याय ११७

श्लोक 20

एवम् अस्त्व् इति तं शंभुर् उक्त्वा चान्तरधीयत ततः प्रभृति तत् तीर्थम् आत्मतीर्थं विदुर् बुधाः तत्र स्नानेन दानेन मुक्तिः स्याद् इह नारद

evam astv iti taṃ śaṃbhur uktvā cāntaradhīyata tataḥ prabhṛti tat tīrtham ātmatīrthaṃ vidur budhāḥ tatra snānena dānena muktiḥ syād iha nārada

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Saying "So be it" to him, Shambhu vanished. From then on the wise know that holy place as Atmatirtha; by bathing and giving there, liberation comes here, O Narada.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 117
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.