अध्याय १२३
रामतीर्थम् इति ख्यातं भ्रूणहत्याविनाशनम् तस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते
rāmatīrtham iti khyātaṃ bhrūṇahatyāvināśanam tasya śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Listen, O leading sages. I shall mention in due order how a person shall attain devotion to Visnu with great benefit.
अध्याय १२३
इक्ष्वाकुवंशप्रभवः क्षत्रियो लोकविश्रुतः बलवान् मतिमाञ् शूरो यथा शक्रः पुरंदरः
ikṣvākuvaṃśaprabhavaḥ kṣatriyo lokaviśrutaḥ balavān matimāñ śūro yathā śakraḥ puraṃdaraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After human birth he attains brahminhood, power of discrimination, sense of piety and happiness in successive births.
अध्याय १२३
पितृपैतामहं राज्यं कुर्वन्न् आस्ते यथा बलिः तस्य तिस्रो महिष्यः स्यू राज्ञो दशरथस्य हि
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ kurvann āste yathā baliḥ tasya tisro mahiṣyaḥ syū rājño daśarathasya hi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Until the ultimate destruction of all sins of men accumu¬ lated in different births, devotion to Vasudeva identical with the universe, is not possible.
अध्याय १२३
कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी च महामते एताः कुलीनाः सुभगा रूपलक्षणसंयुताः
kauśalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca mahāmate etāḥ kulīnāḥ subhagā rūpalakṣaṇasaṃyutāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then, O brahmins, with great concentration and purity of mind be begins to love the fire-god. When the fire-god is pro¬ pitiated he becomes a devotee of sun.
अध्याय १२३
तस्मिन् राजनि राज्ये तु स्थिते ऽयोध्यापतौ मुने वसिष्ठे ब्रह्मविच्छ्रेष्ठे पुरोधसि विशेषतः
tasmin rājani rājye tu sthite 'yodhyāpatau mune vasiṣṭhe brahmavicchreṣṭhe purodhasi viśeṣataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O brahmins, he worships sun-god regularly. When that god is pleased he becomes devoted to Sankara.
अध्याय १२३
न च व्याधिर् न दुर्भिक्षं न चावृष्टिर् न चाधयः ब्रह्मक्षत्रविशां नित्यं शूद्राणां च विशेषतः
na ca vyādhir na durbhikṣaṃ na cāvṛṣṭir na cādhayaḥ brahmakṣatraviśāṃ nityaṃ śūdrāṇāṃ ca viśeṣataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He performs the worship of Sambhu duly and strenuo¬ usly. When the three-eyed god is satisfied he becomes devoted to Kesava.
अध्याय १२३
आश्रमाणां तु सर्वेषाम् आनन्दो ऽभूत् पृथक् पृथक् तस्मिञ् शासति राजेन्द्र इक्ष्वाकूणां कुलोद्वहे
āśramāṇāṃ tu sarveṣām ānando 'bhūt pṛthak pṛthak tasmiñ śāsati rājendra ikṣvākūṇāṃ kulodvahe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By worshipping the imperishable lord of the universe named Vasudeva, O excellent brahmins, he attains worldly pleasures and salvation.
अध्याय १२३
देवानां दानवानां तु राज्यार्थे विग्रहो ऽभवत् क्वापि तत्र जयं प्रापुर् देवाः क्वापि तथेतरे
devānāṃ dānavānāṃ tu rājyārthe vigraho 'bhavat kvāpi tatra jayaṃ prāpur devāḥ kvāpi tathetare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O great sage, some men are averse to devotion of Visnu. O brahmin, tell us why they do not worship Visnu.
अध्याय १२३
एवं प्रवर्तमाने तु त्रैलोक्यम् अतिपीडितम् अभून् नारद तत्राहम् अवदं दैत्यदानवान्
evaṃ pravartamāne tu trailokyam atipīḍitam abhūn nārada tatrāham avadaṃ daityadānavān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In this world, O excellent sages, two types of created be¬ ings are well-known, viz. Asura (demonic) and Daiva (di¬ vine). They are created formerly by the self-born lord.
अध्याय १२३
देवांश् चापि विशेषेण न कृतं तैर् मदीरितम् पुनश् च संगरस् तेषां बभूव सुमहान् मिथः
devāṃś cāpi viśeṣeṇa na kṛtaṃ tair madīritam punaś ca saṃgaras teṣāṃ babhūva sumahān mithaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By attaining the divine nature men worship Acyuta. Those who have attained the demonic nature slander Hari.
अध्याय १२३
विष्णुं गत्वा सुराः प्रोचुस् तथेशानं जगन्मयम् ताव् ऊचतुर् उभौ देवान् असुरान् दैत्यदानवान्
viṣṇuṃ gatvā surāḥ procus tatheśānaṃ jaganmayam tāv ūcatur ubhau devān asurān daityadānavān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
We all wish to comprehend that insurmountable Maya of Visnu. Osage conversant with details of virtue, it behoves you to narrate. Our eagerness is great.
अध्याय १२३
तपसा बलिनो यान्तु पुनः कुर्वन्तु संगरम् तथेत्य् आहुर् ययुः सर्वे तपसे नियतव्रताः
tapasā balino yāntu punaḥ kurvantu saṃgaram tathety āhur yayuḥ sarve tapase niyatavratāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The father endeavoured to cclehmt P u.v
अध्याय १२३
ययुस् तु राक्षसान् देवाः पुनस् ते मत्सरान्विताः देवानां दानवानां च संगरो ऽभूत् सुदारुणः
yayus tu rākṣasān devāḥ punas te matsarānvitāḥ devānāṃ dānavānāṃ ca saṃgaro 'bhūt sudāruṇaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Even after hearing the words of h;. r, tained silence with solemnity Oku- h f her he mam " him frequently. rahmins, the father urged
अध्याय १२३
न तत्र देवा जेतारो नैव दैत्याश् च दानवाः संयुगे वर्तमाने तु वाग् उवाचाशरीरिणी
na tatra devā jetāro naiva daityāś ca dānavāḥ saṃyuge vartamāne tu vāg uvācāśarīriṇī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On hearing the behest of his father the son of perfect self-control was reminded of the old strange ways of the world He said:
अध्याय १२३
येषां दशरथो राजा ते जेतारो न चेतरे
yeṣāṃ daśaratho rājā te jetāro na cetare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I have acquired thousands of births, hundreds of deaths and old age and acquisitions of and separation from wives in all of them.
अध्याय १२३
इति श्रुत्वा जयायोभौ जग्मतुर् देवदानवौ तत्र वायुस् त्वरन् प्राप्तो राजानम् अवदत् तदा
iti śrutvā jayāyobhau jagmatur devadānavau tatra vāyus tvaran prāpto rājānam avadat tadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hundreds of different states have been attained by me —like those of grass, shrubs, creepers, winding plants, reptiles, animals, birds, beasts, women, men etc.
अध्याय १२३
आगन्तव्यं त्वया राजन् देवदानवसंगरे यत्र राजा दशरथो जयस् तत्रेति विश्रुतम्
āgantavyaṃ tvayā rājan devadānavasaṃgare yatra rājā daśaratho jayas tatreti viśrutam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In view of my being united with a wife I had been
अध्याय १२३
तस्मात् त्वं देवपक्षे स्या भवेयुर् जयिनः सुराः
tasmāt tvaṃ devapakṣe syā bhaveyur jayinaḥ surāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After passing through many births as man, god, Gan-
अध्याय १२३
तद् वायुवचनं श्रुत्वा राजा दशरथो नृपः आगम्यते मया सत्यं गच्छ वायो यथासुखम्
tad vāyuvacanaṃ śrutvā rājā daśaratho nṛpaḥ āgamyate mayā satyaṃ gaccha vāyo yathāsukham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then my devotion to Visnu, the slayer of Madhu and the lord of worlds, was very steady. By means of devotion and different holy rites and fasts, the wielder of discus, club and other miraculous weapons was propitiated by me.
अध्याय १२३
गते वायौ तदा दैत्या आजग्मुर् भूपतिं प्रति ते ऽप्य् ऊचुर् भगवन्न् अस्मत्साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि
gate vāyau tadā daityā ājagmur bhūpatiṃ prati te 'py ūcur bhagavann asmatsāhāyyaṃ kartum arhasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The delighted noble Visnu came there riding on the lord of birds (Garuda) (with the intention of) granting me boons. He said in a loud voice: Cf O twice-born one, let any boon be prayed for. I shall give you whatever you desire."
अध्याय १२३
राजन् दशरथ श्रीमन् विजयस् त्वयि संस्थितः तस्मात् त्वं वै दैत्यपतेः साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि
rājan daśaratha śrīman vijayas tvayi saṃsthitaḥ tasmāt tvaṃ vai daityapateḥ sāhāyyaṃ kartum arhasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then I said to lord Hari: "O Kes'ava, if you are pleased I shall choose a boon. O Janardana, I wish to know that great Maya belonging to you".
अध्याय १२३
ततः प्रोवाच नृपतिर् वायुना प्रार्थितः पुरा प्रतिज्ञातं मया तच् च यान्तु दैत्याश् च दानवाः
tataḥ provāca nṛpatir vāyunā prārthitaḥ purā pratijñātaṃ mayā tac ca yāntu daityāś ca dānavāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The enemy of Madhu and Kaitabha then said to me: "O brahmin, of what avail is that Maya to you? I shall give unto you virtue, wealth and love, prominent sons and freedom from sickness.
अध्याय १२३
स तु राजा तथा चक्रे गत्वा चैव त्रिविष्टपम् युद्धं चक्रे तथा दैत्यैर् दानवैः सह राक्षसैः
sa tu rājā tathā cakre gatvā caiva triviṣṭapam yuddhaṃ cakre tathā daityair dānavaiḥ saha rākṣasaiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then I said again to the enemy of Mura: "This is my desire to conquer wealth and virtue. I wish to know your Maya, O Puskaraksa (Lotus-eyed one). Show that unto me 55.
अध्याय १२३
पश्यत्सु देवसंघेषु नमुचेर् भ्रातरस् तदा विविधुर् निशितैर् बाणैर् अथाक्षं नृपतेस् तथा
paśyatsu devasaṃgheṣu namucer bhrātaras tadā vividhur niśitair bāṇair athākṣaṃ nṛpates tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then lord Visnu, the prominent Man-Lion, the lord of goddess of wealth said these words to me: "No one knows my Maya nor will any one ever know it.
अध्याय १२३
भिन्नाक्षं तं रथं राजा न जानाति स संभ्रमात् राजान्तिके स्थिता सुभ्रूः कैकेय्याज्ञायि नारद
bhinnākṣaṃ taṃ rathaṃ rājā na jānāti sa saṃbhramāt rājāntike sthitā subhrūḥ kaikeyyājñāyi nārada
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then I said: "O Narada, sink unto the water and you
अध्याय १२३
न ज्ञापितं तया राज्ञे स्वयम् आलोक्य सुव्रता भग्नम् अक्षं समालक्ष्य चक्रे हस्तं तदा स्वकम्
na jñāpitaṃ tayā rājñe svayam ālokya suvratā bhagnam akṣaṃ samālakṣya cakre hastaṃ tadā svakam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When she reached the prime of youth (the king of Kasi) gave her in marriage to Sudharma of fine virtue, the son of the king of Vidarbha. O great sage, in her company he indulged in unsurpassed pleasures.
अध्याय १२३
अक्षवन् मुनिशार्दूल तद् एतन् महद् अद्भुतम् रथेन रथिनां श्रेष्ठस् तया दत्तकरेण च
akṣavan muniśārdūla tad etan mahad adbhutam rathena rathināṃ śreṣṭhas tayā dattakareṇa ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When his father passed away, on to him. Sudharma of great valour ruled over the Vidarbha kingdom. He i and grandsons.
अध्याय १२३
जितवान् दैत्यदनुजान् देवैः प्राप्य वरान् बहून् ततो देवैर् अनुज्ञातस् त्व् अयोध्यां पुनर् अभ्यगात्
jitavān daityadanujān devaiḥ prāpya varān bahūn tato devair anujñātas tv ayodhyāṃ punar abhyagāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
(Defective text) Susila came to know that her father and her husband were killed along with sons and grandsons. She set off from the city and went to the battlefield. On seeing her dead father and husband along with their sons and grandsons Susila grieved much.
अध्याय १२३
स तु मध्ये महाराजो मार्गे वीक्ष्य तदा प्रियाम् कैकेय्याः कर्म तद् दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः
sa tu madhye mahārājo mārge vīkṣya tadā priyām kaikeyyāḥ karma tad dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Who is your son? Tell me, O great sage. With your senses gone whom do you bevail?"
अध्याय १२३
ततस् तस्यै वरान् प्रादात् त्रींस् तु नारद सा अपि अनुमान्य नृपप्रोक्तं कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत्
tatas tasyai varān prādāt trīṃs tu nārada sā api anumānya nṛpaproktaṃ kaikeyī vākyam abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On hearing my words the great sage said: "O Lord Visnu, grant me (the boon of) devotion to you. Whenever opportunity arrives let me remember you. Let me have your perpetual vision.
अध्याय १२३
त्वयि तिष्ठन्तु राजेन्द्र त्वया दत्ता वरा अमी
tvayi tiṣṭhantu rājendra tvayā dattā varā amī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O Acyuta, let the place where, in my grief, I had stepped on to the funeral pyre become a holy spot. Let it be presided over by you, O Kesava, together with the lotus-born lord Brahma."
अध्याय १२३
विभूषणानि राजेन्द्रो दत्त्वा स प्रियया सह रथेन विजयी राजा ययौ स्वनगरं सुखी
vibhūṣaṇāni rājendro dattvā sa priyayā saha rathena vijayī rājā yayau svanagaraṃ sukhī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After cutting off that head of Brahma which uttered harsh words, the three-eyed lord will come to this holy spot of thine for casting off the skull.
अध्याय १२३
योषितां किम् अदेयं हि प्रियाणाम् उचितागमे स कदाचिद् दशरथो मृगयाशीलिभिर् वृतः
yoṣitāṃ kim adeyaṃ hi priyāṇām ucitāgame sa kadācid daśaratho mṛgayāśīlibhir vṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When the destroyer of the three cities, Siva, takes his holy dip in this Tirtha, the skull will drop down on the ground. Thereafter, this holy spot will become well known all over the Earth as Kapalamocana."
अध्याय १२३
अटन्न् अरण्ये शर्वर्यां वारिबन्धम् अथाकरोत् सप्तव्यसनहीनेन भवितव्यं तु भूभुजा
aṭann araṇye śarvaryāṃ vāribandham athākarot saptavyasanahīnena bhavitavyaṃ tu bhūbhujā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Ever since then the cloud-vehicled Lord India has never forsaken this holy spot. O brahmin, say that the sin of the slaughter of a brahmin ceased to become fierce in him (defective verse).
अध्याय १२३
इति जानन्न् अपि च तच् चकार तु विधेर् वशात् गर्तं प्रविश्य पानार्थम् आगतान् निशितैः शरैः
iti jānann api ca tac cakāra tu vidher vaśāt gartaṃ praviśya pānārtham āgatān niśitaiḥ śaraiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
As long as the slayer of the enemies of Indra does not forsake that holy spot it will continue to be great and sacred. This secret holy spot has been eulogised by Devas as Avimukta.' It is called Imperishable. It bestows merit.
अध्याय १२३
मृगान् हन्ति महाबाहुः शृणु कालविपर्ययम् गर्तं प्रविष्टे नृपतौ तस्मिन्न् एव नगोत्तमे
mṛgān hanti mahābāhuḥ śṛṇu kālaviparyayam gartaṃ praviṣṭe nṛpatau tasminn eva nagottame
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Even after committing sins, if a man enters that Tirtha
अध्याय १२३
वृद्धो वैश्रवणो नाम न शृणोति न पश्यति तस्य भार्या तथाभूता ताव् अब्रूतां तदा सुतम्
vṛddho vaiśravaṇo nāma na śṛṇoti na paśyati tasya bhāryā tathābhūtā tāv abrūtāṃ tadā sutam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Once she went to the river taking the water pot with her. In order to take her bath she entered the water but was immediately transformed into her original form of a brahmin of good conduct engaged in holy rites and yogic practice.
अध्याय १२३
आवां तृषार्तौ रात्रिश् च कृष्णा चापि प्रवर्तते वृद्धानां जीवितं कृत्स्नं बालस् त्वम् असि पुत्रक
āvāṃ tṛṣārtau rātriś ca kṛṣṇā cāpi pravartate vṛddhānāṃ jīvitaṃ kṛtsnaṃ bālas tvam asi putraka
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
As a long time passed by after her departure, her husband came to the holy river in search of her. He saw the water pot but not her on the bank. Thereupon in his excess of grief he lamented loudly.
अध्याय १२३
अन्धानां बधिराणां च वृद्धानां धिक् च जीवितम् जराजर्जरदेहानां धिग् धिक् पुत्रक जीवितम्
andhānāṃ badhirāṇāṃ ca vṛddhānāṃ dhik ca jīvitam jarājarjaradehānāṃ dhig dhik putraka jīvitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then the two blind sons and the deaf daughter came there. They too were distressed and on perceiving their crying father they wept bitterly.
अध्याय १२३
तावत् पुंभिर् जीवितव्यं यावल् लक्ष्मीर् दृढं वपुः यावद् आज्ञाप्रतिहता तीर्थादाव् अन्यथा मृतिः
tāvat puṃbhir jīvitavyaṃ yāval lakṣmīr dṛḍhaṃ vapuḥ yāvad ājñāpratihatā tīrthādāv anyathā mṛtiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On seeing him cry along with his daughter and sons I too became distressed. Grief reminded me, O King, that I was myself the Canclala maiden.
अध्याय १२३
इत्य् एतद् वचनं श्रुत्वा वृद्धयोर् गुरुवत्सलः पुत्रः प्रोवाच तद् दुःखं गिरा मधुरया हरन्
ity etad vacanaṃ śrutvā vṛddhayor guruvatsalaḥ putraḥ provāca tad duḥkhaṃ girā madhurayā haran
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then, O King, I said to that Candala: "Why do you cry in distress? You are not going to get her back by your foolish cries. It is in vain. Of what avail to you is this lamen¬ tation?"
अध्याय १२३
मयि जीवति किं नाम युवयोर् दुःखम् ईदृशम् न हरत्य् आत्मजः पित्रोर् यश् चरित्रैर् मनोरुजम्
mayi jīvati kiṃ nāma yuvayor duḥkham īdṛśam na haraty ātmajaḥ pitror yaś caritrair manorujam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He said to me: "Both these sons are blind. The only girl is deaf. How can I, O brahmin, console these and biing them up?"
अध्याय १२३
तेन किं तनुजेनेह कुलोद्वेगविधायिना
tena kiṃ tanujeneha kulodvegavidhāyinā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After saying this he cried all the more loudly along with his children. The longer I watched the Candala crying the more I pitied him.
अध्याय १२३
इत्य् उक्त्वा पितरौ नत्वा ताव् आश्वास्य महामनाः तरुस्कन्धे समारोप्य वृद्धौ च पितरौ तदा
ity uktvā pitarau natvā tāv āśvāsya mahāmanāḥ taruskandhe samāropya vṛddhau ca pitarau tadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Preventing him frpm crying further in his grief, I nari'ated to him the incidents of my life. Thereupon the dis¬ tressed man entered the waters of Kokamukha.
अध्याय १२३
हस्ते गृहीत्वा कलशं जगाम ऋषिपुत्रकः स ऋषिर् न तु राजानं जानाति नृपतिर् द्विजम्
haste gṛhītvā kalaśaṃ jagāma ṛṣiputrakaḥ sa ṛṣir na tu rājānaṃ jānāti nṛpatir dvijam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Immediately after his entry into the water the Can¬ dala became free from sins by the efficacy of the Tlrtha. Even
अध्याय १२३
उभौ सरभसौ तत्र द्विजो वारि समाविशत् सत्वरं कलशे न्युब्जे वारि गृह्णन्तम् आशुगैः
ubhau sarabhasau tatra dvijo vāri samāviśat satvaraṃ kalaśe nyubje vāri gṛhṇantam āśugaiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After his entering the water and passing away my grief increased causing me great delusion. Then, O excellent king, I dived into the sacred waters of the Koka and went to heaven.
अध्याय १२३
द्विजं राजा द्विपं मत्वा विव्याध निशितैः शरैः वनद्विपो ऽपि भूपानाम् अवध्यस् तद् विदन्न् अपि
dvijaṃ rājā dvipaṃ matvā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ vanadvipo 'pi bhūpānām avadhyas tad vidann api
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I observed holy rites and'made my body emaciated. Then I went to heaven. Coming down therefrom I am now born in your, abode. O father, I can remember my previous births by the grace of Hari.
अध्याय १२३
विव्याध तं नृपः कुर्यान् न किं किं विधिवञ्चितः स विद्धो मर्मदेशे तु दुःखितो वाक्यम् अब्रवीत्
vivyādha taṃ nṛpaḥ kuryān na kiṃ kiṃ vidhivañcitaḥ sa viddho marmadeśe tu duḥkhito vākyam abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Thus O brahmins, the Maya of the great lord, has been described by me. Even Devas are not able to think about it. It is like a dream or the jugglery of a conjuror. The whole universe is deluded by it.
अध्याय १२३
केनेदं दुःखदं कर्म कृतं सद्ब्राह्मणस्य मे मैत्रो ब्राह्मण इत्य् उक्तो नापराधो ऽस्ति कश्चन
kenedaṃ duḥkhadaṃ karma kṛtaṃ sadbrāhmaṇasya me maitro brāhmaṇa ity ukto nāparādho 'sti kaścana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Who has done this painful deed to me, a good brahmin? I am called the friendly brahmin; I have committed no offence."
अध्याय १२३
तद् एतद् वचनं श्रुत्वा मुनेर् आर्तस्य भूपतिः निश्चेष्टश् च निरुत्साहो शनैस् तं देशम् अभ्यगात्
tad etad vacanaṃ śrutvā muner ārtasya bhūpatiḥ niśceṣṭaś ca nirutsāho śanais taṃ deśam abhyagāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing these words of the distressed sage, the king, motionless and dispirited, slowly approached the place.
अध्याय १२३
तं तु दृष्ट्वा द्विजवरं ज्वलन्तम् इव तेजसा असाव् अप्य् अभवत् तत्र सशल्य इव मूर्च्छितः
taṃ tu dṛṣṭvā dvijavaraṃ jvalantam iva tejasā asāv apy abhavat tatra saśalya iva mūrcchitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Seeing that excellent brahmin, as if blazing with splendour, he too swooned there as if pierced by a dart.
अध्याय १२३
आत्मानम् आत्मना कृत्वा स्थिरं राजाब्रवीद् इदम्
ātmānam ātmanā kṛtvā sthiraṃ rājābravīd idam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Steadying himself by himself, the king said this:
अध्याय १२३
को भवान् द्विजशार्दूल किमर्थम् इह चागतः वद पापकृते मह्यं वद मे निष्कृतिं पराम्
ko bhavān dvijaśārdūla kimartham iha cāgataḥ vada pāpakṛte mahyaṃ vada me niṣkṛtiṃ parām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Who are you, tiger among brahmins, and why have you come here? Tell me, a sinner; tell me the supreme expiation.
अध्याय १२३
ब्रह्महा वर्णिभिः किंतु श्वपचैर् अपि जातुचित् न स्प्रष्टव्यो महाबुद्धे द्रष्टव्यो न कदाचन
brahmahā varṇibhiḥ kiṃtu śvapacair api jātucit na spraṣṭavyo mahābuddhe draṣṭavyo na kadācana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The slayer of a brahmin must never be touched by those of the classes, nor even by outcastes, O wise one, nor ever be seen."
अध्याय १२३
तद् राजवचनं श्रुत्वा मुनिपुत्रो ऽब्रवीद् वचः
tad rājavacanaṃ śrutvā muniputro 'bravīd vacaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing the king's words, the sage's son said:
अध्याय १२३
उत्क्रमिष्यन्ति मे प्राणा अतो वक्ष्यामि किंचन स्वच्छन्दवृत्तिताज्ञाने विद्धि पाकं च कर्मणाम्
utkramiṣyanti me prāṇā ato vakṣyāmi kiṃcana svacchandavṛttitājñāne viddhi pākaṃ ca karmaṇām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"My life-breaths will depart, so I will say something: know that in the ignorance of acting at will there is a ripening of deeds.
अध्याय १२३
आत्मार्थं तु न शोचामि वृद्धौ तु पितरौ मम तयोः शुश्रूषकः कः स्याद् अन्धयोर् एकपुत्रयोः
ātmārthaṃ tu na śocāmi vṛddhau tu pitarau mama tayoḥ śuśrūṣakaḥ kaḥ syād andhayor ekaputrayoḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I do not grieve for myself; but my parents are old — who will serve them, blind, with an only son?
अध्याय १२३
विना मया महारण्ये कथं तौ जीवयिष्यतः ममाभाग्यम् अहो कीदृक् पितृशुश्रूषणे क्षतिः
vinā mayā mahāraṇye kathaṃ tau jīvayiṣyataḥ mamābhāgyam aho kīdṛk pitṛśuśrūṣaṇe kṣatiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Without me, how will they live in the great forest? Ah, what is my misfortune — a failure in serving my parents
अध्याय १२३
जाता मे ऽद्य विना प्राणैर् हा विधे किं कृतं त्वया तथापि गच्छ तत्र त्वं गृहीतकलशस् त्वरन्
jātā me 'dya vinā prāṇair hā vidhe kiṃ kṛtaṃ tvayā tathāpi gaccha tatra tvaṃ gṛhītakalaśas tvaran
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
has come to me today with my life gone. Alas, Fate, what have you done? Yet go there quickly, taking the pitcher,
अध्याय १२३
ताभ्यां देह्य् उदपानं त्वं यथा तौ न मरिष्यतः
tābhyāṃ dehy udapānaṃ tvaṃ yathā tau na mariṣyataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and give them water so that they do not die."
अध्याय १२३
इत्य् एवं ब्रुवतस् तस्य गताः प्राणा महावने विसृज्य सशरं चापम् आदाय कलशं नृपः
ity evaṃ bruvatas tasya gatāḥ prāṇā mahāvane visṛjya saśaraṃ cāpam ādāya kalaśaṃ nṛpaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
As he spoke thus, his life departed in the great forest; laying aside his bow and arrow and taking the pitcher, the king
अध्याय १२३
तत्रागात् स तु वेगेन यत्र वृद्धौ महावने वृद्धौ चापि तदा रात्रौ ताव् अन्योन्यं समूचतुः
tatrāgāt sa tu vegena yatra vṛddhau mahāvane vṛddhau cāpi tadā rātrau tāv anyonyaṃ samūcatuḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
went swiftly to where the old couple were in the great forest; the old couple that night were saying to each other:
अध्याय १२३
उद्विग्नः कुपितो वा स्याद् अथवा भक्षितः कथम् न प्राप्तश् चावयोर् यष्टिः किं कुर्मः का गतिर् भवेत्
udvignaḥ kupito vā syād athavā bhakṣitaḥ katham na prāptaś cāvayor yaṣṭiḥ kiṃ kurmaḥ kā gatir bhavet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Is he troubled or angry, or has he been devoured? Our staff has not come; what shall we do, what will become of us?
अध्याय १२३
न कोपि तादृशः पुत्रो विद्यते सचराचरे यः पित्रोर् अन्यथा वाक्यं न करोत्य् अपि निन्दितः
na kopi tādṛśaḥ putro vidyate sacarācare yaḥ pitror anyathā vākyaṃ na karoty api ninditaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
There is no other son like him in all creation, who never disobeys his parents' words even when reproached.
अध्याय १२३
वज्राद् अपि कठोरं वा जीवितं तम् अपश्यतोः शीघ्रं न यान्ति यत् प्राणास् तदेकायत्तजीवयोः
vajrād api kaṭhoraṃ vā jīvitaṃ tam apaśyatoḥ śīghraṃ na yānti yat prāṇās tadekāyattajīvayoḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Life is harder than a thunderbolt for us who do not see him, since our breath does not quickly depart, our lives depending on him alone."
अध्याय १२३
एवं बहुविधा वाचो वृद्धयोर् वदतोर् वने तदा दशरथो राजा शनैस् तं देशम् अभ्यगात्
evaṃ bahuvidhā vāco vṛddhayor vadator vane tadā daśaratho rājā śanais taṃ deśam abhyagāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
As the old couple spoke many such words in the forest, King Dasharatha slowly approached that place.
अध्याय १२३
पादसंचारशब्देन मेनाते सुतम् आगतम्
pādasaṃcāraśabdena menāte sutam āgatam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By the sound of his footsteps they thought their son had come:
अध्याय १२३
कुतो वत्स चिरात् प्राप्तस् त्वं दृष्टिस् त्वं परायणम् न ब्रूषे किंतु रुष्टो ऽसि वृद्धयोर् अन्धयोः सुतः
kuto vatsa cirāt prāptas tvaṃ dṛṣṭis tvaṃ parāyaṇam na brūṣe kiṃtu ruṣṭo 'si vṛddhayor andhayoḥ sutaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Where have you come from so late, child? You are our sight and refuge. Why do you not speak — are you angry, son of the old blind couple?"
अध्याय १२३
सशल्य इव दुःखार्तः शोचन् दुष्कृतम् आत्मनः स भीत इव राजेन्द्रस् ताव् उवाचाथ नारद
saśalya iva duḥkhārtaḥ śocan duṣkṛtam ātmanaḥ sa bhīta iva rājendras tāv uvācātha nārada
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Grief-stricken as if pierced by a dart, lamenting his evil deed, the king of kings, as if afraid, said to them, O Narada:
अध्याय १२३
उदपानं च कुरुतां तच् छ्रुत्वा नृपभाषितम् नायं वक्ता सुतो ऽस्माकं को भवांस् तत् पुरा वद
udapānaṃ ca kurutāṃ tac chrutvā nṛpabhāṣitam nāyaṃ vaktā suto 'smākaṃ ko bhavāṃs tat purā vada
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Drink water." Hearing the king's words, they said, "This speaker is not our son; tell us first who you are;
अध्याय १२३
पश्चात् पिबावः पानीयं ततो राजाब्रवीच् च तौ
paścāt pibāvaḥ pānīyaṃ tato rājābravīc ca tau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
then we will drink the water." Then the king said to them:
अध्याय १२३
तत्र तिष्ठति वां पुत्रो यत्र वारिसमाश्रयः
tatra tiṣṭhati vāṃ putro yatra vārisamāśrayaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Your son lies where the water is."
अध्याय १२३
तच् छ्रुत्वोचतुर् आर्तौ तौ सत्यं ब्रूहि न चान्यथा आचचक्षे ततो राजा सर्वम् एव यथातथम्
tac chrutvocatur ārtau tau satyaṃ brūhi na cānyathā ācacakṣe tato rājā sarvam eva yathātatham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing that, the distressed pair said, "Tell the truth, not otherwise." Then the king told everything as it was.
अध्याय १२३
ततस् तु पतितौ वृद्धौ तत्रावां नय मा स्पृश ब्रह्मघ्नस्पर्शनं पापं न कदाचिद् विनश्यति
tatas tu patitau vṛddhau tatrāvāṃ naya mā spṛśa brahmaghnasparśanaṃ pāpaṃ na kadācid vinaśyati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then the old couple fell down: "Take us there; do not touch us; the sin of touching the slayer of a brahmin never perishes."
अध्याय १२३
निन्ये वै श्रवणं वृद्धं सभार्यं नृपसत्तमः यत्रासौ पतितः पुत्रस् तं स्पृष्ट्वा तौ विलेपतुः
ninye vai śravaṇaṃ vṛddhaṃ sabhāryaṃ nṛpasattamaḥ yatrāsau patitaḥ putras taṃ spṛṣṭvā tau vilepatuḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The best of kings led the old Shravana's father with his wife to where their son had fallen; touching him, they lamented:
अध्याय १२३
यथा पुत्रवियोगेन मृत्युर् नौ विहितस् तथा त्वं चापि पाप पुत्रस्य वियोगान् मृत्युम् आप्स्यसि
yathā putraviyogena mṛtyur nau vihitas tathā tvaṃ cāpi pāpa putrasya viyogān mṛtyum āpsyasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"As our death has been brought about by separation from our son, so you too, sinner, will meet death through separation from your son."
अध्याय १२३
एवं तु जल्पतोर् ब्रह्मन् गताः प्राणास् ततो नृपः अग्निना योजयाम् आस वृद्धौ च ऋषिपुत्रकम्
evaṃ tu jalpator brahman gatāḥ prāṇās tato nṛpaḥ agninā yojayām āsa vṛddhau ca ṛṣiputrakam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
As they spoke thus, O Brahman, their life-breaths departed; then the king placed the old couple and the sage's son in the fire.
अध्याय १२३
ततो जगाम नगरं दुःखितो नृपतिर् मुने वसिष्ठाय च तत् सर्वं न्यवेदयद् अशेषतः
tato jagāma nagaraṃ duḥkhito nṛpatir mune vasiṣṭhāya ca tat sarvaṃ nyavedayad aśeṣataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then the grieving king went to the city, O sage, and told Vasishtha everything completely.
अध्याय १२३
नृपाणां सूर्यवंश्यानां वसिष्ठो हि परा गतिः वसिष्ठो ऽपि द्विजश्रेष्ठैः संमन्त्र्याह च निष्कृतिम्
nṛpāṇāṃ sūryavaṃśyānāṃ vasiṣṭho hi parā gatiḥ vasiṣṭho 'pi dvijaśreṣṭhaiḥ saṃmantryāha ca niṣkṛtim
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Vasishtha is the highest refuge of the kings of the solar line; Vasishtha, having consulted the best of brahmins, told the expiation:
अध्याय १२३
गालवं वामदेवं च जाबालिम् अथ कश्यपम् एतान् अन्यान् समाहूय हयमेधाय यत्नतः
gālavaṃ vāmadevaṃ ca jābālim atha kaśyapam etān anyān samāhūya hayamedhāya yatnataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Summon Galava, Vamadeva, Jabali, Kashyapa and others carefully for a horse sacrifice,
अध्याय १२३
यजस्व हयमेधैश् च बहुभिर् बहुदक्षिणैः
yajasva hayamedhaiś ca bahubhir bahudakṣiṇaiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and sacrifice with many horse sacrifices with abundant fees."
अध्याय १२३
अकरोद् धयमेधांश् च राजा दशरथो द्विजैः एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र वाग् उवाचाशरीरिणी
akarod dhayamedhāṃś ca rājā daśaratho dvijaiḥ etasminn antare tatra vāg uvācāśarīriṇī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
King Dasharatha performed horse sacrifices with the brahmins; meanwhile a bodiless voice spoke there:
अध्याय १२३
पूतं शरीरम् अभवद् राज्ञो दशरथस्य हि व्यवहार्यश् च भविता भविष्यन्ति तथा सुताः ज्येष्ठपुत्रप्रसादेन राजापापो भविष्यति
pūtaṃ śarīram abhavad rājño daśarathasya hi vyavahāryaś ca bhavitā bhaviṣyanti tathā sutāḥ jyeṣṭhaputraprasādena rājāpāpo bhaviṣyati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"King Dasharatha's body has become pure; he will be fit for social dealings and will have sons; by the grace of his eldest son the king will become sinless."
अध्याय १२३
ततो बहुतिथे काले ऋष्यशृङ्गान् मुनीश्वरात् देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं सुता आसन् सुरोपमाः
tato bahutithe kāle ṛṣyaśṛṅgān munīśvarāt devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ sutā āsan suropamāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then after many days, from Rishyashringa, lord of sages, for the accomplishment of the gods' task, sons like the gods were born:
अध्याय १२३
कौशल्यायां तथा रामः सुमित्रायां च लक्ष्मणः शत्रुघ्नश् चापि कैकेय्यां भरतो मतिमत्तरः
kauśalyāyāṃ tathā rāmaḥ sumitrāyāṃ ca lakṣmaṇaḥ śatrughnaś cāpi kaikeyyāṃ bharato matimattaraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Rama of Kausalya, Lakshmana and Shatrughna of Sumitra, and the very wise Bharata of Kaikeyi.
अध्याय १२३
ते सर्वे मतिमन्तश् च प्रिया राज्ञो वशे स्थिताः तं राजानम् ऋषिः प्राप्य विश्वामित्रः प्रजापतिः
te sarve matimantaś ca priyā rājño vaśe sthitāḥ taṃ rājānam ṛṣiḥ prāpya viśvāmitraḥ prajāpatiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
All were wise, dear, and obedient to the king. The sage Vishvamitra, a lord of creatures, came to the king
अध्याय १२३
रामं च लक्ष्मणं चापि अयाचत महामते यज्ञसंरक्षणार्थाय ज्ञाततन्महिमा मुनिः
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ cāpi ayācata mahāmate yajñasaṃrakṣaṇārthāya jñātatanmahimā muniḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and asked for Rama and Lakshmana, O wise one, for the protection of his sacrifice, the sage knowing their greatness.
अध्याय १२३
चिरप्राप्तसुतो वृद्धो राजा नैवेत्य् अभाषत
ciraprāptasuto vṛddho rājā naivety abhāṣata
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The old king, who had obtained sons after long, said "No":
अध्याय १२३
महता दैवयोगेन कथंचिद् वार्धके मुने जाताव् आनन्दसंदोहदायकौ मम बालकौ
mahatā daivayogena kathaṃcid vārdhake mune jātāv ānandasaṃdohadāyakau mama bālakau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"By great good fortune, somehow, in my old age, O sage, these two boys were born to me, giving a flood of joy.
अध्याय १२३
सशरीरम् इदं राज्यं दास्ये नैव सुताव् इमौ
saśarīram idaṃ rājyaṃ dāsye naiva sutāv imau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I will give this kingdom with my body, but not these two sons."
अध्याय १२३
वसिष्ठेन तदा प्रोक्तो राजा दशरथस् त्व् इति
vasiṣṭhena tadā prokto rājā daśarathas tv iti
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then Vasishtha said to King Dasharatha:
अध्याय १२३
रघवः प्रार्थनाभङ्गं न राजन् क्वापि शिक्षिताः
raghavaḥ prārthanābhaṅgaṃ na rājan kvāpi śikṣitāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"The Raghus have never been taught to refuse a request, O king."
अध्याय १२३
रामं च लक्ष्मणं चैव कथंचिद् अवदन् नृपः
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva kathaṃcid avadan nṛpaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
With difficulty the king said to Rama and Lakshmana:
अध्याय १२३
विश्वामित्रस्य ब्रह्मर्षेः कुरुतां यज्ञरक्षणम्
viśvāmitrasya brahmarṣeḥ kurutāṃ yajñarakṣaṇam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Protect the sacrifice of the brahmin sage Vishvamitra."
अध्याय १२३
वदन्न् इति सुतौ सोष्णं निश्वसन् ग्लपिताधरः पुत्रौ समर्पयाम् आस विश्वामित्रस्य शास्त्रकृत्
vadann iti sutau soṣṇaṃ niśvasan glapitādharaḥ putrau samarpayām āsa viśvāmitrasya śāstrakṛt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Saying this, sighing hotly, his lips parched, the upholder of scripture handed his two sons to Vishvamitra.
अध्याय १२३
तथेत्य् उक्त्वा दशरथं नमस्य च पुनः पुनः जग्मतू रक्षणार्थाय विश्वामित्रेण तौ मुदा
tathety uktvā daśarathaṃ namasya ca punaḥ punaḥ jagmatū rakṣaṇārthāya viśvāmitreṇa tau mudā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Saying "So be it" to Dasharatha and bowing again and again, the two joyfully went with Vishvamitra to protect the sacrifice.
अध्याय १२३
ततः प्रहृष्टः स मुनिर् मुदा प्रादात् तदोभयोः माहेश्वरीं महाविद्यां धनुर्विद्यापुरःसराम्
tataḥ prahṛṣṭaḥ sa munir mudā prādāt tadobhayoḥ māheśvarīṃ mahāvidyāṃ dhanurvidyāpuraḥsarām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then the sage, delighted, joyfully gave both of them the great knowledge of Maheshvara, headed by the science of archery,
अध्याय १२३
शास्त्रीम् आस्त्रीं लौकिकीं च रथविद्यां गजोद्भवाम् अश्वविद्यां गदाविद्यां मन्त्राह्वानविसर्जने
śāstrīm āstrīṃ laukikīṃ ca rathavidyāṃ gajodbhavām aśvavidyāṃ gadāvidyāṃ mantrāhvānavisarjane
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the scriptural, the missile and the worldly sciences, the science of chariots, of elephants, of horses, of the mace, and the invoking and releasing of mantras.
अध्याय १२३
सर्वविद्याम् अथावाप्य उभौ तौ रामलक्ष्मणौ वनौकसां हितार्थाय जघ्नतुस् ताटकां वने
sarvavidyām athāvāpya ubhau tau rāmalakṣmaṇau vanaukasāṃ hitārthāya jaghnatus tāṭakāṃ vane
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having obtained all knowledge, Rama and Lakshmana killed Tataka in the forest for the good of the forest-dwellers.
अध्याय १२३
अहल्यां शापनिर्मुक्तां पादस्पर्शाच् च चक्रतुः यज्ञविध्वंसनायाताञ् जघ्नतुस् तत्र राक्षसान्
ahalyāṃ śāpanirmuktāṃ pādasparśāc ca cakratuḥ yajñavidhvaṃsanāyātāñ jaghnatus tatra rākṣasān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
They freed Ahalya from her curse by the touch of a foot, and killed the Rakshasas who came to destroy the sacrifice.
अध्याय १२३
कृतविद्यौ धनुष्पाणी चक्रतुर् यज्ञरक्षणम् ततो महामखे वृत्ते विश्वामित्रो मुनीश्वरः
kṛtavidyau dhanuṣpāṇī cakratur yajñarakṣaṇam tato mahāmakhe vṛtte viśvāmitro munīśvaraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Skilled in knowledge, bows in hand, they protected the sacrifice. When the great sacrifice was over, Vishvamitra, lord of sages,
अध्याय १२३
पुत्राभ्यां सहितो राज्ञो जनकं द्रष्टुम् अभ्यगात् चित्राम् अदर्शयत् तत्र राजमध्ये नृपात्मजः
putrābhyāṃ sahito rājño janakaṃ draṣṭum abhyagāt citrām adarśayat tatra rājamadhye nṛpātmajaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
went with the king's two sons to see Janaka. There among the kings the prince displayed a wonder:
अध्याय १२३
रामः सौमित्रिसहितो धनुर्विद्यां गुरोर् मताम् तत्प्रीतो जनकः प्रादात् सीतां लक्ष्मीम् अयोनिजाम्
rāmaḥ saumitrisahito dhanurvidyāṃ guror matām tatprīto janakaḥ prādāt sītāṃ lakṣmīm ayonijām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Rama with Saumitri showed the archery approved by his teacher; pleased, Janaka gave Sita, Lakshmi not born of a womb.
अध्याय १२३
तथैव लक्ष्मणस्यापि भरतस्यानुजस्य च शत्रुघ्नभरतादीनां वसिष्ठादिमते स्थितः
tathaiva lakṣmaṇasyāpi bharatasyānujasya ca śatrughnabharatādīnāṃ vasiṣṭhādimate sthitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Likewise for Lakshmana and his younger brother Bharata, for Shatrughna, Bharata and the others, following the counsel of Vasishtha and the rest,
अध्याय १२३
राजा दशरथः श्रीमान् विवाहम् अकरोन् मुने ततो बहुतिथे काले राज्यं तस्य प्रयच्छति
rājā daśarathaḥ śrīmān vivāham akaron mune tato bahutithe kāle rājyaṃ tasya prayacchati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the glorious King Dasharatha performed the marriages, O sage. Then after many days, when he was giving the kingdom to him
अध्याय १२३
नृपतौ सर्वलोकानाम् अनुमत्या गुरोर् अपि मन्थरात्मकदुर्दैवप्रेरिता मत्सराकुला
nṛpatau sarvalokānām anumatyā guror api mantharātmakadurdaivapreritā matsarākulā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
with the consent of all the people and the teacher, Kaikeyi, impelled by the ill fate in the form of Manthara and filled with jealousy,
अध्याय १२३
कैकेयी विघ्नम् आतस्थे वनप्रव्राजनं तथा भरतस्य च तद् राज्यं राजा नैव च दत्तवान्
kaikeyī vighnam ātasthe vanapravrājanaṃ tathā bharatasya ca tad rājyaṃ rājā naiva ca dattavān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
set up an obstacle and the banishment to the forest; and the king did not give that kingdom to Bharata.
अध्याय १२३
पितरं सत्यवाक्यं तं कुर्वन् रामो महावनम् विवेश सीतया सार्धं तथा सौमित्रिणा सह
pitaraṃ satyavākyaṃ taṃ kurvan rāmo mahāvanam viveśa sītayā sārdhaṃ tathā saumitriṇā saha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Keeping his father's word true, Rama entered the great forest with Sita and with Saumitri,
अध्याय १२३
सतां च मानसं शुद्धं स विवेश स्वकैर् गुणैः तस्मिन् विनिर्गते रामे वनवासाय दीक्षिते
satāṃ ca mānasaṃ śuddhaṃ sa viveśa svakair guṇaiḥ tasmin vinirgate rāme vanavāsāya dīkṣite
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and by his own virtues he entered the pure minds of the good. When Rama had gone out, consecrated for dwelling in the forest,
अध्याय १२३
समं लक्ष्मणसीताभ्यां राज्यतृष्णाविवर्जिते तं रामं चापि सौमित्रिं सीतां च गुणशालिनीम्
samaṃ lakṣmaṇasītābhyāṃ rājyatṛṣṇāvivarjite taṃ rāmaṃ cāpi saumitriṃ sītāṃ ca guṇaśālinīm
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
with Lakshmana and Sita, free from thirst for the kingdom, overcome with great grief for Rama, Saumitri and the virtuous Sita,
अध्याय १२३
दुःखेन महताविष्टो ब्रह्मशापं च संस्मरन् तदा दशरथो राजा प्राणांस् तत्याज दुःखितः
duḥkhena mahatāviṣṭo brahmaśāpaṃ ca saṃsmaran tadā daśaratho rājā prāṇāṃs tatyāja duḥkhitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and remembering the brahmin's curse, King Dasharatha, grief-stricken, gave up his life.
अध्याय १२३
कृतकर्मविपाकेन राजा नीतो यमानुगैः तस्मै राज्ञे महाप्राज्ञ यावत् स्थावरजङ्गमे
kṛtakarmavipākena rājā nīto yamānugaiḥ tasmai rājñe mahāprājña yāvat sthāvarajaṅgame
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By the ripening of his deeds the king was taken by Yama's servants; for that king, O wise one, among the unmoving and moving,
अध्याय १२३
यमसद्मन्य् अनेकानि तामिस्रादीनि नारद नरकाण्य् अथ घोराणि भीषणानि बहूनि च
yamasadmany anekāni tāmisrādīni nārada narakāṇy atha ghorāṇi bhīṣaṇāni bahūni ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
in Yama's abode there were many hells beginning with Tamisra, O Narada, terrible, fearsome and many.
अध्याय १२३
तत्र क्षिप्तस् तदा राजा नरकेषु पृथक् पृथक् पच्यते छिद्यते राजा पिष्यते चूर्ण्यते तथा
tatra kṣiptas tadā rājā narakeṣu pṛthak pṛthak pacyate chidyate rājā piṣyate cūrṇyate tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Cast into those hells one after another, the king was cooked, cut, ground and crushed,
अध्याय १२३
शोष्यते दश्यते भूयो दह्यते च निमज्ज्यते एवमादिषु घोरेषु नरकेषु स पच्यते
śoṣyate daśyate bhūyo dahyate ca nimajjyate evamādiṣu ghoreṣu narakeṣu sa pacyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
dried, bitten, burned again and submerged; the king was tormented in such terrible hells.
अध्याय १२३
रामो ऽपि गच्छन्न् अध्वानं चित्रकूटम् अथागमत् तत्रैव त्रीणि वर्षाणि व्यतीतानि महामते
rāmo 'pi gacchann adhvānaṃ citrakūṭam athāgamat tatraiva trīṇi varṣāṇi vyatītāni mahāmate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Rama too, going along the road, came to Chitrakuta; there three years passed, O wise one.
अध्याय १२३
पुनः स दक्षिणाम् आशाम् आक्रामद् दण्डकं वनम् विख्यातं त्रिषु लोकेषु देशानां तद् धि पुण्यदम्
punaḥ sa dakṣiṇām āśām ākrāmad daṇḍakaṃ vanam vikhyātaṃ triṣu lokeṣu deśānāṃ tad dhi puṇyadam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Again he went south into the Dandaka forest, famed in the three worlds, the most meritorious of lands.
अध्याय १२३
प्राविशत् तन् महारण्यं भीषणं दैत्यसेवितम् तद्भयाद् ऋषिभिस् त्यक्तं हत्वा दैत्यांस् तु राक्षसान्
prāviśat tan mahāraṇyaṃ bhīṣaṇaṃ daityasevitam tadbhayād ṛṣibhis tyaktaṃ hatvā daityāṃs tu rākṣasān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He entered that great forest, terrible and frequented by Daityas, abandoned by the sages out of fear of them; killing the Daityas and Rakshasas,
अध्याय १२३
विचरन् दण्डकारण्ये ऋषिसेव्यम् अथाकरोत् तत्रेदं वृत्तम् आख्यास्ये शृणु नारद यत्नतः
vicaran daṇḍakāraṇye ṛṣisevyam athākarot tatredaṃ vṛttam ākhyāsye śṛṇu nārada yatnataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
wandering in the Dandaka forest, he made it fit for the sages to frequent. There I shall tell this story; hear it carefully, O Narada.
अध्याय १२३
तावच् छनैस् त्व् अगाद् रामो यावद् योजनपञ्चकम् गौतमीं समनुप्राप्तो राजापि नरके स्थितः
tāvac chanais tv agād rāmo yāvad yojanapañcakam gautamīṃ samanuprāpto rājāpi narake sthitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Slowly Rama went up to five yojanas and reached the Gautami, while the king was in hell.
अध्याय १२३
यमः स्वकिंकरान् आह रामो दशरथात्मजः गौतमीम् अभितो याति पितरं तस्य धीमतः
yamaḥ svakiṃkarān āha rāmo daśarathātmajaḥ gautamīm abhito yāti pitaraṃ tasya dhīmataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Yama said to his servants: "Rama, son of Dasharatha, is going toward the Gautami; his wise father —
अध्याय १२३
आकर्षन्त्व् अथ राजानं नरकान् नात्र संशयः उत्तीर्य गौतमीं याति यावद् योजनपञ्चकम्
ākarṣantv atha rājānaṃ narakān nātra saṃśayaḥ uttīrya gautamīṃ yāti yāvad yojanapañcakam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
draw the king out of hell without doubt. As long as Rama goes across the Gautami for five yojanas,
अध्याय १२३
रामस् तावत् तस्य पिता नरके नैव पच्यताम् यद् एतन् मद्वचः पुण्यं न कुर्युर् यदि दूतकाः
rāmas tāvat tasya pitā narake naiva pacyatām yad etan madvacaḥ puṇyaṃ na kuryur yadi dūtakāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
so long his father must not be cooked in hell. If the messengers do not carry out this holy word of mine,
अध्याय १२३
ततश् च नरके घोरे यूयं सर्वे निमज्जथ या काप्य् उक्ता परा शक्तिः शिवस्य समवायिनी
tataś ca narake ghore yūyaṃ sarve nimajjatha yā kāpy uktā parā śaktiḥ śivasya samavāyinī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
then all of you will sink in terrible hell. Whatever supreme power of Shiva is said to be inseparable from him,
अध्याय १२३
ताम् एव गौतमीं सन्तो वदन्त्य् अम्भःस्वरूपिणीम् हरिब्रह्ममहेशानां मान्या वन्द्या च सैव यत्
tām eva gautamīṃ santo vadanty ambhaḥsvarūpiṇīm haribrahmamaheśānāṃ mānyā vandyā ca saiva yat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the good call that very Gautami, in the form of water; she is honoured and worshipped by Hari, Brahma and Mahesha.
अध्याय १२३
निस्तीर्यते न केनापि तद् अतिक्रमजं त्व् अघम् पापिनो ऽप्य् आत्मजः कश्चिद् यश् च गङ्गाम् अनुस्मरेत्
nistīryate na kenāpi tad atikramajaṃ tv agham pāpino 'py ātmajaḥ kaścid yaś ca gaṅgām anusmaret
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The sin of transgressing her cannot be crossed by anyone. Even the son of a sinner who remembers the Ganga
अध्याय १२३
सो ऽनेकदुर्गनिरयान् निर्गतो मुक्ततां व्रजेत् किं पुनस् तादृशः पुत्रो गौतमीनिकटे स्थितः
so 'nekadurganirayān nirgato muktatāṃ vrajet kiṃ punas tādṛśaḥ putro gautamīnikaṭe sthitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
comes out of many hellish fortresses and attains liberation — how much more such a son staying near the Gautami,
अध्याय १२३
यस्यासौ नरके पक्तुं न कैरपि हि शक्यते दक्षिणाशापतेर् वाक्यं निशम्य यमकिंकराः
yasyāsau narake paktuṃ na kairapi hi śakyate dakṣiṇāśāpater vākyaṃ niśamya yamakiṃkarāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
whose father no one can torment in hell!" Hearing the words of the lord of the southern quarter, Yama's servants
अध्याय १२३
नरके पच्यमानं तम् अयोध्याधिपतिं नृपम् उत्तार्य घोरनरकाद् वचनं चेदम् अब्रुवन्
narake pacyamānaṃ tam ayodhyādhipatiṃ nṛpam uttārya ghoranarakād vacanaṃ cedam abruvan
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
lifted the king of Ayodhya being tormented in hell out of the terrible hell and said these words:
अध्याय १२३
धन्यो ऽसि नृपशार्दूल यस्य पुत्रः स तादृशः इह चामुत्र विश्रान्तिः सुपुत्रः केन लभ्यते
dhanyo 'si nṛpaśārdūla yasya putraḥ sa tādṛśaḥ iha cāmutra viśrāntiḥ suputraḥ kena labhyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Blessed are you, tiger among kings, whose son is such; by whom is rest obtained here and hereafter except through a good son?"
अध्याय १२३
स विश्रान्तः शनै राजा किंकरान् वाक्यम् अब्रवीत्
sa viśrāntaḥ śanai rājā kiṃkarān vākyam abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Rested, the king slowly spoke to the servants:
अध्याय १२३
नरकेष्व् अथ घोरेषु पच्यमानः पुनः पुनः कथं त्व् आकर्षितः शीघ्रं तन् मे वक्तुम् इहार्हथ
narakeṣv atha ghoreṣu pacyamānaḥ punaḥ punaḥ kathaṃ tv ākarṣitaḥ śīghraṃ tan me vaktum ihārhatha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"While being tormented again and again in terrible hells, how was I quickly drawn out? You should tell me that."
अध्याय १२३
तत्र कश्चिच् छान्तमना राजानम् इदम् अब्रवीत्
tatra kaścic chāntamanā rājānam idam abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
One of them, of calm mind, said to the king:
अध्याय १२३
वेदशास्त्रपुराणादाव् एतद् गोप्यं प्रयत्नतः प्रकाश्यते तद् अपि ते सामर्थ्यं पुत्रतीर्थयोः
vedaśāstrapurāṇādāv etad gopyaṃ prayatnataḥ prakāśyate tad api te sāmarthyaṃ putratīrthayoḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"This is carefully kept secret in the Vedas, scriptures, Puranas and the like; yet it is revealed to you — the power of a son and a holy place.
अध्याय १२३
रामस् तव सुतः श्रीमान् गौतमीतीरम् आगतः तस्मात् त्वं नरकाद् घोराद् आकृष्टो ऽसि नरोत्तम
rāmas tava sutaḥ śrīmān gautamītīram āgataḥ tasmāt tvaṃ narakād ghorād ākṛṣṭo 'si narottama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Rama, your glorious son, has come to the bank of the Gautami; therefore you have been drawn out of terrible hell, best of men.
अध्याय १२३
यदि त्वां तत्र गौतम्यां स्मरेद् रामः सलक्ष्मणः स्नानं कृत्वाथ पिण्डादि ते दद्यात् स नृपोत्तम ततस् त्वं सर्वपापेभ्यो मुक्तो यासि त्रिविष्टपम्
yadi tvāṃ tatra gautamyāṃ smared rāmaḥ salakṣmaṇaḥ snānaṃ kṛtvātha piṇḍādi te dadyāt sa nṛpottama tatas tvaṃ sarvapāpebhyo mukto yāsi triviṣṭapam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
If Rama with Lakshmana remembers you there at the Gautami and, having bathed, offers you rice-balls and the rest, best of kings, then you will be freed from all sins and go to heaven."
अध्याय १२३
तत्र गत्वा भवद्वाक्यम् आख्यास्ये स्वसुतौ प्रति भवन्त एव शरणम् अनुज्ञां दातुम् अर्हथ
tatra gatvā bhavadvākyam ākhyāsye svasutau prati bhavanta eva śaraṇam anujñāṃ dātum arhatha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Going there, I will tell your words to my two sons; you alone are my refuge; please give me leave."
अध्याय १२३
तद् राजवचनं श्रुत्वा कृपया यमकिंकराः आज्ञां च प्रददुस् तस्मै राजा प्रागात् सुतौ प्रति
tad rājavacanaṃ śrutvā kṛpayā yamakiṃkarāḥ ājñāṃ ca pradadus tasmai rājā prāgāt sutau prati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing the king's words, Yama's servants out of compassion gave him leave, and the king went to his two sons,
अध्याय १२३
भीषणं यातनादेहम् आपन्नो निःश्वसन् मुहुः निरीक्ष्य स्वं लज्जमानः कृतं कर्म च संस्मरन्
bhīṣaṇaṃ yātanādeham āpanno niḥśvasan muhuḥ nirīkṣya svaṃ lajjamānaḥ kṛtaṃ karma ca saṃsmaran
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
having taken on a terrible body of torment, sighing again and again, ashamed at seeing himself and remembering the deed he had done.
अध्याय १२३
स्वेच्छया विहरन् गङ्गाम् आससाद च राघवः गौतम्यास् तटम् आश्रित्य रामो लक्ष्मण एव च
svecchayā viharan gaṅgām āsasāda ca rāghavaḥ gautamyās taṭam āśritya rāmo lakṣmaṇa eva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Roaming at will, Raghava reached the Ganga; resorting to the bank of the Gautami, Rama and Lakshmana
अध्याय १२३
सीतया सह वैदेह्या सस्नौ चैव यथाविधि नैव तत्राभवद् भोज्यं भक्ष्यं वा गौतमीतटे
sītayā saha vaidehyā sasnau caiva yathāvidhi naiva tatrābhavad bhojyaṃ bhakṣyaṃ vā gautamītaṭe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
with Sita of Videha bathed duly; there was no food to eat or chew on the Gautami's bank
अध्याय १२३
तद्दिने तत्र वसतां गौतमीतीरवासिनाम् तद् दृष्ट्वा दुःखितो भ्राता लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत्
taddine tatra vasatāṃ gautamītīravāsinām tad dṛṣṭvā duḥkhito bhrātā lakṣmaṇo rāmam abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
that day for them staying among the dwellers of the Gautami's bank; seeing that, his brother Lakshmana, grieved, said to Rama:
अध्याय १२३
पुत्रौ दशरथस्यावां तवापि बलम् ईदृशम् नास्ति भोज्यम् अथास्माकं गङ्गातीरनिवासिनाम्
putrau daśarathasyāvāṃ tavāpi balam īdṛśam nāsti bhojyam athāsmākaṃ gaṅgātīranivāsinām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"We are the two sons of Dasharatha, and your strength is such, yet we who dwell on the Ganga's bank have no food."
अध्याय १२३
भ्रातर् यद् विहितं कर्म नैव तच् चान्यथा भवेत् पृथिव्याम् अन्नपूर्णायां वयम् अन्नाभिलाषिणः
bhrātar yad vihitaṃ karma naiva tac cānyathā bhavet pṛthivyām annapūrṇāyāṃ vayam annābhilāṣiṇaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Brother, what has been ordained cannot be otherwise; on the earth full of food, we long for food.
अध्याय १२३
सौमित्रे नूनम् अस्माभिर् न ब्राह्मणमुखे हुतम् अवज्ञया महीदेवांस् तर्पयन्त्य् अर्चयन्ति न
saumitre nūnam asmābhir na brāhmaṇamukhe hutam avajñayā mahīdevāṃs tarpayanty arcayanti na
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O Saumitri, surely we have not offered oblations into the mouths of brahmins; those who out of contempt do not satisfy or honour the gods of the earth,
अध्याय १२३
ते ये लक्ष्मण जायन्ते सर्वदैव बुभुक्षिताः स्नात्वा देवान् अथाभ्यर्च्य होतव्यश् च हुताशनः ततः स्वसमये देवो विधास्यत्य् अशनं तु नौ
te ye lakṣmaṇa jāyante sarvadaiva bubhukṣitāḥ snātvā devān athābhyarcya hotavyaś ca hutāśanaḥ tataḥ svasamaye devo vidhāsyaty aśanaṃ tu nau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O Lakshmana, are always born hungry. Having bathed and worshipped the gods, the fire should be offered oblations; then in due time God will provide food for us."
अध्याय १२३
भ्रात्रोः संजल्पतोर् एवं पश्यतोः कर्मणो गतिम् शनैर् दशरथो राजा तं देशम् उपजग्मिवान्
bhrātroḥ saṃjalpator evaṃ paśyatoḥ karmaṇo gatim śanair daśaratho rājā taṃ deśam upajagmivān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
As the brothers talked thus, seeing the course of karma, King Dasharatha slowly approached that place.
अध्याय १२३
तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः शीघ्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् धनुर् आकृष्य कोपेन रक्षस् त्वं दानवो ऽथवा
taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaḥ śīghraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt dhanur ākṛṣya kopena rakṣas tvaṃ dānavo 'thavā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Seeing him, Lakshmana quickly said, "Stop, stop!" drawing his bow in anger: "Are you a Rakshasa or a Danava?
अध्याय १२३
आसन्नं च पुनर् दृष्ट्वा याहि याह्य् अत्र पुण्यभाक् रामो दाशरथी राजा धर्मभाक् पश्य वर्तते
āsannaṃ ca punar dṛṣṭvā yāhi yāhy atra puṇyabhāk rāmo dāśarathī rājā dharmabhāk paśya vartate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Seeing him come near again: "Go away, go away; here Rama, son of Dasharatha, the righteous king, is present — see:
अध्याय १२३
गुरुभक्तः सत्यसंधो देवब्राह्मणसेवकः त्रैलोक्यरक्षादक्षो ऽसौ वर्तते यत्र राघवः
gurubhaktaḥ satyasaṃdho devabrāhmaṇasevakaḥ trailokyarakṣādakṣo 'sau vartate yatra rāghavaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
devoted to his elders, true to his promise, servant of gods and brahmins, able to protect the three worlds — where Raghava is,
अध्याय १२३
न तत्र त्वादृशाम् अस्ति प्रवेशः पापकर्मणाम् यदि प्रविशसे पाप ततो वधम् अवाप्स्यसि
na tatra tvādṛśām asti praveśaḥ pāpakarmaṇām yadi praviśase pāpa tato vadham avāpsyasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
there is no entry for sinners like you; if you enter, sinner, you will meet death."
अध्याय १२३
तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा शनैर् आहूय वाचया उवाचाधोमुखो भूत्वा स्नुषां पुत्रौ कृताञ्जलिः मुहुर् अन्तर् विनिध्यायन् गतिं दुष्कृतकर्मणः
tat putravacanaṃ śrutvā śanair āhūya vācayā uvācādhomukho bhūtvā snuṣāṃ putrau kṛtāñjaliḥ muhur antar vinidhyāyan gatiṃ duṣkṛtakarmaṇaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing his son's words, he softly called with his voice and, face downcast, with joined palms, spoke to his daughter-in-law and sons, reflecting again and again on the course of evil deeds:
अध्याय १२३
अहं दशरथो राजा पुत्रौ मे शृणुतं वचः तिसृभिर् ब्रह्महत्याभिर् वृतो ऽहं दुःखम् आगतः छिन्नं पश्यत मे देहं नरकेषु च पातितम्
ahaṃ daśaratho rājā putrau me śṛṇutaṃ vacaḥ tisṛbhir brahmahatyābhir vṛto 'haṃ duḥkham āgataḥ chinnaṃ paśyata me dehaṃ narakeṣu ca pātitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I am King Dasharatha; my sons, hear my words. Beset by three brahmin-slayings, I have come to sorrow; see my body cut and cast into hells."
अध्याय १२३
ततः कृताञ्जली रामः सीतया लक्ष्मणेन च भूमौ प्रणेमुस् ते सर्वे वचनं चैतद् अब्रुवन्
tataḥ kṛtāñjalī rāmaḥ sītayā lakṣmaṇena ca bhūmau praṇemus te sarve vacanaṃ caitad abruvan
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then Rama with joined palms, with Sita and Lakshmana, all bowed to the ground and said these words:
अध्याय १२३
कस्येदं कर्मणस् तात फलं नृपतिसत्तम
kasyedaṃ karmaṇas tāta phalaṃ nṛpatisattama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Of what deed is this the fruit, father, best of kings?"
अध्याय १२३
स च प्राह यथावृत्तं ब्रह्महत्यात्रयं तथा
sa ca prāha yathāvṛttaṃ brahmahatyātrayaṃ tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
And he told as it happened the three brahmin-slayings:
अध्याय १२३
निष्कृतिर् ब्रह्महन्तॄणां पुत्रौ क्वापि न विद्यते
niṣkṛtir brahmahantṝṇāṃ putrau kvāpi na vidyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"There is no expiation anywhere, my sons, for the slayers of brahmins."
अध्याय १२३
ततो दुःखेन महतावृताः सर्वे भुवं गताः राजानं वनवासं च मातरं पितरं तथा
tato duḥkhena mahatāvṛtāḥ sarve bhuvaṃ gatāḥ rājānaṃ vanavāsaṃ ca mātaraṃ pitaraṃ tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then, overcome with great grief, all fell to the ground; remembering the king, the forest-dwelling, their mothers and father,
अध्याय १२३
दुःखागमं कर्मगतिं नरके पातनं तथा एवमाद्य् अथ संस्मृत्य मुमोह नृपतेः सुतः विसंज्ञं नृपतिं दृष्ट्वा सीता वाक्यम् अथाब्रवीत्
duḥkhāgamaṃ karmagatiṃ narake pātanaṃ tathā evamādy atha saṃsmṛtya mumoha nṛpateḥ sutaḥ visaṃjñaṃ nṛpatiṃ dṛṣṭvā sītā vākyam athābravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the coming of sorrow, the course of karma and the fall into hell, the prince swooned; seeing the prince unconscious, Sita said:
अध्याय १२३
न शोचन्ति महात्मानस् त्वादृशा व्यसनागमे चिन्तयन्ति प्रतीकारं दैव्यम् अप्य् अथ मानुषम्
na śocanti mahātmānas tvādṛśā vyasanāgame cintayanti pratīkāraṃ daivyam apy atha mānuṣam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Great souls like you do not grieve when misfortune comes; they think of a remedy, divine or human.
अध्याय १२३
शोचद्भिर् युगसाहस्रं विपत्तिर् नैव तीर्यते व्यामोहम् आप्नुवन्तीह न कदाचिद् विचक्षणाः
śocadbhir yugasāhasraṃ vipattir naiva tīryate vyāmoham āpnuvantīha na kadācid vicakṣaṇāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By those who grieve for a thousand ages calamity is not crossed; the discerning never fall into bewilderment here.
अध्याय १२३
किम् अनेनात्र दुःखेन निष्फलेन जनेश्वर देहि हत्यां प्रथमतो या जाता ह्य् अतिभीषणा
kim anenātra duḥkhena niṣphalena janeśvara dehi hatyāṃ prathamato yā jātā hy atibhīṣaṇā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
What use is this fruitless grief here, O lord of people? Give me the first slaying, which was very terrible —
अध्याय १२३
पितृभक्तः पुण्यशीलो वेदवेदाङ्गपारगः अनागा यो हतो विप्रस् तत्पापस्यात्र निष्कृतिम्
pitṛbhaktaḥ puṇyaśīlo vedavedāṅgapāragaḥ anāgā yo hato vipras tatpāpasyātra niṣkṛtim
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
for the brahmin who was killed though innocent, devoted to his parents, of holy conduct, master of the Vedas and their limbs — I will perform the expiation for that sin
अध्याय १२३
आचरामि यथाशास्त्रं मा शोकं कुरुतं युवाम् द्वितीयां लक्ष्मणो हत्यां गृह्णातु त्व् अपरां भवान्
ācarāmi yathāśāstraṃ mā śokaṃ kurutaṃ yuvām dvitīyāṃ lakṣmaṇo hatyāṃ gṛhṇātu tv aparāṃ bhavān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
according to scripture; do not grieve, you two. Let Lakshmana take the second slaying, and you the other."
अध्याय १२३
एतद् धर्मयुतं वाक्यं सीतया भाषितं दृढम् तथेति चाहतुर् उभौ ततो दशरथो ऽब्रवीत्
etad dharmayutaṃ vākyaṃ sītayā bhāṣitaṃ dṛḍham tatheti cāhatur ubhau tato daśaratho 'bravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
These firm, righteous words were spoken by Sita; both said "So be it"; then Dasharatha said:
अध्याय १२३
त्वं हि ब्रह्मविदः कन्या जनकस्य त्व् अयोनिजा भार्या रामस्य किं चित्रं यद् युक्तम् अनुभाषसे
tvaṃ hi brahmavidaḥ kanyā janakasya tv ayonijā bhāryā rāmasya kiṃ citraṃ yad yuktam anubhāṣase
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"You are the daughter of Janaka, knower of Brahman, not born of a womb, the wife of Rama; what wonder that you speak what is fitting?"
अध्याय १२३
न कोपि भवतां किंतु श्रमः स्वल्पो ऽपि विद्यते गौतम्यां स्नानदानेन पिण्डनिर्वपणेन च
na kopi bhavatāṃ kiṃtu śramaḥ svalpo 'pi vidyate gautamyāṃ snānadānena piṇḍanirvapaṇena ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"There is no fault in any of you; only a little effort is needed: by bathing and giving at the Gautami and offering rice-balls,
अध्याय १२३
तिसृभिर् ब्रह्महत्याभिर् मुक्तो यामि त्रिविष्टपम् त्वया जनकसंभूते स्वकुलोचितम् ईरितम्
tisṛbhir brahmahatyābhir mukto yāmi triviṣṭapam tvayā janakasaṃbhūte svakulocitam īritam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I am freed from the three brahmin-slayings and go to heaven. O daughter of Janaka, you have spoken as befits your family.
अध्याय १२३
प्रापयन्ति परं पारं भवाब्धेः कुलयोषितः गोदावर्याः प्रसादेन किं नामास्त्य् अत्र दुर्लभम्
prāpayanti paraṃ pāraṃ bhavābdheḥ kulayoṣitaḥ godāvaryāḥ prasādena kiṃ nāmāsty atra durlabham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Women of noble family carry one across to the far shore of the ocean of existence. By the grace of the Godavari, what here is hard to attain?"
अध्याय १२३
तथेति क्रियमाणे तु पिण्डदानाय शत्रुहा नैवापश्यद् भक्ष्यभोज्यं ततो लक्ष्मणम् अब्रवीत्
tatheti kriyamāṇe tu piṇḍadānāya śatruhā naivāpaśyad bhakṣyabhojyaṃ tato lakṣmaṇam abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When they agreed and began, the slayer of foes could find no food to offer as the rice-ball; then he spoke to Lakshmana.
अध्याय १२३
लक्ष्मणः प्राह विनयाद् इङ्गुद्याश् च फलानि च सन्ति तेषां च पिण्याकम् आनीतं तत्क्षणाद् इव
lakṣmaṇaḥ prāha vinayād iṅgudyāś ca phalāni ca santi teṣāṃ ca piṇyākam ānītaṃ tatkṣaṇād iva
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Lakshmana said humbly, "There are ingudi fruits, and their oil-cake," and brought it almost at once.
अध्याय १२३
पिण्याकेनाथ गङ्गायां पिण्डं दातुं तथा पितुः मनः कुर्वंस् ततो रामो मन्दो ऽभूद् दुःखितस् तदा
piṇyākenātha gaṅgāyāṃ piṇḍaṃ dātuṃ tathā pituḥ manaḥ kurvaṃs tato rāmo mando 'bhūd duḥkhitas tadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then Rama, resolving to offer his father a rice-ball of oil-cake in the Ganga, became downcast and sorrowful.
अध्याय १२३
दैवी वाग् अभवत् तत्र दुःखं त्यज नृपात्मज राज्यभ्रष्टो वनं प्राप्तः किं वै निष्किंचनो भवान्
daivī vāg abhavat tatra duḥkhaṃ tyaja nṛpātmaja rājyabhraṣṭo vanaṃ prāptaḥ kiṃ vai niṣkiṃcano bhavān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
A divine voice arose there: "Give up your sorrow, O prince. You have lost your kingdom and come to the forest; are you not without possessions?
अध्याय १२३
अशठो धर्मनिरतो न शोचितुम् इहार्हसि वित्तशाठ्येन यो धर्मं करोति स तु पातकी
aśaṭho dharmanirato na śocitum ihārhasi vittaśāṭhyena yo dharmaṃ karoti sa tu pātakī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You are honest and devoted to dharma; you should not grieve here. It is he who practises dharma while hiding his wealth who is the sinner.
अध्याय १२३
श्रूयते सर्वशास्त्रेषु यद् राम शृणु यत्नतः यदन्नः पुरुषो राजंस् तदन्नास् तस्य देवताः
śrūyate sarvaśāstreṣu yad rāma śṛṇu yatnataḥ yadannaḥ puruṣo rājaṃs tadannās tasya devatāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
It is heard in all the scriptures, O Rama, listen carefully: whatever food a man eats, O king, that same food is eaten by his gods."
अध्याय १२३
पिण्डे निपतिते भूमौ नापश्यत् पितरं तदा शवं च पतितं यत्र शवतीर्थम् अनुत्तमम्
piṇḍe nipatite bhūmau nāpaśyat pitaraṃ tadā śavaṃ ca patitaṃ yatra śavatīrtham anuttamam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When the rice-ball fell to the ground he did not then see his father; and the place where the corpse fell is the unsurpassed Shavatirtha,
अध्याय १२३
महापातकसंघातविघातकृद् अनुस्मृतिः तत्रागच्छंल् लोकपाला रुद्रादित्यास् तथाश्विनौ
mahāpātakasaṃghātavighātakṛd anusmṛtiḥ tatrāgacchaṃl lokapālā rudrādityās tathāśvinau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
whose very remembrance destroys the mass of great sins. There came the guardians of the worlds, the Rudras, the Adityas and the two Ashvins,
अध्याय १२३
स्वं स्वं विमानम् आरूढास् तेषां मध्ये ऽतिदीप्तिमान् विमानवरम् आरूढः स्तूयमानश् च किंनरैः
svaṃ svaṃ vimānam ārūḍhās teṣāṃ madhye 'tidīptimān vimānavaram ārūḍhaḥ stūyamānaś ca kiṃnaraiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
each mounted on his own celestial car; among them, on the finest car, exceedingly radiant and praised by the Kinnaras,
अध्याय १२३
आदित्यसदृशाकारस् तेषां मध्ये बभौ पिता तम् अदृष्ट्वा स्वपितरं देवान् दृष्ट्वा विमानिनः
ādityasadṛśākāras teṣāṃ madhye babhau pitā tam adṛṣṭvā svapitaraṃ devān dṛṣṭvā vimāninaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
his father shone in their midst with a form like the sun. Not seeing his own father, but seeing the gods in their cars,
अध्याय १२३
कृताञ्जलिपुटो रामः पिता मे क्वेत्य् अभाषत इति दिव्याभवद् वाणी रामं संबोध्य सीतया
kṛtāñjalipuṭo rāmaḥ pitā me kvety abhāṣata iti divyābhavad vāṇī rāmaṃ saṃbodhya sītayā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Rama, with joined palms, said, "Where is my father?" Then a divine voice spoke, addressing Rama and Sita:
अध्याय १२३
तिसृभिर् ब्रह्महत्याभिर् मुक्तो दशरथो नृपः वृतं पश्य सुरैस् तात देवा अप्य् ऊचिरे च तम्
tisṛbhir brahmahatyābhir mukto daśaratho nṛpaḥ vṛtaṃ paśya surais tāta devā apy ūcire ca tam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"King Dasharatha is freed from the three brahmin-slayings; see him, dear one, surrounded by the gods." And the gods too said to him:
अध्याय १२३
धन्यो ऽसि कृतकृत्यो ऽसि राम स्वर्गं गतः पिता नानानिरयसंघातात् पूर्वजान् उद्धरेत् तु यः
dhanyo 'si kṛtakṛtyo 'si rāma svargaṃ gataḥ pitā nānānirayasaṃghātāt pūrvajān uddharet tu yaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"You are blessed, you have done your duty, O Rama; your father has gone to heaven. He who lifts his forefathers out of the host of hells
अध्याय १२३
स धन्यो ऽलंकृतं तेन कृतिना भुवनत्रयम् एनं पश्य महाबाहो मुक्तपापं रविप्रभम्
sa dhanyo 'laṃkṛtaṃ tena kṛtinā bhuvanatrayam enaṃ paśya mahābāho muktapāpaṃ raviprabham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
is blessed, and by that accomplished one the three worlds are adorned. See him, O mighty-armed one, freed from sin and radiant as the sun.
अध्याय १२३
सर्वसंपत्तियुक्तो ऽपि पापी दग्धद्रुमोपमः निष्किंचनो ऽपि सुकृती दृश्यते चन्द्रमौलिवत्
sarvasaṃpattiyukto 'pi pāpī dagdhadrumopamaḥ niṣkiṃcano 'pi sukṛtī dṛśyate candramaulivat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Even with every kind of wealth, a sinner is like a burnt tree; even without possessions, a virtuous man shines like the moon-crested Shiva."
अध्याय १२३
दृष्ट्वाब्रवीत् सुतं राजा आशीर्भिर् अभिनन्द्य च
dṛṣṭvābravīt sutaṃ rājā āśīrbhir abhinandya ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Seeing his son, the king spoke, greeting him with blessings:
अध्याय १२३
कृतकृत्यो ऽसि भद्रं ते तारितो ऽहं त्वयानघ धन्यः स पुत्रो लोके ऽस्मिन् पितॄणां यस् तु तारकः
kṛtakṛtyo 'si bhadraṃ te tārito 'haṃ tvayānagha dhanyaḥ sa putro loke 'smin pitṝṇāṃ yas tu tārakaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"You have done your duty; blessings on you. I have been delivered by you, O sinless one. Blessed in this world is the son who delivers his ancestors."
अध्याय १२३
ततः सुरगणाः प्रोचुर् देवानां कार्यसिद्धये रामं च पुरुषश्रेष्ठं गच्छ तात यथासुखम् ततस् तद्वचनं श्रुत्वा रामस् तान् अब्रवीत् सुरान्
tataḥ suragaṇāḥ procur devānāṃ kāryasiddhaye rāmaṃ ca puruṣaśreṣṭhaṃ gaccha tāta yathāsukham tatas tadvacanaṃ śrutvā rāmas tān abravīt surān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then the hosts of gods, to accomplish the gods' purpose, said to Rama, best of men, "Go, dear one, as you please." Hearing their words, Rama said to the gods:
अध्याय १२३
गुरौ पितरि मे देवाः किं कृत्यम् अवशिष्यते
gurau pitari me devāḥ kiṃ kṛtyam avaśiṣyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O gods, what duty remains for me toward my elder, my father?"
अध्याय १२३
नदी न गङ्गया तुल्या न त्वया सदृशः सुतः न शिवेन समो देवो न तारेण समो मनुः
nadī na gaṅgayā tulyā na tvayā sadṛśaḥ sutaḥ na śivena samo devo na tāreṇa samo manuḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"No river equals the Ganga, no son is like you, no god is equal to Shiva, and no mantra equals the pranava.
अध्याय १२३
त्वया राम गुरूणां च कार्यं सर्वम् अनुष्ठितम् तारिताः पितरो राम त्वया पुत्रेण मानद गच्छन्तु सर्वे स्वस्थानं त्वं च गच्छ यथासुखम्
tvayā rāma gurūṇāṃ ca kāryaṃ sarvam anuṣṭhitam tāritāḥ pitaro rāma tvayā putreṇa mānada gacchantu sarve svasthānaṃ tvaṃ ca gaccha yathāsukham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By you, O Rama, every duty to your elders has been fulfilled; your ancestors have been delivered by you, their son, O giver of honour. Let all go to their own abodes, and you too go as you please."
अध्याय १२३
तद् देववचनाद् धृष्टः सीतया लक्ष्मणाग्रजः तद् दृष्ट्वा गङ्गामाहात्म्यं विस्मितो वाक्यम् अब्रवीत्
tad devavacanād dhṛṣṭaḥ sītayā lakṣmaṇāgrajaḥ tad dṛṣṭvā gaṅgāmāhātmyaṃ vismito vākyam abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Delighted by the gods' words, Lakshmana's elder brother, with Sita, having seen the greatness of the Ganga, spoke in wonder:
अध्याय १२३
अहो गङ्गाप्रभावो ऽयं त्रैलोक्ये नोपमीयते वयं धन्या यतो गङ्गा दृष्टास्माभिस् त्रिपावनी
aho gaṅgāprabhāvo 'yaṃ trailokye nopamīyate vayaṃ dhanyā yato gaṅgā dṛṣṭāsmābhis tripāvanī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Ah, this power of the Ganga has no equal in the three worlds. We are blessed, for we have seen the Ganga, purifier of the three worlds."
अध्याय १२३
हर्षेण महता युक्तो देवं स्थाप्य महेश्वरम् तं षोडशभिर् ईशानम् उपचारैः प्रयत्नतः
harṣeṇa mahatā yukto devaṃ sthāpya maheśvaram taṃ ṣoḍaśabhir īśānam upacāraiḥ prayatnataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Filled with great joy, he installed the god Maheshvara and carefully worshipped that Lord with the sixteen offerings,
अध्याय १२३
संपूज्यावरणैर् युक्तं षट्त्रिंशत्कलम् ईश्वरम् कृताञ्जलिपुटो भूत्वा रामस् तुष्टाव शंकरम्
saṃpūjyāvaraṇair yuktaṃ ṣaṭtriṃśatkalam īśvaram kṛtāñjalipuṭo bhūtvā rāmas tuṣṭāva śaṃkaram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
worshipping the Lord of thirty-six kalas together with his attendant deities; then, with joined palms, Rama praised Shankara:
अध्याय १२३
नमामि शंभुं पुरुषं पुराणं नमामि सर्वज्ञम् अपारभावम् नमामि रुद्रं प्रभुम् अक्षयं तं नमामि शर्वं शिरसा नमामि
namāmi śaṃbhuṃ puruṣaṃ purāṇaṃ namāmi sarvajñam apārabhāvam namāmi rudraṃ prabhum akṣayaṃ taṃ namāmi śarvaṃ śirasā namāmi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I bow to Shambhu, the ancient Person; I bow to the all-knowing one of boundless being; I bow to Rudra, the imperishable Lord; I bow to Sharva, I bow with my head.
अध्याय १२३
नमामि देवं परम् अव्ययं तम् उमापतिं लोकगुरुं नमामि नमामि दारिद्र्यविदारणं तं नमामि रोगापहरं नमामि
namāmi devaṃ param avyayaṃ tam umāpatiṃ lokaguruṃ namāmi namāmi dāridryavidāraṇaṃ taṃ namāmi rogāpaharaṃ namāmi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I bow to the supreme, imperishable God; I bow to Uma's lord, teacher of the worlds; I bow to him who tears away poverty; I bow to the remover of disease.
अध्याय १२३
नमामि कल्याणम् अचिन्त्यरूपं नमामि विश्वोद्भवबीजरूपम् नमामि विश्वस्थितिकारणं तं नमामि संहारकरं नमामि
namāmi kalyāṇam acintyarūpaṃ namāmi viśvodbhavabījarūpam namāmi viśvasthitikāraṇaṃ taṃ namāmi saṃhārakaraṃ namāmi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I bow to the auspicious one of inconceivable form; I bow to him who is the seed of the universe's origin; I bow to the cause of its preservation; I bow to its destroyer.
अध्याय १२३
नमामि गौरीप्रियम् अव्ययं तं नमामि नित्यं क्षरम् अक्षरं तम् नमामि चिद्रूपम् अमेयभावं त्रिलोचनं तं शिरसा नमामि
namāmi gaurīpriyam avyayaṃ taṃ namāmi nityaṃ kṣaram akṣaraṃ tam namāmi cidrūpam ameyabhāvaṃ trilocanaṃ taṃ śirasā namāmi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I bow to the imperishable beloved of Gauri; I bow to him who is ever the perishable and the imperishable; I bow to him whose form is consciousness and whose being is immeasurable; I bow with my head to the three-eyed one.
अध्याय १२३
नमामि कारुण्यकरं भवस्य भयंकरं वापि सदा नमामि नमामि दातारम् अभीप्सितानां नमामि सोमेशम् उमेशम् आदौ
namāmi kāruṇyakaraṃ bhavasya bhayaṃkaraṃ vāpi sadā namāmi namāmi dātāram abhīpsitānāṃ namāmi someśam umeśam ādau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I bow always to him who is compassionate to beings, and also terrifying; I bow to the giver of all that is desired; I bow first to Someshvara, lord of Uma.
अध्याय १२३
नमामि वेदत्रयलोचनं तं नमामि मूर्तित्रयवर्जितं तम् नमामि पुण्यं सदसद्व्यतीतं नमामि तं पापहरं नमामि
namāmi vedatrayalocanaṃ taṃ namāmi mūrtitrayavarjitaṃ tam namāmi puṇyaṃ sadasadvyatītaṃ namāmi taṃ pāpaharaṃ namāmi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I bow to him whose eyes are the three Vedas; I bow to him who is beyond the three forms; I bow to the holy one beyond being and non-being; I bow to the remover of sin.
अध्याय १२३
नमामि विश्वस्य हिते रतं तं नमामि रूपाणि बहूनि धत्ते यो विश्वगोप्ता सदसत्प्रणेता नमामि तं विश्वपतिं नमामि
namāmi viśvasya hite rataṃ taṃ namāmi rūpāṇi bahūni dhatte yo viśvagoptā sadasatpraṇetā namāmi taṃ viśvapatiṃ namāmi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I bow to him devoted to the welfare of the universe, who bears many forms; he who is the protector of the universe and the director of being and non-being — I bow to that Lord of the universe.
अध्याय १२३
यज्ञेश्वरं संप्रति हव्यकव्यं तथा गतिं लोकसदाशिवो यः आराधितो यश् च ददाति सर्वं नमामि दानप्रियम् इष्टदेवम्
yajñeśvaraṃ saṃprati havyakavyaṃ tathā gatiṃ lokasadāśivo yaḥ ārādhito yaś ca dadāti sarvaṃ namāmi dānapriyam iṣṭadevam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The lord of sacrifice, who is now the offering to gods and ancestors, the goal of the worlds, the eternal Shiva who when worshipped gives everything — I bow to that chosen deity who delights in giving.
अध्याय १२३
नमामि सोमेश्वरम् अस्वतन्त्रम् उमापतिं तं विजयं नमामि नमामि विघ्नेश्वरनन्दिनाथं पुत्रप्रियं तं शिरसा नमामि
namāmi someśvaram asvatantram umāpatiṃ taṃ vijayaṃ namāmi namāmi vighneśvaranandināthaṃ putrapriyaṃ taṃ śirasā namāmi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I bow to Someshvara, who is bound to his devotees; I bow to that lord of Uma, the victorious; I bow with my head to the lord of Vighneshvara and Nandi, who loves his sons.
अध्याय १२३
नमामि देवं भवदुःखशोक विनाशनं चन्द्रधरं नमामि नमामि गङ्गाधरम् ईशम् ईड्यम् उमाधवं देववरं नमामि
namāmi devaṃ bhavaduḥkhaśoka vināśanaṃ candradharaṃ namāmi namāmi gaṅgādharam īśam īḍyam umādhavaṃ devavaraṃ namāmi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I bow to the god who destroys the grief and sorrow of worldly existence; I bow to the bearer of the moon; I bow to the praiseworthy Lord who holds the Ganga; I bow to Uma's consort, best of gods.
अध्याय १२३
नमाम्य् अजादीशपुरंदरादि सुरासुरैर् अर्चितपादपद्मम् नमामि देवीमुखवादनानाम् ईक्षार्थम् अक्षित्रितयं य ऐच्छत्
namāmy ajādīśapuraṃdarādi surāsurair arcitapādapadmam namāmi devīmukhavādanānām īkṣārtham akṣitritayaṃ ya aicchat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I bow to him whose lotus feet are worshipped by gods and demons led by Brahma, Vishnu and Indra; I bow to him who wished for three eyes to behold the Goddess's face.
अध्याय १२३
पञ्चामृतैर् गन्धसुधूपदीपैर् विचित्रपुष्पैर् विविधैश् च मन्त्रैः अन्नप्रकारैः सकलोपचारैः संपूजितं सोमम् अहं नमामि
pañcāmṛtair gandhasudhūpadīpair vicitrapuṣpair vividhaiś ca mantraiḥ annaprakāraiḥ sakalopacāraiḥ saṃpūjitaṃ somam ahaṃ namāmi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Worshipped with the five nectars, perfume, fine incense and lamps, with various flowers and many mantras, with kinds of food and every offering — to that Lord with Uma I bow."
अध्याय १२३
ततः स भगवान् आह रामं शंभुः सलक्ष्मणम् वरान् वृणीष्व भद्रं ते रामः प्राह वृषध्वजम्
tataḥ sa bhagavān āha rāmaṃ śaṃbhuḥ salakṣmaṇam varān vṛṇīṣva bhadraṃ te rāmaḥ prāha vṛṣadhvajam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then the blessed Shambhu said to Rama and Lakshmana, "Choose boons; blessings on you." Rama said to the bull-bannered god:
अध्याय १२३
स्तोत्रेणानेन ये भक्त्या तोष्यन्ति त्वां सुरोत्तम तेषां सर्वाणि कार्याणि सिद्धिं यान्तु महेश्वर
stotreṇānena ye bhaktyā toṣyanti tvāṃ surottama teṣāṃ sarvāṇi kāryāṇi siddhiṃ yāntu maheśvara
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O best of gods, may every undertaking of those who devotedly please you with this hymn succeed, O Maheshvara.
अध्याय १२३
येषां च पितरः शंभो पतिता नरकार्णवे तेषां पिण्डादिदानेन पूता यान्तु त्रिविष्टपम्
yeṣāṃ ca pitaraḥ śaṃbho patitā narakārṇave teṣāṃ piṇḍādidānena pūtā yāntu triviṣṭapam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
And those whose ancestors, O Shambhu, have fallen into the ocean of hell — purified by the offering of rice-balls and the like here, may they go to heaven.
अध्याय १२३
जन्मप्रभृति पापानि मनोवाक्कायिकं त्व् अघम् अत्र तु स्नानमात्रेण तत् सद्यो नाशम् आप्नुयात्
janmaprabhṛti pāpāni manovākkāyikaṃ tv agham atra tu snānamātreṇa tat sadyo nāśam āpnuyāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Sins committed since birth, and wrongs of mind, speech and body — may they be destroyed at once merely by bathing here.
अध्याय १२३
अत्र ये भक्तितः शंभो ददत्य् अर्थिभ्य अण्व् अपि सर्वं तद् अक्षयं शंभो दातॄणां फलकृद् भवेत्
atra ye bhaktitaḥ śaṃbho dadaty arthibhya aṇv api sarvaṃ tad akṣayaṃ śaṃbho dātṝṇāṃ phalakṛd bhavet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Whatever those who give here with devotion to supplicants, even a trifle, O Shambhu, may all of it be imperishable and bear fruit for the givers."
अध्याय १२३
एवम् अस्त्व् इति तं रामं शंकरो हृषितो ऽब्रवीत् गते तस्मिन् सुरश्रेष्ठे रामो ऽप्य् अनुचरैः सह
evam astv iti taṃ rāmaṃ śaṃkaro hṛṣito 'bravīt gate tasmin suraśreṣṭhe rāmo 'py anucaraiḥ saha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"So be it," said Shankara to Rama, delighted. When that best of gods had gone, Rama too, with his followers,
अध्याय १२३
गौतमी यत्र चोत्पन्ना शनैस् तं देशम् अभ्यगात् ततः प्रभृति तत् तीर्थं रामतीर्थम् उदाहृतम्
gautamī yatra cotpannā śanais taṃ deśam abhyagāt tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ rāmatīrtham udāhṛtam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
slowly went to the region where the Gautami arose. From then on that tirtha has been called Ramatirtha.
अध्याय १२३
दयालोर् अपतत् तत्र लक्ष्मणस्य कराच् छरः तद् बाणतीर्थम् अभवत् सर्वापद्विनिवारणम्
dayālor apatat tatra lakṣmaṇasya karāc charaḥ tad bāṇatīrtham abhavat sarvāpadvinivāraṇam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
An arrow fell there from the hand of the compassionate Lakshmana; that became Banatirtha, which wards off all calamities.
अध्याय १२३
यत्र सौमित्रिणा स्नानं शंकरस्यार्चनं कृतम् तत् तीर्थं लक्ष्मणं जातं तथा सीतासमुद्भवम्
yatra saumitriṇā snānaṃ śaṃkarasyārcanaṃ kṛtam tat tīrthaṃ lakṣmaṇaṃ jātaṃ tathā sītāsamudbhavam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Where Saumitri bathed and worshipped Shankara, that tirtha became Lakshmanatirtha, and likewise Sitatirtha,
अध्याय १२३
नानाविधाशेषपापसंघनिर्मूलनक्षमम् यद् अङ्घ्रिसंगाद् अभवद् गङ्गा त्रैलोक्यपावनी
nānāvidhāśeṣapāpasaṃghanirmūlanakṣamam yad aṅghrisaṃgād abhavad gaṅgā trailokyapāvanī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
able to uproot the whole mass of sins of every kind. He by contact with whose feet the Ganga became the purifier of the three worlds —
अध्याय १२३
स यत्र स्नानम् अकरोत् तद् वैशिष्ट्यं किम् उच्यते तद् रामतीर्थसदृशं तीर्थं क्वापि न विद्यते
sa yatra snānam akarot tad vaiśiṣṭyaṃ kim ucyate tad rāmatīrthasadṛśaṃ tīrthaṃ kvāpi na vidyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
where he bathed, what can be said of its excellence? No tirtha anywhere is like that Ramatirtha.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 123
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.