अध्याय १२२
पूर्णतीर्थम् इति ख्यातं गङ्गाया उत्तरे तटे तत्र स्नात्वा नरो ऽज्ञानात् तथापि शुभम् आप्नुयात्
pūrṇatīrtham iti khyātaṃ gaṅgāyā uttare taṭe tatra snātvā naro 'jñānāt tathāpi śubham āpnuyāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O great sage, describe to us the benefit of the chorus song of Visnu while keeping awake. Great is our eagerness to hear the same.
अध्याय १२२
पूर्णतीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते केन जन्तुना स्वयं संस्थीयते यत्र चक्रिणा च पिनाकिना
pūrṇatīrthasya māhātmyaṃ varṇyate kena jantunā svayaṃ saṃsthīyate yatra cakriṇā ca pinākinā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Listen, O excellent sages. I shall describe duly the benefit of the chorus song of Visnu while keeping awake, as mentioned before.
अध्याय १२२
पुरा धन्वन्तरिर् नाम कल्पादाव् आयुषः सुतः इष्ट्वा बहुविधैर् यज्ञैर् अश्वमेधपुरःसरैः
purā dhanvantarir nāma kalpādāv āyuṣaḥ sutaḥ iṣṭvā bahuvidhair yajñair aśvamedhapuraḥsaraiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
His songs in praise of Visnu were sung in various notes such as Gandhara, Sadja, Nisada, Pancama, Dhaivata etc.
अध्याय १२२
दत्त्वा दानान्य् अनेकानि भुक्त्वा भोगांश् च पुष्कलान् विज्ञाय भोगवैषम्यं परं वैराग्यम् आश्रितः
dattvā dānāny anekāni bhuktvā bhogāṃś ca puṣkalān vijñāya bhogavaiṣamyaṃ paraṃ vairāgyam āśritaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Many years of his life were thus spent by him in propitiating Visnu by means of different types of songs (of prayer).
अध्याय १२२
गिरिशृङ्गे ऽम्बुधेः पारे तथा गङ्गानदीतटे शिवविष्ण्वोर् गृहे वापि विशेषात् पुण्यसंगमे
giriśṛṅge 'mbudheḥ pāre tathā gaṅgānadītaṭe śivaviṣṇvor gṛhe vāpi viśeṣāt puṇyasaṃgame
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Once, on the eleventh day in the dark half of the month of Caitrahc went to the excellent forest for the purpose of serving Visnu.
अध्याय १२२
तप्तं हुतं च जप्तं च सर्वम् अक्षयतां व्रजेत् धन्वन्तरिर् इति ज्ञात्वा तत्र तेपे तपो महत्
taptaṃ hutaṃ ca japtaṃ ca sarvam akṣayatāṃ vrajet dhanvantarir iti jñātvā tatra tepe tapo mahat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Engrossed in devotion, he wanted to gather flowers from the forest. He reached the foot ol a Vibhltaka tree in the great forest on the banks of Ksipra.
अध्याय १२२
ज्ञानवैराग्यसंपन्नो भीमेशचरणाश्रयः तपश् चकार विपुलं गङ्गासागरसंगमे
jñānavairāgyasaṃpanno bhīmeśacaraṇāśrayaḥ tapaś cakāra vipulaṃ gaṅgāsāgarasaṃgame
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O good Sir, you shall devour me (tomorrow) in the morning. In truth I will come back again. O Raksasa, I have a great task to be performed today. So release me.
अध्याय १२२
पुरा च निकृतो राज्ञा रणं हित्वा महासुरः सहस्रम् एकं वर्षाणां समुद्रं प्राविशद् भयात्
purā ca nikṛto rājñā raṇaṃ hitvā mahāsuraḥ sahasram ekaṃ varṣāṇāṃ samudraṃ prāviśad bhayāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"In truth, I will come tomorrow. You will then cat me. For the purpose of serving Visnu I have to keep awake in the
अध्याय १२२
धन्वन्तरौ वनं प्राप्ते राज्यं प्राप्ते तु तत्सुते विरागं च गते राज्ञि ततः प्रायाद् अथार्णवात्
dhanvantarau vanaṃ prāpte rājyaṃ prāpte tu tatsute virāgaṃ ca gate rājñi tataḥ prāyād athārṇavāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The Raksasa said in reply: "O Candala, I have not taken food for the last ten days and today you have come across me.
अध्याय १२२
तपस्यन्तं तमो नाम बलवान् असुरो मुने गङ्गातीरं समाश्रित्य राजा धन्वन्तरिर् यतः
tapasyantaṃ tamo nāma balavān asuro mune gaṅgātīraṃ samāśritya rājā dhanvantarir yataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I shall not set you free. I shall devour you. I am over¬ whelmed by hunger".
अध्याय १२२
जपहोमरतो नित्यं ब्रह्मज्ञानपरायणः तं रिपुं नाशयामीति तमः प्रायाद् अथार्णवात्
japahomarato nityaṃ brahmajñānaparāyaṇaḥ taṃ ripuṃ nāśayāmīti tamaḥ prāyād athārṇavāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O Brahmaraksasa, the entire world has its root in truth. Hence, listen, on truth I promise my return.
अध्याय १२२
नाशितो बहुशो ऽनेन राज्ञा बलवता त्व् अहम् तं रिपुं नाशयामीति तमः प्रायाद् अथार्णवात्
nāśito bahuśo 'nena rājñā balavatā tv aham taṃ ripuṃ nāśayāmīti tamaḥ prāyād athārṇavāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
All these know each and every action of men, viz. the sun, moon, fire, wind, earth, firmament, water, mind, day, night, the two junctions (i.e. dawn and dusk) and Yama.
अध्याय १२२
मायया प्रमदारूपं कृत्वा राजानम् अभ्यगात् नृत्यगीतवती सुभ्रूर् हसन्ती चारुदर्शना
māyayā pramadārūpaṃ kṛtvā rājānam abhyagāt nṛtyagītavatī subhrūr hasantī cārudarśanā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On being told thus by the gathered flowers and went to the temple of Visnu
अध्याय १२२
तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं बहुकालं नयान्विताम् शान्ताम् अनुव्रतां भक्तां कृपया चाब्रवीन् नृपः
tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ bahukālaṃ nayānvitām śāntām anuvratāṃ bhaktāṃ kṛpayā cābravīn nṛpaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He handed over flowers to a brahmin ' who washed
अध्याय १२२
कासि त्वं कस्य हेतोर् वा वर्तसे गहने वने कं दृष्ट्वा हर्षसीव त्वं वद कल्याणि पृच्छते
kāsi tvaṃ kasya hetor vā vartase gahane vane kaṃ dṛṣṭvā harṣasīva tvaṃ vada kalyāṇi pṛcchate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
As the ntght dawned into day he eulogised and made
अध्याय १२२
प्रमदा चापि तद्वाक्यं श्रुत्वा राजानम् अब्रवीत्
pramadā cāpi tadvākyaṃ śrutvā rājānam abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Since the body is the means of acquiring virtue wealth love and liberation, an intelligent man should maintain his body with great care.
अध्याय १२२
त्वयि तिष्ठति को लोके हेतुर् हर्षस्य मे भवेत् अहम् इन्द्रस्य या लक्ष्मीस् त्वां दृष्ट्वा कामसंभृतम्
tvayi tiṣṭhati ko loke hetur harṣasya me bhavet aham indrasya yā lakṣmīs tvāṃ dṛṣṭvā kāmasaṃbhṛtam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The man said again unto him: ''Don't be a fool. O my good man, haven't you heard what has been uttered by Manu?
अध्याय १२२
हर्षाच् चरामि पुरतो राजंस् तव पुनः पुनः अगण्यपुण्यविरहाद् अहं सर्वस्य दुर्लभा
harṣāc carāmi purato rājaṃs tava punaḥ punaḥ agaṇyapuṇyavirahād ahaṃ sarvasya durlabhā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
(Learned men) say that the following five untruths are not sinful, viz. the lie that has been uttered for affording protection to cows, women and brahmins; the lie uttered while celebrating a marriage; the lie that lias been uttered for the sake of friends; the lie uttered when one is faced with death; and the lie uttered when one is being robbed of all riches.
अध्याय १२२
एतद् वचो निशम्याशु तपस् त्यक्त्वा सुदुष्करम् ताम् एव मनसा ध्यायंस् तन्निष्ठस् तत्परायणः
etad vaco niśamyāśu tapas tyaktvā suduṣkaram tām eva manasā dhyāyaṃs tanniṣṭhas tatparāyaṇaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
(?) Injunctionsregarding righteousness are not applic¬ able in the case of untrue statements to women, and enemies or those uttered when one is faced with death or destruction of wealth or when one is being deceived".
अध्याय १२२
तदेकशरणो राजा बभूव स यदा तमः अन्तर्धानं गतो ब्रह्मन् नाशयित्वा तपो बृहत्
tadekaśaraṇo rājā babhūva sa yadā tamaḥ antardhānaṃ gato brahman nāśayitvā tapo bṛhat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The achievement of virtue, wealth and love and the rare acquisition of liberation becomes possible due to the truth of men. Hence one shall never forsake truth.
अध्याय १२२
एतस्मिन्न् अन्तरे ऽहं वै वरान् दातुं समभ्यगाम् तं दृष्ट्वा विह्वलीभूतं तपोभ्रष्टं यथा मृतम्
etasminn antare 'haṃ vai varān dātuṃ samabhyagām taṃ dṛṣṭvā vihvalībhūtaṃ tapobhraṣṭaṃ yathā mṛtam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Saying this, the Canqlala ignored that excellent man and went to the place where the Rrahmaraksasa, the slayer of living beings, was waiting.
अध्याय १२२
तम् आश्वास्याथ विविधैर् हेतुभिर् नृपसत्तमम् तव शत्रुस् तमो नाम कृत्वा तां तपसश् च्युतिम्
tam āśvāsyātha vividhair hetubhir nṛpasattamam tava śatrus tamo nāma kṛtvā tāṃ tapasaś cyutim
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On seeing that the Candala had come, his eyes beamed with wonder. Shaking his head (approvingly) he told him:
अध्याय १२२
चरितार्थो गतो राजन् न त्वं शोचितुम् अर्हसि आनन्दयन्ति प्रमदास् तापयन्ति च मानवम्
caritārtho gato rājan na tvaṃ śocitum arhasi ānandayanti pramadās tāpayanti ca mānavam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Well done, well done, O highly blessed one. You have kept your promise. I do not consider you a mere Candala since you have distinguished yourself due to your truthfulness.
अध्याय १२२
सर्वा एव विशेषेण किम् उ मायामयी तु सा ततः कृताञ्जली राजा माम् आह विगतभ्रमः
sarvā eva viśeṣeṇa kim u māyāmayī tu sā tataḥ kṛtāñjalī rājā mām āha vigatabhramaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Due to this action I think that you are a brahmin pure andnotfit to be disposed of. I shall tell you, gentle sir, something
अध्याय १२२
किं करोमि कथं ब्रह्मंस् तपसः पारम् आप्नुयाम्
kiṃ karomi kathaṃ brahmaṃs tapasaḥ pāram āpnuyām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Tell me. How long have you been observing this rite of keeping awake devotedly in the abode ofVisnu?
अध्याय १२२
ततस् तस्योत्तरं प्रादां देवदेवं जनार्दनम् स्तुहि सर्वप्रयत्नेन ततः सिद्धिम् अवाप्स्यसि
tatas tasyottaraṃ prādāṃ devadevaṃ janārdanam stuhi sarvaprayatnena tataḥ siddhim avāpsyasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He replied smilingly, "O Raksasa, I have been observ¬ ing this rite of keeping awake every month on Ekadasi day, for twenty years" On hearing the words of the Candala, theBrahma- raksasa said:
अध्याय १२२
स ह्य् अशेषजगत्स्रष्टा वेदवेद्यः पुरातनः सर्वार्थसिद्धिदः पुंसां नान्यो ऽस्ति भुवनत्रये
sa hy aśeṣajagatsraṣṭā vedavedyaḥ purātanaḥ sarvārthasiddhidaḥ puṃsāṃ nānyo 'sti bhuvanatraye
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
It behoves you to carry out what I am going to tell
अध्याय १२२
स जगाम नगश्रेष्ठं हिमवन्तं नृपोत्तमः कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विष्णुं तुष्टाव भक्तितः
sa jagāma nagaśreṣṭhaṃ himavantaṃ nṛpottamaḥ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā viṣṇuṃ tuṣṭāva bhaktitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In that case I shall set you free. I shall not leave you otherwise, O highly blessed one. I have vowed thrice.
अध्याय १२२
जय विष्णो जयाचिन्त्य जय जिष्णो जयाच्युत जय गोपाल लक्ष्मीश जय कृष्ण जगन्मय
jaya viṣṇo jayācintya jaya jiṣṇo jayācyuta jaya gopāla lakṣmīśa jaya kṛṣṇa jaganmaya
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The Candala said to him: "O night-prowler, my own self has been surrendered to you. What is the use of talking much? Eat me up as you please".
अध्याय १२२
जय भूतपते नाथ जय पन्नगशायिने जय सर्वग गोविन्द जय विश्वकृते नमः
jaya bhūtapate nātha jaya pannagaśāyine jaya sarvaga govinda jaya viśvakṛte namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The Raksasa said to him again: "Give me (the benefit of) keeping awake for two yamas (six hours) along with the songs sung by you. It behoves you to take pity on me."
अध्याय १२२
जय विश्वभुजे देव जय विश्वधृते नमः जयेश सदसत् त्वं वै जय माधव धर्मिणे
jaya viśvabhuje deva jaya viśvadhṛte namaḥ jayeśa sadasat tvaṃ vai jaya mādhava dharmiṇe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Why this irrelevant talk? Eat me up as you please. I will not give you the benefit of keeping awake.
अध्याय १२२
जय कामद काम त्वं जय राम गुणार्णव जय पुष्टिद पुष्टीश जय कल्याणदायिने
jaya kāmada kāma tvaṃ jaya rāma guṇārṇava jaya puṣṭida puṣṭīśa jaya kalyāṇadāyine
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On hearing his words the Brahmaraksasa remembered e evi a- ctl ons committed by himself and became extremely distressed. He then said to the Candala:
अध्याय १२२
जय भूतप भूतेश जय मानविधायिने जय कर्मद कर्म त्वं जय पीताम्बरच्छद
jaya bhūtapa bhūteśa jaya mānavidhāyine jaya karmada karma tvaṃ jaya pītāmbaracchada
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Afflicted by greed and delusion I performed the duty of Agnidhra m the sacrifice. When it was concluded I perform an arrogant rite due to my folly. F rmea
अध्याय १२२
जय सर्वेश सर्वस् त्वं जय मङ्गलरूपिणे जय सत्त्वाधिनाथाय जय वेदविदे नमः
jaya sarveśa sarvas tvaṃ jaya maṅgalarūpiṇe jaya sattvādhināthāya jaya vedavide namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I am therefore immersed'in the great ocean of sin. Lift me up therefrom. It behoves you to give me the benefit of the last song of prayer at the holy rite of keeping awake.
अध्याय १२२
जय जन्मद जन्मिस्थ परमात्मन् नमो ऽस्तु ते जय मुक्तिद मुक्तिस् त्वं जय भुक्तिद केशव
jaya janmada janmistha paramātman namo 'stu te jaya muktida muktis tvaṃ jaya bhuktida keśava
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Even as I narrate listen to the rest of the story of
अध्याय १२२
जय लोकद लोकेश जय पापविनाशन जय वत्सल भक्तानां जय चक्रधृते नमः
jaya lokada lokeśa jaya pāpavināśana jaya vatsala bhaktānāṃ jaya cakradhṛte namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Beginning with Kokamukha (holy centre) he went up to the holy shrine of Skanda. After visiting Skanda heperformed the rite of circumambulation in Dharacakra.
अध्याय १२२
जय मानद मानस् त्वं जय लोकनमस्कृत जय धर्मद धर्मस् त्वं जय संसारपारग
jaya mānada mānas tvaṃ jaya lokanamaskṛta jaya dharmada dharmas tvaṃ jaya saṃsārapāraga
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O brahmins, he then came to the lofty rocky top of the excellent mountain Vindhya and reached the holy spot Papapramocana.
अध्याय १२२
जय अन्नद अन्नं त्वं जय वाचस्पते नमः जय शक्तिद शक्तिस् त्वं जय जैत्रवरप्रद
jaya annada annaṃ tvaṃ jaya vācaspate namaḥ jaya śaktida śaktis tvaṃ jaya jaitravaraprada
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
That scion of a Candala family performed the holy dip that dispelled his sins. Freed from sins he remembered many of his previous births.
अध्याय १२२
जय यज्ञद यज्ञस् त्वं जय पद्मदलेक्षण जय दानद दानं त्वं जय कैटभसूदन
jaya yajñada yajñas tvaṃ jaya padmadalekṣaṇa jaya dānada dānaṃ tvaṃ jaya kaiṭabhasūdana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In a previous birth he had been a mendicant who had restrained his body and controlled his speech and mind. He was intelligent and he mastered the Vedas.
अध्याय १२२
जय कीर्तिद कीर्तिस् त्वं जय मूर्तिद मूर्तिधृक् जय सौख्यद सौख्यात्मञ् जय पावनपावन
jaya kīrtida kīrtis tvaṃ jaya mūrtida mūrtidhṛk jaya saukhyada saukhyātmañ jaya pāvanapāvana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Once while cows were being taken away by thieves the alms became defiled by dust and they were discarded by the mendicant.
अध्याय १२२
जय शान्तिद शान्तिस् त्वं जय शंकरसंभव जय पानद पानस् त्वं जय ज्योतिःस्वरूपिणे
jaya śāntida śāntis tvaṃ jaya śaṃkarasaṃbhava jaya pānada pānas tvaṃ jaya jyotiḥsvarūpiṇe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
She said to that excellent Siddha: "I do not know the brahmin who is the ruler of Kasl. The truth has been mention¬ ed to you. The fact is not retained in my mind."
अध्याय १२२
जय वामन वित्तेश जय धूमपताकिने जय सर्वस्य जगतो दातृमूर्ते नमो ऽस्तु ते
jaya vāmana vitteśa jaya dhūmapatākine jaya sarvasya jagato dātṛmūrte namo 'stu te
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On being told thus the Siddha returned. After some time he went to Varanasi and was again met by the foolish brahmin.
अध्याय १२२
त्वम् एव लोकत्रयवर्तिजीव निकायसंक्लेशविनाशदक्ष श्रीपुण्डरीकाक्ष कृपानिधे त्वं निधेहि पाणिं मम मूर्ध्नि विष्णो
tvam eva lokatrayavartijīva nikāyasaṃkleśavināśadakṣa śrīpuṇḍarīkākṣa kṛpānidhe tvaṃ nidhehi pāṇiṃ mama mūrdhni viṣṇo
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On seeing him he asked again: "What did the lady born of the thighs,, say to you?" The Siddha said: "Urvasi spoke to me thus, T do not know' ",
अध्याय १२२
एवं स्तुवन्तं भगवाञ् शङ्खचक्रगदाधरः वरेण च्छन्दयाम् आस सर्वकामसमृद्धिदः
evaṃ stuvantaṃ bhagavāñ śaṅkhacakragadādharaḥ vareṇa cchandayām āsa sarvakāmasamṛddhidaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On hearing the words of the Siddha he said again with a gentle smile separating his lips: "Urvasi should be told thus by you—'How will you know?' '*
अध्याय १२२
धन्वन्तरिः प्रीतमना वरदानेन चक्रिणः वरदानाय देवेशं गोविन्दं संस्थितं पुरः
dhanvantariḥ prītamanā varadānena cakriṇaḥ varadānāya deveśaṃ govindaṃ saṃsthitaṃ puraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Of course I will do this." After saying this the Siddha went to heaven and saw Urvasi coming out of Indra's abode.
अध्याय १२२
तम् आह नृपतिः प्रह्वः सुरराज्यं ममेप्सितम् तच् च दत्तं त्वया विष्णो प्राप्तो ऽस्मि कृतकृत्यताम्
tam āha nṛpatiḥ prahvaḥ surarājyaṃ mamepsitam tac ca dattaṃ tvayā viṣṇo prāpto 'smi kṛtakṛtyatām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He showed many gestures and pranks befitting a foolish person. UrvasI understood him. Coming to know that he was the selfsame fool as mentioned by Siddha she smilingly spoke:
अध्याय १२२
स्तुतः संपूजितो विष्णुस् तत्रैवान्तरधीयत तथैव त्रिदशेशत्वम् अवाप नृपतिः क्रमात्
stutaḥ saṃpūjito viṣṇus tatraivāntaradhīyata tathaiva tridaśeśatvam avāpa nṛpatiḥ kramāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O highly blessed one, what do you desire from me? Let it be mentioned quickly. I shall carry out your injunctions. Rest assured.
अध्याय १२२
प्रागर्जितानेककर्मपरिपाकवशात् ततः त्रिःकृत्वो नाशम् अगमत् सहस्राक्षः स्वकात् पदात्
prāgarjitānekakarmaparipākavaśāt tataḥ triḥkṛtvo nāśam agamat sahasrākṣaḥ svakāt padāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lady of pure smiles, save my life by surrendering yourself. &
अध्याय १२२
नहुषाद् वृत्रहत्यायाः सिन्धुसेनवधात् ततः अहल्यायां च गमनाद् येन केन च हेतुना
nahuṣād vṛtrahatyāyāḥ sindhusenavadhāt tataḥ ahalyāyāṃ ca gamanād yena kena ca hetunā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then UrvasI said to the brahmin: "I am now in the
अध्याय १२२
स्मारं स्मारं तत् तद् इन्द्रश् चिन्तासंतापदुर्मनाः ततः सुरपतिः प्राह वाचस्पतिम् इदं वचः
smāraṃ smāraṃ tat tad indraś cintāsaṃtāpadurmanāḥ tataḥ surapatiḥ prāha vācaspatim idaṃ vacaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On hearing that the brahmin remembered what had happened before. Although he was afflicted by hunger he said: "O gentle lady, I cannot accept this. In front of the ex¬ cellent Siddha, the holy vow that I will not eat the mixture had been undertaken by me in order that Urvasi might recollect me. Give this to someone else."
अध्याय १२२
हेतुना केन वागीश भ्रष्टराज्यो भवाम्य् अहम् मध्ये मध्ये पदभ्रंशाद् वरं निःश्रीकता नृणाम्
hetunā kena vāgīśa bhraṣṭarājyo bhavāmy aham madhye madhye padabhraṃśād varaṃ niḥśrīkatā nṛṇām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
She said: "O gentle Sir, the observance undertaken by you refers to the wooden one. This is not made of wood. You have been extremely afflicted by hunger. Eat this".
अध्याय १२२
गहनां कर्मणां जीवगतिं को वेत्ति तत्त्वतः रहस्यं सर्वभावानां ज्ञातुं नान्यः प्रगल्भते
gahanāṃ karmaṇāṃ jīvagatiṃ ko vetti tattvataḥ rahasyaṃ sarvabhāvānāṃ jñātuṃ nānyaḥ pragalbhate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The brahmin replied to her: "O gentle lady, the statement had not been qualified by me. A general vow had been undertaken by me."
अध्याय १२२
बृहस्पतिर् हरिं प्राह ब्रह्माणं पृच्छ गच्छ तम् स तु जानाति यद् भूतं भविष्यच् चापि वर्तनम्
bṛhaspatir hariṃ prāha brahmāṇaṃ pṛccha gaccha tam sa tu jānāti yad bhūtaṃ bhaviṣyac cāpi vartanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
That lady then said again: "O brahmin, if you do not want to eat take this home. Your family shall partake of it."
अध्याय १२२
स तु वक्ष्यति येनेदं जातं तच् च महामते ताव् आगत्य महाप्राज्ञौ नमस्कृत्य ममान्तिकम् कृताञ्जलिपुटो भूत्वा माम् ऊचतुर् इदं वचः
sa tu vakṣyati yenedaṃ jātaṃ tac ca mahāmate tāv āgatya mahāprājñau namaskṛtya mamāntikam kṛtāñjalipuṭo bhūtvā mām ūcatur idaṃ vacaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On hearing his words,. Urvasi resumed her excellent form. Smiling with a majestic grandeur she said to the brahmin:
अध्याय १२२
भगवन् केन दोषेण शचीभर्ता उदारधीः राज्यात् प्रभ्रश्यते नाथ संशयं छेत्तुम् अर्हसि
bhagavan kena doṣeṇa śacībhartā udāradhīḥ rājyāt prabhraśyate nātha saṃśayaṃ chettum arhasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O brahmins, after saying this UrvasI flew up to heaven. That brahmin of truthful austerity went to Rupatlrtha.
अध्याय १२२
तदाहम् अब्रवं ब्रह्मंश् चिरं ध्यात्वा बृहस्पतिम् खण्डधर्माख्यदोषेण तेन राज्यपदाच् च्युतः
tadāham abravaṃ brahmaṃś ciraṃ dhyātvā bṛhaspatim khaṇḍadharmākhyadoṣeṇa tena rājyapadāc cyutaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
For a period of one hundred Manvantaras he ex¬ perienced all pleasures and then was born as a king in an ex¬ cellent dynasty. He was eager in delighting and encouraging his subjects.
अध्याय १२२
देशकालादिदोषेण श्रद्धामन्त्रविपर्ययात् यथावद्दक्षिणादानाद् असद्द्रव्यप्रदानतः
deśakālādidoṣeṇa śraddhāmantraviparyayāt yathāvaddakṣiṇādānād asaddravyapradānataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He performed various sacrifices, concluding them with excellent monetary gifts. After entrusting his sons with the work of ruling the realm he went again to Saukarava.
अध्याय १२२
देवभूदेवतावज्ञापातकाच् च विशेषतः यत् खण्डत्वं स्वधर्मस्य देहिनाम् उपजायते
devabhūdevatāvajñāpātakāc ca viśeṣataḥ yat khaṇḍatvaṃ svadharmasya dehinām upajāyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He died in the holy spot Rupatlrtha and again went to the region of Indra. After enjoying pleasures there for a period of hundred Manvantaras he came off.
अध्याय १२२
तेनातिमानसस् तापः पदहानिश् च दुस्त्यजा कृतो ऽपि धर्मो ऽनिष्टाय जायते क्षुब्धचेतसा
tenātimānasas tāpaḥ padahāniś ca dustyajā kṛto 'pi dharmo 'niṣṭāya jāyate kṣubdhacetasā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Thereby came great mental torment and a loss of position hard to bear; even dharma performed with an agitated mind leads to harm
अध्याय १२२
कार्यस्य न भवेत् सिद्ध्यै तस्माद् अव्याकुलाय च असंपूर्णे स्वधर्मे हि किम् अनिष्टं न जायते
kāryasya na bhavet siddhyai tasmād avyākulāya ca asaṃpūrṇe svadharme hi kim aniṣṭaṃ na jāyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and does not accomplish its purpose; therefore it is for the untroubled. When one's own dharma is incomplete, what harm does not arise?
अध्याय १२२
ताभ्यां यत् पूर्ववृत्तान्तं तद् अप्य् उक्तं मयानघ आयुषस् तु सुतः श्रीमान् धन्वन्तरिर् उदारधीः
tābhyāṃ yat pūrvavṛttāntaṃ tad apy uktaṃ mayānagha āyuṣas tu sutaḥ śrīmān dhanvantarir udāradhīḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
What happened to the two before I have also told you, sinless one. The glorious son of Ayus was the noble-minded Dhanvantari;
अध्याय १२२
तमसा च कृतं विघ्नं विष्णुना तच् च नाशितम् पूर्वजन्मसु वृत्तान्तम् इत्यादि परिकीर्तितम्
tamasā ca kṛtaṃ vighnaṃ viṣṇunā tac ca nāśitam pūrvajanmasu vṛttāntam ityādi parikīrtitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
an obstacle was made by Tamas, and Vishnu destroyed it — such is the account of former births that has been told.
अध्याय १२२
तच् छ्रुत्वा विस्मितौ चोभौ माम् एव पुनर् ऊचतुः
tac chrutvā vismitau cobhau mām eva punar ūcatuḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing that, both were astonished and spoke to me again:
अध्याय १२२
तद्दोषप्रतिबन्धस् तु केन स्यात् सुरसत्तम
taddoṣapratibandhas tu kena syāt surasattama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"By what may that fault be countered, O best of gods?"
अध्याय १२२
पुनर् ध्यात्वा ताव् अवदं श्रूयतां दोषकारकम् कारणं सर्वसिद्धीनां दुःखसंसारतारणम्
punar dhyātvā tāv avadaṃ śrūyatāṃ doṣakārakam kāraṇaṃ sarvasiddhīnāṃ duḥkhasaṃsāratāraṇam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Meditating again, I said to them: "Hear what removes the fault, the cause of all perfections, what carries across sorrowful worldly existence,
अध्याय १२२
शरणं तप्तचित्तानां निर्वाणं जीवताम् अपि गत्वा तु गौतमीं देवीं स्तूयेतां हरिशंकरौ
śaraṇaṃ taptacittānāṃ nirvāṇaṃ jīvatām api gatvā tu gautamīṃ devīṃ stūyetāṃ hariśaṃkarau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the refuge of the tormented, the bliss even of the living: go to the goddess Gautami and praise Hari and Shankara.
अध्याय १२२
नोपायो ऽन्यो ऽस्ति संशुद्ध्यै तौ तां हित्वा जगत्त्रये तदैव जग्मतुर् उभौ गौतमीं मुनिसत्तम स्नातौ कृतक्षणौ चोभौ देवौ तुष्टुवतुर् मुदा
nopāyo 'nyo 'sti saṃśuddhyai tau tāṃ hitvā jagattraye tadaiva jagmatur ubhau gautamīṃ munisattama snātau kṛtakṣaṇau cobhau devau tuṣṭuvatur mudā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
There is no other means of purification in the three worlds apart from those two and her." At once both went to the Gautami, O best of sages; having bathed and observed the moment, the two gods joyfully praised:
अध्याय १२२
नमो मत्स्याय कूर्माय वराहाय नमो नमः नरसिंहाय देवाय वामनाय नमो नमः
namo matsyāya kūrmāya varāhāya namo namaḥ narasiṃhāya devāya vāmanāya namo namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Salutation to the Fish, the Tortoise, the Boar, salutation again and again; to the god Narasimha and to Vamana, salutation again and again.
अध्याय १२२
नमो ऽस्तु हयरूपाय त्रिविक्रम नमो ऽस्तु ते नमो ऽस्तु बुद्धरूपाय रामरूपाय कल्किने
namo 'stu hayarūpāya trivikrama namo 'stu te namo 'stu buddharūpāya rāmarūpāya kalkine
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Salutation to the one in horse form; Trivikrama, salutation to you; salutation to the one in the form of the Buddha, in the form of Rama, to Kalki.
अध्याय १२२
अनन्तायाच्युतायेश जामदग्न्याय ते नमः वरुणेन्द्रस्वरूपाय यमरूपाय ते नमः
anantāyācyutāyeśa jāmadagnyāya te namaḥ varuṇendrasvarūpāya yamarūpāya te namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
To Ananta, Achyuta, O Lord, to you as Jamadagnya, salutation; to you in the form of Varuna and Indra, in the form of Yama, salutation.
अध्याय १२२
परमेशाय देवाय नमस् त्रैलोक्यरूपिणे बिभ्रत्सरस्वतीं वक्त्रे सर्वज्ञो ऽसि नमो ऽस्तु ते
parameśāya devāya namas trailokyarūpiṇe bibhratsarasvatīṃ vaktre sarvajño 'si namo 'stu te
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
To the supreme Lord, the god whose form is the three worlds, salutation; bearing Sarasvati in your mouth, you are all-knowing; salutation to you.
अध्याय १२२
लक्ष्मीवान् अस्य् अतो लक्ष्मीं बिभ्रद् वक्षसि चानघ बहुबाहूरुपादस् त्वं बहुकर्णाक्षिशीर्षकः त्वाम् एव सुखिनं प्राप्य बहवः सुखिनो ऽभवन्
lakṣmīvān asy ato lakṣmīṃ bibhrad vakṣasi cānagha bahubāhūrupādas tvaṃ bahukarṇākṣiśīrṣakaḥ tvām eva sukhinaṃ prāpya bahavaḥ sukhino 'bhavan
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You are rich in Lakshmi, since you bear Lakshmi on your breast, O sinless one; you have many arms, thighs and feet, many ears, eyes and heads; having reached you, the happy one, many have become happy.
अध्याय १२२
तावन् निःश्रीकता पुंसां मालिन्यं दैन्यम् एव वा यावन् न यान्ति शरणं हरे त्वां करुणार्णवम्
tāvan niḥśrīkatā puṃsāṃ mālinyaṃ dainyam eva vā yāvan na yānti śaraṇaṃ hare tvāṃ karuṇārṇavam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Men remain without fortune, impure and wretched only until they go for refuge to you, O Hari, ocean of compassion.
अध्याय १२२
सूक्ष्मं परं जोतिर् अनन्तरूपम् ॐकारमात्रं प्रकृतेः परं यत् चिद्रूपम् आनन्दमयं समस्तम् एवं वदन्तीश मुमुक्षवस् त्वाम्
sūkṣmaṃ paraṃ jotir anantarūpam oṃkāramātraṃ prakṛteḥ paraṃ yat cidrūpam ānandamayaṃ samastam evaṃ vadantīśa mumukṣavas tvām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Seekers of liberation call you, O Lord, the subtle supreme light of endless forms, the mere syllable Om, beyond Prakriti, whose form is consciousness, full of bliss, the whole.
अध्याय १२२
आराधयन्त्य् अत्र भवन्तम् ईशं महामखैः पञ्चभिर् अप्य् अकामाः संसारसिन्धोः परम् आप्तकामा विशन्ति दिव्यं भुवनं वपुस् ते
ārādhayanty atra bhavantam īśaṃ mahāmakhaiḥ pañcabhir apy akāmāḥ saṃsārasindhoḥ param āptakāmā viśanti divyaṃ bhuvanaṃ vapus te
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those without desire who worship you here, the Lord, even with the five great sacrifices, having attained their desire beyond the ocean of worldly existence, enter your divine abode, your body.
अध्याय १२२
सर्वेषु सत्त्वेषु समत्वबुद्ध्या संवीक्ष्य षट्सूर्मिषु शान्तभावाः ज्ञानेन ते कर्मफलानि हित्वा ध्यानेन ते त्वां प्रविशन्ति शंभो
sarveṣu sattveṣu samatvabuddhyā saṃvīkṣya ṣaṭsūrmiṣu śāntabhāvāḥ jñānena te karmaphalāni hitvā dhyānena te tvāṃ praviśanti śaṃbho
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Seeing all beings with an equal mind, calm amid the six waves, casting off the fruits of action through knowledge, they enter you through meditation, O Shambhu.
अध्याय १२२
न जातिधर्माणि न वेदशास्त्रं न ध्यानयोगो न समाधिधर्मः रुद्रं शिवं शंकरं शान्तिचित्तं भक्त्या देवं सोमम् अहं नमस्ये
na jātidharmāṇi na vedaśāstraṃ na dhyānayogo na samādhidharmaḥ rudraṃ śivaṃ śaṃkaraṃ śānticittaṃ bhaktyā devaṃ somam ahaṃ namasye
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Not caste duties, not the Vedas and scriptures, not the yoga of meditation, not the discipline of samadhi — with devotion I bow to Rudra, Shiva, Shankara of tranquil mind, the god Soma.
अध्याय १२२
मूर्खो ऽपि शंभो तव पादभक्त्या समाप्नुयान् मुक्तिमयीं तनुं ते ज्ञानेषु यज्ञेषु तपःसु चैव ध्यानेषु होमेषु महाफलेषु
mūrkho 'pi śaṃbho tava pādabhaktyā samāpnuyān muktimayīṃ tanuṃ te jñāneṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva dhyāneṣu homeṣu mahāphaleṣu
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Even a fool, O Shambhu, by devotion to your feet attains your body made of liberation; in knowledge, sacrifices, austerities, meditations and fire offerings of great fruit —
अध्याय १२२
संपन्नम् एतत् फलम् उत्तमं यत् सोमेश्वरे भक्तिर् अहर्निशं यत् सर्वस्य जीवस्य सदा प्रियस्य फलस्य दृष्टस्य तथा श्रुतस्य
saṃpannam etat phalam uttamaṃ yat someśvare bhaktir aharniśaṃ yat sarvasya jīvasya sadā priyasya phalasya dṛṣṭasya tathā śrutasya
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
this is the highest fruit attained: devotion day and night to Someshvara; the fruit dear to every living being, seen and heard,
अध्याय १२२
स्वर्गस्य मोक्षस्य जगन्निवास सोपानपङ्क्तिस् तव भक्तिर् एषा त्वत्पादसंप्राप्तिफलाप्तये तु सोपानपङ्क्तिं न वदन्ति धीराः
svargasya mokṣasya jagannivāsa sopānapaṅktis tava bhaktir eṣā tvatpādasaṃprāptiphalāptaye tu sopānapaṅktiṃ na vadanti dhīrāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
of heaven and liberation, O dwelling of the world — this devotion to you is the stairway; for attaining your feet, the wise do not speak of a stairway.
अध्याय १२२
तस्माद् दयालो मम भक्तिर् अस्तु नैवास्त्य् उपायस् तव रूपसेवा आत्मीयम् आलोक्य महत्त्वम् ईश पापेषु चास्मासु कुरु प्रसादम्
tasmād dayālo mama bhaktir astu naivāsty upāyas tava rūpasevā ātmīyam ālokya mahattvam īśa pāpeṣu cāsmāsu kuru prasādam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Therefore, compassionate one, let me have devotion; there is no other means than service of your form. Seeing your own greatness, O Lord, show grace to us sinners.
अध्याय १२२
स्थूलं च सूक्ष्मं त्वम् अनादि नित्यं पिता च माता यद् असच् च सच् च एवं स्तुतो यः श्रुतिभिः पुराणैर् नमामि सोमेश्वरम् ईशितारम्
sthūlaṃ ca sūkṣmaṃ tvam anādi nityaṃ pitā ca mātā yad asac ca sac ca evaṃ stuto yaḥ śrutibhiḥ purāṇair namāmi someśvaram īśitāram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You are gross and subtle, beginningless and eternal, father and mother, non-being and being; I bow to Someshvara, the ruler, praised thus by the Shrutis and Puranas."
अध्याय १२२
ततः प्रीतौ हरिहराव् ऊचतुस् त्रिदशेश्वरौ
tataḥ prītau hariharāv ūcatus tridaśeśvarau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then Hari and Hara, lords of the thirty gods, pleased, said:
अध्याय १२२
व्रियतां यन् मनोभीष्टं यद् वरं चातिदुर्लभम्
vriyatāṃ yan manobhīṣṭaṃ yad varaṃ cātidurlabham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Choose whatever your mind desires, a boon even very rare."
अध्याय १२२
इन्द्रः प्राह सुरेशानं मद्राज्यं तु पुनः पुनः जायते भ्रश्यते चैव तत् पापम् उपशाम्यताम्
indraḥ prāha sureśānaṃ madrājyaṃ tu punaḥ punaḥ jāyate bhraśyate caiva tat pāpam upaśāmyatām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Indra said to the lord of the gods, "My kingdom again and again arises and falls; let that sin be removed,
अध्याय १२२
यथा स्थिरो ऽहं राज्ये स्यां सर्वं स्यान् निश्चलं मम सुप्रीतौ यदि देवेशौ सर्वं स्यान् निश्चलं सदा
yathā sthiro 'haṃ rājye syāṃ sarvaṃ syān niścalaṃ mama suprītau yadi deveśau sarvaṃ syān niścalaṃ sadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
so that I may be firm in my kingdom and everything of mine be steady; if the two lords of gods are well pleased, let everything be ever steady."
अध्याय १२२
तथेति हरिवाक्यं ताव् अभिनन्द्येदम् ऊचतुः परं प्रसादम् आपन्नौ ताव् आलोक्य स्मिताननौ
tatheti harivākyaṃ tāv abhinandyedam ūcatuḥ paraṃ prasādam āpannau tāv ālokya smitānanau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Welcoming Hari's words, "So be it," the two said this, gracious, smiling, looking at them:
अध्याय १२२
निरपायनिराधारनिर्विकारस्वरूपिणौ शरण्यौ सर्वलोकानां भुक्तिमुक्तिप्रदाव् उभौ
nirapāyanirādhāranirvikārasvarūpiṇau śaraṇyau sarvalokānāṃ bhuktimuktipradāv ubhau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"We two, whose nature is free from decline, without support and changeless, are the refuges of all worlds, granting enjoyment and liberation.
अध्याय १२२
त्रिदैवत्यं महातीर्थं गौतमी वाञ्छितप्रदा तस्याम् अनेन मन्त्रेण कुरुतां स्नानम् आदरात्
tridaivatyaṃ mahātīrthaṃ gautamī vāñchitapradā tasyām anena mantreṇa kurutāṃ snānam ādarāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The Gautami, great holy place of the three deities, grants what is desired; let bathing be done in her with this mantra, respectfully.
अध्याय १२२
अभिषेकं महेन्द्रस्य मङ्गलाय बृहस्पतिः करोतु संस्मरन्न् आवां संपदां स्थैर्यसिद्धये
abhiṣekaṃ mahendrasya maṅgalāya bṛhaspatiḥ karotu saṃsmarann āvāṃ saṃpadāṃ sthairyasiddhaye
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Let Brihaspati perform the anointing of great Indra for auspiciousness, remembering us, for the steadiness of fortune:
अध्याय १२२
इह जन्मनि पूर्वस्मिन् यत् किंचित् सुकृतं कृतम् तत् सर्वं पूर्णताम् एतु गोदावरि नमो ऽस्तु ते
iha janmani pūrvasmin yat kiṃcit sukṛtaṃ kṛtam tat sarvaṃ pūrṇatām etu godāvari namo 'stu te
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
'Whatever good deed was done in this birth or a former one, may it all become complete; O Godavari, salutation to you.'
अध्याय १२२
एवं स्मृत्वा तु यः कश्चिद् गौतम्यां स्नानम् आचरेत् आवाभ्यां तु प्रसादेन धर्मः संपूर्णताम् इयात् पूर्वजन्मकृताद् दोषात् स मुक्तः पुण्यवान् भवेत्
evaṃ smṛtvā tu yaḥ kaścid gautamyāṃ snānam ācaret āvābhyāṃ tu prasādena dharmaḥ saṃpūrṇatām iyāt pūrvajanmakṛtād doṣāt sa muktaḥ puṇyavān bhavet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Whoever, remembering thus, bathes in the Gautami — by the grace of us two his dharma will become complete; freed from faults committed in former births, he will become meritorious."
अध्याय १२२
तथेति चक्रतुः प्रीतौ सुरेन्द्रधिषणौ ततः महाभिषेकम् इन्द्रस्य चकार द्युसदां गुरुः
tatheti cakratuḥ prītau surendradhiṣaṇau tataḥ mahābhiṣekam indrasya cakāra dyusadāṃ guruḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Saying "So be it," the lord of the gods and Dhishana were pleased; then the teacher of the dwellers of heaven performed the great anointing of Indra.
अध्याय १२२
तेनाभूद् या नदी पुण्या मङ्गलेत्य् उदिता तु सा तया च संगमः पुण्यो गङ्गायाः शुभदस् त्व् असौ
tenābhūd yā nadī puṇyā maṅgalety uditā tu sā tayā ca saṃgamaḥ puṇyo gaṅgāyāḥ śubhadas tv asau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
From it arose a holy river called Mangala; its confluence with the Ganga is holy and auspicious.
अध्याय १२२
इन्द्रेण संस्तुतो विष्णुः प्रत्यक्षो ऽभूज् जगन्मयः त्रिलोकसंमितां शक्रो भूमिं लेभे जगत्पतेः
indreṇa saṃstuto viṣṇuḥ pratyakṣo 'bhūj jaganmayaḥ trilokasaṃmitāṃ śakro bhūmiṃ lebhe jagatpateḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Praised by Indra, Vishnu, who is the world, appeared visibly; Shakra obtained from the lord of the world the earth equal to the three worlds.
अध्याय १२२
तन्नाम्ना चापि विख्यातो गोविन्द इति तत्र च त्रिलोकसंमिता लब्धा तेन गौर् वज्रधारिणा
tannāmnā cāpi vikhyāto govinda iti tatra ca trilokasaṃmitā labdhā tena gaur vajradhāriṇā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He is famed there by that name, Govinda; the earth (go) equal to the three worlds was obtained by the wielder of the thunderbolt,
अध्याय १२२
दत्ता च हरिणा तत्र गोविन्दस् तद् अभूद् धरिः त्रैलोक्यराज्यं यत् प्राप्तं हरिणा च हरेर् मुने
dattā ca hariṇā tatra govindas tad abhūd dhariḥ trailokyarājyaṃ yat prāptaṃ hariṇā ca harer mune
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and given there by Hari; so Hari became Govinda. The kingship of the three worlds that Hari (Indra) obtained from Hari, O sage,
अध्याय १२२
निश्चलं येन संजातं देवदेवान् महेश्वरात् बृहस्पतिर् देवगुरुर् यत्रास्तौषीन् महेश्वरम्
niścalaṃ yena saṃjātaṃ devadevān maheśvarāt bṛhaspatir devagurur yatrāstauṣīn maheśvaram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
became steady through the god of gods Maheshvara. Where Brihaspati, teacher of the gods, praised Maheshvara
अध्याय १२२
राज्यस्य स्थिरभावाय देवेन्द्रस्य महात्मनः सिद्धेश्वरस् तत्र देवो लिङ्गं तु त्रिदशार्चितम्
rājyasya sthirabhāvāya devendrasya mahātmanaḥ siddheśvaras tatra devo liṅgaṃ tu tridaśārcitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
for the stability of the kingdom of the great-souled lord of the gods, the god there is Siddheshvara, a linga worshipped by the gods.
अध्याय १२२
ततः प्रभृति तत् तीर्थं गोविन्दम् इति विश्रुतम् मङ्गलासंगमं चैव पूर्णतीर्थं ततः परम्
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ govindam iti viśrutam maṅgalāsaṃgamaṃ caiva pūrṇatīrthaṃ tataḥ param
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
From then on that holy place is famed as Govinda, the confluence of the Mangala, and after that Purnatirtha,
अध्याय १२२
इन्द्रतीर्थम् इति ख्यातं बार्हस्पत्यं च विश्रुतम् यत्र सिद्धेश्वरो देवो विष्णुर् गोविन्द एव च
indratīrtham iti khyātaṃ bārhaspatyaṃ ca viśrutam yatra siddheśvaro devo viṣṇur govinda eva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
famed as Indratirtha and known as Barhaspatya, where the god Siddheshvara and Vishnu Govinda are.
अध्याय १२२
तेषु स्नानं च दानं च यत् किंचित् सुकृतार्जनम् सर्वं तद् अक्षयं विद्यात् पितॄणाम् अतिवल्लभम्
teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca yat kiṃcit sukṛtārjanam sarvaṃ tad akṣayaṃ vidyāt pitṝṇām ativallabham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Whatever bathing, giving and acquisition of merit is done at them — know all of it to be imperishable and very dear to the ancestors.
अध्याय १२२
शृणोति यश् चापि पठेद् यश् च स्मरति नित्यशः तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं भ्रष्टराज्यप्रदायकम्
śṛṇoti yaś cāpi paṭhed yaś ca smarati nityaśaḥ tasya tīrthasya māhātmyaṃ bhraṣṭarājyapradāyakam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Whoever hears, reads or daily remembers the greatness of that holy place is restored to a lost kingdom.
अध्याय १२२
सप्तत्रिंशत् सहस्राणि तीर्थानां तीरयोर् द्वयोः उभयोर् मुनिशार्दूल सर्वसिद्धिप्रदायिनाम्
saptatriṃśat sahasrāṇi tīrthānāṃ tīrayor dvayoḥ ubhayor muniśārdūla sarvasiddhipradāyinām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
There are thirty-seven thousand holy places on the two banks, O tiger among sages, granting all perfections.
अध्याय १२२
न पूर्णतीर्थसदृशं तीर्थम् अस्ति महाफलम् निष्फलं तस्य जन्मादि यो न सेवेत तन् नरः
na pūrṇatīrthasadṛśaṃ tīrtham asti mahāphalam niṣphalaṃ tasya janmādi yo na seveta tan naraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
There is no holy place of great fruit like Purnatirtha; fruitless is the birth of the man who does not resort to it.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 122
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.