अध्याय ११८
अश्वत्थतीर्थम् आख्यातं पिप्पलं च ततः परम् उत्तरे मन्दतीर्थं तु तत्र व्युष्टिम् इतः शृणु
aśvatthatīrtham ākhyātaṃ pippalaṃ ca tataḥ param uttare mandatīrthaṃ tu tatra vyuṣṭim itaḥ śṛṇu
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord of all living beings, O lord saluted by Devas and
अध्याय ११८
पुरा त्व् अगस्त्यो भगवान् दक्षिणाशापतिः प्रभुः देवैस् तु प्रेरितः पूर्वं विन्ध्यस्य प्रार्थनं प्रति
purā tv agastyo bhagavān dakṣiṇāśāpatiḥ prabhuḥ devais tu preritaḥ pūrvaṃ vindhyasya prārthanaṃ prati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
All embodied beings are bound by three kinds of bonds, viz. thought, speech and physical action. How are they released therefrom?
अध्याय ११८
स शनैर् विन्ध्यम् अभ्यागात् सहस्रमुनिभिर् वृतः तम् आगत्य नगश्रेष्ठं बहुवृक्षसमाकुलम्
sa śanair vindhyam abhyāgāt sahasramunibhir vṛtaḥ tam āgatya nagaśreṣṭhaṃ bahuvṛkṣasamākulam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord, by what habitual practice, by what holy rite, by what sort of conduct and good quality do men go to heaven? MaheSvara said:
अध्याय ११८
स्पर्धिनं मेरुभानुभ्यां विन्ध्यं शृङ्गशतैर् वृतम् अत्युन्नतं नगं धीरो लोपामुद्रापतिर् मुनिः
spardhinaṃ merubhānubhyāṃ vindhyaṃ śṛṅgaśatair vṛtam atyunnataṃ nagaṃ dhīro lopāmudrāpatir muniḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O goddess Uma of perfect v knowledge of the principles of piety, O gentle lady of permanent adherence to virtue, your question is conducive to welfare and wisdom of all living beings.
अध्याय ११८
कृतातिथ्यो द्विजैः सार्धं प्रशस्य च नगं पुनः इदम् आह मुनिश्रेष्ठो देवकार्यार्थसिद्धये
kṛtātithyo dvijaiḥ sārdhaṃ praśasya ca nagaṃ punaḥ idam āha muniśreṣṭho devakāryārthasiddhaye
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Persons of tranquillity, engaged in truth and piety and devoid of all external symbols are free from doubts. They are fettered neither by piety nor by blasphemy.
अध्याय ११८
अहं यामि नगश्रेष्ठ मुनिभिस् तत्त्वदर्शिभिः तीर्थयात्रां करोमीति दक्षिणाशां व्रजाम्य् अहम्
ahaṃ yāmi nagaśreṣṭha munibhis tattvadarśibhiḥ tīrthayātrāṃ karomīti dakṣiṇāśāṃ vrajāmy aham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those persons who are omniscient, who are conversant with the principles of creation and annihilation, who see every¬ thing and who are devoid of passionate attachment are released from the bonds of Karmans.
अध्याय ११८
देहि मार्गं नगपते आतिथ्यं देहि याचते यावद् आगमनं मे स्यात् स्थातव्यं तावद् एव हि
dehi mārgaṃ nagapate ātithyaṃ dehi yācate yāvad āgamanaṃ me syāt sthātavyaṃ tāvad eva hi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who do not injure anything whatsoever, men¬ tally, verbally or physically, those who are not involved in any¬ thing, are not bound by Karmans.
अध्याय ११८
नान्यथा भवितव्यं ते तथेत्य् आह नगोत्तमः आक्रामन् दक्षिणाम् आशां तैर् वृतो मुनिभिर् मुनिः
nānyathā bhavitavyaṃ te tathety āha nagottamaḥ ākrāman dakṣiṇām āśāṃ tair vṛto munibhir muniḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who refrain from violence to lives, who possess good conduct and mercifulness, and who are equally amiable to others' hatred and love are released from the bondage of Karmans. They have self-control.
अध्याय ११८
शनैः स गौतमीम् आगात् सत्त्रयागाय दीक्षितः यावत् संवत्सरं सत्त्रम् अकरोद् ऋषिभिर् वृतः
śanaiḥ sa gautamīm āgāt sattrayāgāya dīkṣitaḥ yāvat saṃvatsaraṃ sattram akarod ṛṣibhir vṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who are merciful toliving beings, who are worthy of being trusted by living creatures and who have eschewed violent activities go to heaven.
अध्याय ११८
कैटभस्य सुतौ पापौ राक्षसौ धर्मकण्टकौ अश्वत्थः पिप्पलश् चेति विख्यातौ त्रिदशालये
kaiṭabhasya sutau pāpau rākṣasau dharmakaṇṭakau aśvatthaḥ pippalaś ceti vikhyātau tridaśālaye
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who are indifferent to others' assets, who always avoid other men's wives and who enjoy the riches virtuously acquired by themselves go to heaven.
अध्याय ११८
अश्वत्थो ऽश्वत्थरूपेण पिप्पलो ब्रह्मरूपधृक् ताव् उभाव् अन्तरं प्रेप्सू यज्ञविध्वंसनाय तु
aśvattho 'śvattharūpeṇa pippalo brahmarūpadhṛk tāv ubhāv antaraṃ prepsū yajñavidhvaṃsanāya tu
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those men who always associate with other men's wives as though they were their own mothers, sisters and daughters, go to heaven.
अध्याय ११८
कुरुतां काङ्क्षितं रूपं दानवौ पापचेतसौ अश्वत्थो वृक्षरूपेण पिप्पलो ब्राह्मणाकृतिः
kurutāṃ kāṅkṣitaṃ rūpaṃ dānavau pāpacetasau aśvattho vṛkṣarūpeṇa pippalo brāhmaṇākṛtiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who cling to their own wives, who carnally approach them only during the prescribed period after the days of menstruation and who never indulge themselves in vulgar lechery, go to heaven.
अध्याय ११८
उभौ तौ ब्राह्मणान् नित्यं पीडयेतां तपोधन आलभन्ते च ये ऽश्वत्थं तांस् तान् अश्नात्य् असौ तरुः
ubhau tau brāhmaṇān nityaṃ pīḍayetāṃ tapodhana ālabhante ca ye 'śvatthaṃ tāṃs tān aśnāty asau taruḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who desist from stealth, who are content with their own wealth and who enjoy their own good luck go to heaven.
अध्याय ११८
पिप्पलः सामगो भूत्वा शिष्यान् अश्नाति राक्षसः तस्माद् अद्यापि विप्रेषु सामगो ऽतीव निष्कृपः
pippalaḥ sāmago bhūtvā śiṣyān aśnāti rākṣasaḥ tasmād adyāpi vipreṣu sāmago 'tīva niṣkṛpaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who view other men's wives with eyes enveloped by chastity, who have conquered their sense organs and who value good conduct very much, go to heaven.
अध्याय ११८
क्षीयमाणान् द्विजान् दृष्ट्वा मुनयो राक्षसाव् इमौ इति बुद्ध्वा महाप्राज्ञा दक्षिणं तीरम् आश्रितम्
kṣīyamāṇān dvijān dṛṣṭvā munayo rākṣasāv imau iti buddhvā mahāprājñā dakṣiṇaṃ tīram āśritam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O sinless lord of living beings, recount to me those activities wherein a man is fettered verbally but is again re¬ leased therefrom. Those who never utter a sin-based lie either for their
अध्याय ११८
सौरिं शनैश्चरं मन्दं तपस्यन्तं धृतव्रतम् गत्वा मुनिगणाः सर्वे रक्षःकर्म न्यवेदयन्
sauriṃ śanaiścaraṃ mandaṃ tapasyantaṃ dhṛtavratam gatvā munigaṇāḥ sarve rakṣaḥkarma nyavedayan
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who welcome others speaking sweet, sinless and polished words with clearly pronounced syllables, go to heaven.
अध्याय ११८
सौरिर् मुनिगणान् आह पूर्णे तपसि मे द्विजाः राक्षसौ हन्म्य् अपूर्णे तु तपस्य् अक्षम एव हि
saurir munigaṇān āha pūrṇe tapasi me dvijāḥ rākṣasau hanmy apūrṇe tu tapasy akṣama eva hi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who never speak harsh, incisive and cruel words and who never indulge in slanderous gossip are good men who go to heaven. Those who do not speak calumnious words or words that antagonise their friends or inflict pain on others, go to
अध्याय ११८
पुनः प्रोचुर् मुनिगणा दास्यामस् ते तपो महत् इत्य् उक्तो ब्राह्मणैः सौरिः कृतम् इत्य् आह तान् अपि
punaḥ procur munigaṇā dāsyāmas te tapo mahat ity ukto brāhmaṇaiḥ sauriḥ kṛtam ity āha tān api
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O gentle lady, this act of piety relating to speech, should
अध्याय ११८
सौरिर् ब्राह्मणवेषेण प्रायाद् अश्वत्थरूपिणम् राक्षसं ब्राह्मणो भूत्वा प्रदक्षिणम् अथाकरोत्
saurir brāhmaṇaveṣeṇa prāyād aśvattharūpiṇam rākṣasaṃ brāhmaṇo bhūtvā pradakṣiṇam athākarot
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O highly blessed lord of gods, O Pinaka-wielding lord, tell me those mental-acts whereby a man is held in bondage. O lady of weal, those who possess virtues of thought do always go to heaven. Listen, even as I narrate them.
अध्याय ११८
प्रदक्षिणं तु कुर्वाणं मेने ब्राह्मणम् एव तम् नित्यवद् राक्षसः पापो भक्षयाम् आस मायया
pradakṣiṇaṃ tu kurvāṇaṃ mene brāhmaṇam eva tam nityavad rākṣasaḥ pāpo bhakṣayām āsa māyayā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Good men do not become overjoyed on seeing other men's property left in a lonely place whether in the village or in the house (nor do they think of appropriating it). They go to heaven.
अध्याय ११८
तस्य कायं समाविश्य चक्षुषान्त्राण्य् अपश्यत दृष्टः स राक्षसः पापो मन्देन रविसूनुना
tasya kāyaṃ samāviśya cakṣuṣāntrāṇy apaśyata dṛṣṭaḥ sa rākṣasaḥ pāpo mandena ravisūnunā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Similarly, good men do not even think of molesting lcchcrouslv the wives of others (on meeting them) in lonely spots. They go to heaven. Good men mentally view friends and enemies alike. They have a friendly attitude towards them. They go to heaven.
अध्याय ११८
भस्मीभूतः क्षणेनैव गिरिर् वज्रहतो यथा अश्वत्थं भस्मसात् कृत्वा अन्यं ब्राह्मणरूपिणम्
bhasmībhūtaḥ kṣaṇenaiva girir vajrahato yathā aśvatthaṃ bhasmasāt kṛtvā anyaṃ brāhmaṇarūpiṇam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Good men are learned, merciful, pure and truthful; they arc contented with their own riches. They go to heaven.
अध्याय ११८
राक्षसं पापनिलयम् एक एव तम् अभ्यगात् अधीयानो विप्र इव शिष्यरूपो विनीतवत्
rākṣasaṃ pāpanilayam eka eva tam abhyagāt adhīyāno vipra iva śiṣyarūpo vinītavat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Good men are devoid of enmity. They do not over¬ strain themselves (?) They always maintain a friendly attitude. They are merciful towards all living beings. They go to heaven. They possess knowledge. They perform holy rites. They are fond of their friends. They understand piety and sin. They go to heaven.
अध्याय ११८
पिप्पलः पूर्ववच् चापि भक्षयाम् आस भानुजम् स भक्षितः पूर्ववच् च कुक्षाव् अन्त्राण्य् अवैक्षत
pippalaḥ pūrvavac cāpi bhakṣayām āsa bhānujam sa bhakṣitaḥ pūrvavac ca kukṣāv antrāṇy avaikṣata
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Good men, O gentle lady, arc indifferent to the accumu¬ lating fruits of auspicious and inauspicious deeds. They go to heaven.
अध्याय ११८
तेनालोकितमात्रो ऽसौ राक्षसो भस्मसाद् अभूत् उभौ हत्वा भानुसुतः किं कृत्यं मे वदन्त्व् अथ
tenālokitamātro 'sau rākṣaso bhasmasād abhūt ubhau hatvā bhānusutaḥ kiṃ kṛtyaṃ me vadantv atha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After attainingprosperity good men arc devoted to gods and learned brahmins. They shun the sinful. They go to heaven. They go to heaven due to the splendid results of holy rites. O gentle lady, those who tread the path of heaven have been enumerated by me. VVliat more do you wish to hear?
अध्याय ११८
मुनयो जातसंहर्षाः सर्व एव तपस्विनः ततः प्रसन्ना ह्य् अभवन्न् ऋषयो ऽगस्त्यपूर्वकाः
munayo jātasaṃharṣāḥ sarva eva tapasvinaḥ tataḥ prasannā hy abhavann ṛṣayo 'gastyapūrvakāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O great lord, I have a certain doubt concerning mortals Hence it behoves you to explain it fully.
अध्याय ११८
वरान् ददुर् यथाकामं सौरये मन्दगामिने स प्रीतो ब्राह्मणान् आह शनिः सूर्यसुतो बली
varān dadur yathākāmaṃ sauraye mandagāmine sa prīto brāhmaṇān āha śaniḥ sūryasuto balī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord, by means of what holy rite does a man attain a long life? By what type of penance, O lord of gods, does he obtain a great span of life? By means of what activity does man on Earth get long¬ evity reduced? O uncensured lord, it beloves you to narrate the consequences of actions.
अध्याय ११८
मद्द्वारे नियता ये च कुर्वन्त्य् अश्वत्थलम्भनम् तेषां सर्वाणि कार्याणि स्युः पीडा मद्भवा न च
maddvāre niyatā ye ca kurvanty aśvatthalambhanam teṣāṃ sarvāṇi kāryāṇi syuḥ pīḍā madbhavā na ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Differences are observed in men. Some are highly for¬ tunate. Others are less fortunate. Some are born noble and others are ignoble.
अध्याय ११८
तीर्थे चाश्वत्थसंज्ञे वै स्नानं कुर्वन्ति ये नराः तेषां सर्वाणि कार्याणि भवेयुर् अपरो वरः
tīrthe cāśvatthasaṃjñe vai snānaṃ kurvanti ye narāḥ teṣāṃ sarvāṇi kāryāṇi bhaveyur aparo varaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Some are very odious in appearance as if they are made of wood. Others are very pleasing to behold. Some appear to be evil-minded. Some appear to be highly learned. Others have highly developed intellect with pure wisdom and prescience.
अध्याय ११८
मन्दवारे तु ये ऽश्वत्थं प्रातर् उत्थाय मानवाः आलभन्ते च तेषां वै ग्रहपीडा व्यपोहतु
mandavāre tu ye 'śvatthaṃ prātar utthāya mānavāḥ ālabhante ca teṣāṃ vai grahapīḍā vyapohatu
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord, some are men of few words. Others are highly eloquent. Hence it behoves you to explain this diversity.
अध्याय ११८
ततः प्रभृति तत् तीर्थम् अश्वत्थं पिप्पलं विदुः तीर्थं शनैश्चरं तत्र तत्रागस्त्यं च सात्त्रिकम्
tataḥ prabhṛti tat tīrtham aśvatthaṃ pippalaṃ viduḥ tīrthaṃ śanaiścaraṃ tatra tatrāgastyaṃ ca sāttrikam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
A man of violent nature goes to hell a „„„ •, man goes to!,«,«„ mi, 8 ro neu ' A nonviolent If anyone, by any means, survives and comes out of hell and attains human birth, lie becomes short-lived.
अध्याय ११८
याज्ञिकं चापि तत् तीर्थं सामगं तीर्थम् एव च इत्याद्यष्टोत्तराण्य् आसन् सहस्राण्य् अथ षोडश तेषु स्नानं च दानं च सत्त्रयागफलप्रदम्
yājñikaṃ cāpi tat tīrthaṃ sāmagaṃ tīrtham eva ca ityādyaṣṭottarāṇy āsan sahasrāṇy atha ṣoḍaśa teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca sattrayāgaphalapradam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O gentle lady, one who commits sinful actions, violence etc. is inimical to all living beings and becomes short¬ lived.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 118
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.