अध्याय १२७
देवतीर्थम् इति ख्यातं गङ्गाया उत्तरे तटे तस्य प्रभावं वक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम्
devatīrtham iti khyātaṃ gaṅgāyā uttare taṭe tasya prabhāvaṃ vakṣyāmi sarvapāpapraṇāśanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O excellent brahmins, when the water encroaches upon the abode of seven sages (Great Bear) the entire area of the three worlds becomes a vast sheet of water.
अध्याय १२७
आर्ष्टिषेण इति ख्यातो राजा सर्वगुणान्वितः तस्य भार्या जया नाम साक्षाल् लक्ष्मीर् इवापरा
ārṣṭiṣeṇa iti khyāto rājā sarvaguṇānvitaḥ tasya bhāryā jayā nāma sākṣāl lakṣmīr ivāparā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then, O brahmins, the wind arising out of the expiration of Visnu destroys those clouds in the course of hundred years and more.
अध्याय १२७
तस्य पुत्रो भरो नाम मतिमान् पितृवत्सलः धनुर्वेदे च वेदे च निष्णातो दक्ष एव च
tasya putro bharo nāma matimān pitṛvatsalaḥ dhanurvede ca vede ca niṣṇāto dakṣa eva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He then employs the divine Yoganidra (yogic slumber) consisting of Maya of the Atman (soul). He is the Supreme lord pondering over himself with the appellation of Vasudeva.
अध्याय १२७
तस्य भार्या रूपवती सुप्रभेत्य् अभिविश्रुता आर्ष्टिषेणस् ततो राजा पुत्रे राज्यं निवेश्य सः
tasya bhāryā rūpavatī suprabhety abhiviśrutā ārṣṭiṣeṇas tato rājā putre rājyaṃ niveśya saḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
A thousand sets of four Yugas constitute a day of the lotus-born Brahma. When the whole universe becomes a vast sheet of water, a period of as much duration is said to be his night.
अध्याय १२७
पुरोधसा च मुख्येन दीक्षां चक्रे नरेश्वरः सरस्वत्यास् ततस् तीरे हयमेधाय यत्नवान्
purodhasā ca mukhyena dīkṣāṃ cakre nareśvaraḥ sarasvatyās tatas tīre hayamedhāya yatnavān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Waking up at the close of the night, Brahma continues the work of creation. As mentioned to you before, it is Visnu who assumes this form of'Brahma and continues the work of creation.
अध्याय १२७
ऋत्विग्भिर् ऋषिमुख्यैश् च वेदशास्त्रपरायणैः दीक्षितं तं नृपश्रेष्ठं ब्राह्मणाग्निसमीपतः
ṛtvigbhir ṛṣimukhyaiś ca vedaśāstraparāyaṇaiḥ dīkṣitaṃ taṃ nṛpaśreṣṭhaṃ brāhmaṇāgnisamīpataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The (special) quality of the waters (i.e. taste) is drunk (consumed and destroyed) by the Fire element. When the Rasatanmatra (the subtle primary element of taste) is destroyed, the heated waters perish.
अध्याय १२७
मिथुर् दानवराट् शूरः पापबुद्धिः प्रतापवान् मखं विध्वस्य नृपतिं सभार्यं सपुरोहितम्
mithur dānavarāṭ śūraḥ pāpabuddhiḥ pratāpavān makhaṃ vidhvasya nṛpatiṃ sabhāryaṃ sapurohitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
It spreads everywhere, at the sides, above and below along with its rays. The fire-element has its great quality, rupa (colour), that causes lustre, that is destroyed by Vayu.
अध्याय १२७
आदाय वेगात् स प्रागाद् रसातलतलं मुने नीते तस्मिन् नृपवरे यज्ञे नष्टे ततो ऽमराः
ādāya vegāt sa prāgād rasātalatalaṃ mune nīte tasmin nṛpavare yajñe naṣṭe tato 'marāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
(The cosmic egg) consisting of seven worlds along with the mountains, the seven continents and oceans is enveloped by water and it is drunk (i.e. destroyed) by the fiery element.
अध्याय १२७
ऋत्विजश् च ययुः सर्वे स्वं स्वं स्थानं मखात् ततः पुरोहितसुतो राज्ञो देवापिर् इति विश्रुतः
ṛtvijaś ca yayuḥ sarve svaṃ svaṃ sthānaṃ makhāt tataḥ purohitasuto rājño devāpir iti viśrutaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then all the priests went from the sacrifice to their own places. The son of the king's priest was known as Devapi.
अध्याय १२७
बालस् तां मातरं दृष्ट्वा आत्मनः पितरं न च दृष्ट्वा सविस्मयो भूत्वा दुःखितो ऽतीव चाभवत्
bālas tāṃ mātaraṃ dṛṣṭvā ātmanaḥ pitaraṃ na ca dṛṣṭvā savismayo bhūtvā duḥkhito 'tīva cābhavat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The boy, seeing his mother but not his father, was bewildered and became deeply grieved.
अध्याय १२७
स मातरं तु पप्रच्छ पिता मे क्व गतो ऽम्बिके पितृहीनो न जीवेयं मातः सत्यं वदस्व मे
sa mātaraṃ tu papraccha pitā me kva gato 'mbike pitṛhīno na jīveyaṃ mātaḥ satyaṃ vadasva me
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He asked his mother, "Where has my father gone, mother? Without my father I cannot live; tell me the truth, mother.
अध्याय १२७
धिग् धिक् पितृविहीनानां जीवितं पापकर्मणाम् न वक्षि यदि मे मातर् जलम् अग्निम् अथाविशे
dhig dhik pitṛvihīnānāṃ jīvitaṃ pāpakarmaṇām na vakṣi yadi me mātar jalam agnim athāviśe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Fie, fie on the life of the sinful who have no father! If you do not tell me, mother, I will enter water or fire."
अध्याय १२७
पुत्रं प्रोवाच सा माता राज्ञो भार्या पुरोधसः दानवेन तलं नीतो राज्ञा सह पिता तव
putraṃ provāca sā mātā rājño bhāryā purodhasaḥ dānavena talaṃ nīto rājñā saha pitā tava
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
His mother, the wife of the king's priest, said to her son, "Your father has been carried off to the netherworld by a demon, together with the king."
अध्याय १२७
क्व नीतः केन वा नीतः कथं नीतः क्व कर्मणि केषु पश्यत्सु किं स्थानं दानवस्य वदस्व मे
kva nītaḥ kena vā nītaḥ kathaṃ nītaḥ kva karmaṇi keṣu paśyatsu kiṃ sthānaṃ dānavasya vadasva me
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Where was he taken, by whom, how, and during what rite? Who looked on? Tell me where the demon dwells."
अध्याय १२७
दीक्षितं यज्ञसदसि सभार्यं सपुरोधसम् राजानं तं मिथुर् दैत्यो नीतवान् स रसातलम् पश्यत्सु देवसंघेषु वह्निब्राह्मणसंनिधौ
dīkṣitaṃ yajñasadasi sabhāryaṃ sapurodhasam rājānaṃ taṃ mithur daityo nītavān sa rasātalam paśyatsu devasaṃgheṣu vahnibrāhmaṇasaṃnidhau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"The demon Mithu carried off the king, consecrated in the sacrificial hall, with his wife and his priest, to Rasatala, while the hosts of gods looked on, in the presence of the fire and the brahmins."
अध्याय १२७
तन् मातृवचनं श्रुत्वा देवापिः कृत्यम् अस्मरत् देवान् पश्ये ऽथवाग्निं वा ऋत्विजो वासुरांस् तथा
tan mātṛvacanaṃ śrutvā devāpiḥ kṛtyam asmarat devān paśye 'thavāgniṃ vā ṛtvijo vāsurāṃs tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing his mother's words, Devapi considered what to do: "I shall look to the gods, or to Fire, or to the priests, or to the demons;
अध्याय १२७
एतेष्व् एव पितान्वेष्यो नान्यत्रेति मतिर् मम इति निश्चित्य देवापिर् भरं प्राह नृपात्मजम्
eteṣv eva pitānveṣyo nānyatreti matir mama iti niścitya devāpir bharaṃ prāha nṛpātmajam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
my father must be sought among these and nowhere else; that is my view." Having so decided, Devapi spoke to Bhara, the king's son:
अध्याय १२७
तपसा ब्रह्मचर्येण व्रतेन नियमेन च आनेतव्या मया सर्वे नीता ये च रसातलम्
tapasā brahmacaryeṇa vratena niyamena ca ānetavyā mayā sarve nītā ye ca rasātalam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"By austerity, celibacy, vows and discipline I must bring back all who were taken to Rasatala.
अध्याय १२७
जाते पराभवे घोरे यो न कुर्यात् प्रतिक्रियाम् नराधमेन किं तेन जीवता वा मृतेन वा
jāte parābhave ghore yo na kuryāt pratikriyām narādhamena kiṃ tena jīvatā vā mṛtena vā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When a terrible defeat has occurred, what use is that vilest of men who does not strike back, whether he lives or dies?
अध्याय १२७
त्वं प्रशाधि महीं कृत्स्नाम् आर्ष्टिषेणः पिता यथा माता मम त्वया पाल्या राजन् यावन् ममागतिः भवेच् च कृतकार्यस्य अनुजानीहि मां भर
tvaṃ praśādhi mahīṃ kṛtsnām ārṣṭiṣeṇaḥ pitā yathā mātā mama tvayā pālyā rājan yāvan mamāgatiḥ bhavec ca kṛtakāryasya anujānīhi māṃ bhara
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Rule the whole earth as your father Arshtishena did. Protect my mother, O king, until I return with my task accomplished; give me leave, Bhara."
अध्याय १२७
भरेणोक्तः स देवापिः सर्वं निश्चित्य यत्नतः
bhareṇoktaḥ sa devāpiḥ sarvaṃ niścitya yatnataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Bhara, having carefully considered everything, said to Devapi:
अध्याय १२७
सिद्धिं कुरु सुखं याहि मा चिन्ताम् अल्पिकां भज
siddhiṃ kuru sukhaṃ yāhi mā cintām alpikāṃ bhaja
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Accomplish your aim and go happily; do not entertain the least worry."
अध्याय १२७
ततो देवापिर् अमरराजाङ्घ्रिध्यानतत्परः ऋत्विजो ऽन्वेष्य यत्नेन नत्वा तान् ऋत्विजः पृथक् कृताञ्जलिपुटो बालो देवापिर् वाक्यम् अब्रवीत्
tato devāpir amararājāṅghridhyānatatparaḥ ṛtvijo 'nveṣya yatnena natvā tān ṛtvijaḥ pṛthak kṛtāñjalipuṭo bālo devāpir vākyam abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then Devapi, intent on meditating on the feet of the king of the immortals, diligently sought out the priests and bowed to each of them; and the boy Devapi, with joined palms, said:
अध्याय १२७
भवद्भिश् च मखो रक्ष्यो यजमानश् च दीक्षितः पुरोधाश् च तथा रक्ष्यः पत्नी या दीक्षितस्य तु
bhavadbhiś ca makho rakṣyo yajamānaś ca dīkṣitaḥ purodhāś ca tathā rakṣyaḥ patnī yā dīkṣitasya tu
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"You were to protect the sacrifice and the consecrated sacrificer, and the priest likewise, and the consecrated one's wife.
अध्याय १२७
भवत्सु तत्र पश्यत्सु यज्ञं विध्वस्य दैत्यराट् राजादयस् तेन नीतास् तन् न युक्ततमं भवेत्
bhavatsu tatra paśyatsu yajñaṃ vidhvasya daityarāṭ rājādayas tena nītās tan na yuktatamaṃ bhavet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
While you looked on, the demon king destroyed the sacrifice and carried off the king and the others; that was not at all proper.
अध्याय १२७
अथाप्य् एतद् अहं मन्ये भवन्तस् तान् अरोगिणः दातुम् अर्हन्ति तान् सर्वान् अन्यथा शापम् अर्हथ
athāpy etad ahaṃ manye bhavantas tān arogiṇaḥ dātum arhanti tān sarvān anyathā śāpam arhatha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Still, I think you ought to give them all back unharmed; otherwise you deserve a curse."
अध्याय १२७
मखे ऽग्निः प्रथमं पूज्यो ह्य् अग्निर् एवात्र दैवतम् तस्माद् वयं न जानीमो ह्य् अग्नीनां परिचारकाः
makhe 'gniḥ prathamaṃ pūjyo hy agnir evātra daivatam tasmād vayaṃ na jānīmo hy agnīnāṃ paricārakāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"In a sacrifice Fire is worshipped first; Fire alone is the deity here. So we do not know; we are only servants of the fires.
अध्याय १२७
स एव दाता भोक्ता च हर्ता कर्ता च हव्यवाट्
sa eva dātā bhoktā ca hartā kartā ca havyavāṭ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He, the bearer of oblations, is the giver and the enjoyer, the taker and the doer."
अध्याय १२७
ऋत्विजः पृष्ठतः कृत्वा देवापिर् जातवेदसम् पूजयित्वा यथान्यायम् अग्नये तन् न्यवेदयत्
ṛtvijaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtvā devāpir jātavedasam pūjayitvā yathānyāyam agnaye tan nyavedayat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Leaving the priests behind, Devapi duly worshipped Jatavedas and laid the matter before Fire.
अध्याय १२७
यथर्त्विजस् तथा चाहं देवानां परिचारकः हव्यं वहामि देवानां भोक्तारो रक्षकाश् च ते
yathartvijas tathā cāhaṃ devānāṃ paricārakaḥ havyaṃ vahāmi devānāṃ bhoktāro rakṣakāś ca te
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"As the priests are, so am I — a servant of the gods. I carry the offerings to the gods; they are the enjoyers and the protectors.
अध्याय १२७
देवान् आहूय यत्नेन हविर्भागान् पृथक् पृथक् दास्ये ऽहम् एष दोषो मे तस्माद् याहि सुरान् प्रति
devān āhūya yatnena havirbhāgān pṛthak pṛthak dāsye 'ham eṣa doṣo me tasmād yāhi surān prati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Summoning the gods carefully, I give each his share of the oblation; this is no fault of mine. So go to the gods."
अध्याय १२७
देवापिः स सुरान् प्राप्य नत्वा तेभ्यः पृथक् पृथक् ऋत्विग्वाक्यं चाग्निवाक्यं शापं चापि न्यवेदयत्
devāpiḥ sa surān prāpya natvā tebhyaḥ pṛthak pṛthak ṛtvigvākyaṃ cāgnivākyaṃ śāpaṃ cāpi nyavedayat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Devapi went to the gods, bowed to each of them, and reported the priests' words, Fire's words, and his threat of a curse.
अध्याय १२७
आहूता वैदिकैर् मन्त्रैर् ऋत्विग्भिश् च यथाक्रमम् भोक्ष्यामहे हविर्भागान् न स्वतन्त्रा द्विजोत्तम
āhūtā vaidikair mantrair ṛtvigbhiś ca yathākramam bhokṣyāmahe havirbhāgān na svatantrā dvijottama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Summoned by Vedic mantras and by the priests in due order, we enjoy our shares of the oblation; we are not independent, O best of brahmins.
अध्याय १२७
तस्माद् वेदानुगा नित्यं वयं वेदेन चोदिताः परतन्त्रास् ततो विप्र वेदेभ्यस् तन् निवेदय
tasmād vedānugā nityaṃ vayaṃ vedena coditāḥ paratantrās tato vipra vedebhyas tan nivedaya
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
So we always follow the Vedas and are directed by the Veda; we are dependent. Therefore, O brahmin, put this to the Vedas."
अध्याय १२७
स देवापिः शुचिर् भूत्वा वेदान् आहूय यत्नतः ध्यानेन तपसा युक्तो वेदाश् चापि पुरो ऽभवन्
sa devāpiḥ śucir bhūtvā vedān āhūya yatnataḥ dhyānena tapasā yukto vedāś cāpi puro 'bhavan
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Devapi purified himself and carefully invoked the Vedas; through his meditation and austerity the Vedas appeared before him.
अध्याय १२७
वेदान् उवाच देवापिर् नमस्य तु पुनः पुनः ऋत्विग्वाक्यं चाग्निवाक्यं देववाक्यं न्यवेदयत्
vedān uvāca devāpir namasya tu punaḥ punaḥ ṛtvigvākyaṃ cāgnivākyaṃ devavākyaṃ nyavedayat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Bowing to the Vedas again and again, Devapi told them the words of the priests, of Fire, and of the gods.
अध्याय १२७
परतन्त्रा वयं तात ईश्वरस्य वशानुगाः अशेषजगदाधारो निराधारो निरञ्जनः
paratantrā vayaṃ tāta īśvarasya vaśānugāḥ aśeṣajagadādhāro nirādhāro nirañjanaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"We are dependent, dear one, subject to the will of the Lord — the support of the whole world, himself unsupported and stainless,
अध्याय १२७
सर्वशक्त्यैकसदनं निधानं सर्वसंपदाम् स तु कर्ता महादेवः संहर्ता स महेश्वरः
sarvaśaktyaikasadanaṃ nidhānaṃ sarvasaṃpadām sa tu kartā mahādevaḥ saṃhartā sa maheśvaraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the sole abode of all powers, the treasury of all riches. That Mahadeva is the creator, and that Maheshvara is the destroyer.
अध्याय १२७
वयं शब्दमया ब्रह्मन् वदामो विद्म एव च अस्माकम् एतत् कृत्यं स्याद् वदामो यत् तु पृच्छसि
vayaṃ śabdamayā brahman vadāmo vidma eva ca asmākam etat kṛtyaṃ syād vadāmo yat tu pṛcchasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
We are made of sound, O brahmin; we speak and we know. This is our function: we will tell you what you ask.
अध्याय १२७
केन नीतास् तस्य नाम तत्पुरं तद्बलं तथा भक्षिताः किं तु नो नष्टा एतज् जानीमहे वयम्
kena nītās tasya nāma tatpuraṃ tadbalaṃ tathā bhakṣitāḥ kiṃ tu no naṣṭā etaj jānīmahe vayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Who carried them off, his name, his city and his strength; that they have not been devoured or destroyed — this we know.
अध्याय १२७
यथा च तव सामर्थ्यं यम् आराध्य च यत्र च स्याद् इत्य् एतच् च जानीमो यथा प्राप्स्यसि तान् पुरः
yathā ca tava sāmarthyaṃ yam ārādhya ca yatra ca syād ity etac ca jānīmo yathā prāpsyasi tān puraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
We also know your capacity, and whom you must worship and where, so that you will have them before you again."
अध्याय १२७
एतच् छ्रुत्वावदद् वेदान् विचार्य सुचिरं हृदि
etac chrutvāvadad vedān vicārya suciraṃ hṛdi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing this and reflecting long in his heart, he said to the Vedas:
अध्याय १२७
वेदा वदन्त्व् एतद् एव सर्वम् एव यथार्थतः सर्वान् प्राप्स्ये तलं नीतान् अलं तेभ्यो नमो ऽस्तु वः
vedā vadantv etad eva sarvam eva yathārthataḥ sarvān prāpsye talaṃ nītān alaṃ tebhyo namo 'stu vaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Let the Vedas tell me all of this exactly as it is, and I will recover all who were taken to the netherworld; salutations to you."
अध्याय १२७
गौतमीं गच्छ देवापे तत्र स्तुहि महेश्वरम् सुप्रसन्नस् तवाभीष्टं दास्यत्य् एव कृपाकरः
gautamīṃ gaccha devāpe tatra stuhi maheśvaram suprasannas tavābhīṣṭaṃ dāsyaty eva kṛpākaraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Go to the Gautami, Devapi, and praise Maheshvara there; well pleased, the compassionate one will surely grant your wish.
अध्याय १२७
भवेद् देवः शिवः प्रीतः स्तुतः सत्यं महामते आर्ष्टिषेणश् च नृपतिस् तस्य जाया जया सती
bhaved devaḥ śivaḥ prītaḥ stutaḥ satyaṃ mahāmate ārṣṭiṣeṇaś ca nṛpatis tasya jāyā jayā satī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Praised, the god Shiva will truly be pleased, O wise one. King Arshtishena and his virtuous wife Jaya,
अध्याय १२७
पिता तवाप्य् उपमन्युस् तले तिष्ठन्त्य् अरोगिणः वरदानान् महेशस्य मिथुं हत्वा च राक्षसम् यशः प्राप्स्यसि धर्मं च एतच् छक्यं न चेतरत्
pitā tavāpy upamanyus tale tiṣṭhanty arogiṇaḥ varadānān maheśasya mithuṃ hatvā ca rākṣasam yaśaḥ prāpsyasi dharmaṃ ca etac chakyaṃ na cetarat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and your father Upamanyu, remain unharmed in the netherworld. By Mahesha's boon you will slay the demon Mithu and gain fame and merit; this can be done, and nothing else."
अध्याय १२७
तद् वेदवचनाद् बालो देवापिर् गौतमीं गतः स्नात्वा कृतक्षणो विप्रस् तुष्टाव च महेश्वरम्
tad vedavacanād bālo devāpir gautamīṃ gataḥ snātvā kṛtakṣaṇo vipras tuṣṭāva ca maheśvaram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
At the Vedas' word the boy Devapi went to the Gautami; having bathed and completed his rites, the brahmin praised Maheshvara:
अध्याय १२७
बालो ऽहं देवदेवेश गुरूणां त्वं गुरुर् मम न मे शक्तिस् त्वत्स्तवने तुभ्यं शंभो नमो ऽस्तु ते
bālo 'haṃ devadeveśa gurūṇāṃ tvaṃ gurur mama na me śaktis tvatstavane tubhyaṃ śaṃbho namo 'stu te
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I am a child, O Lord of lords, and you are my teacher of teachers. I have no power to praise you; O Shambhu, salutations to you.
अध्याय १२७
न त्वां जानन्ति निगमा न देवा मुनयो न च न ब्रह्मा नापि वैकुण्ठो यो ऽसि सो ऽसि नमो ऽस्तु ते
na tvāṃ jānanti nigamā na devā munayo na ca na brahmā nāpi vaikuṇṭho yo 'si so 'si namo 'stu te
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The scriptures do not know you, nor the gods, nor the sages, nor Brahma, nor even Vishnu; whatever you are, that you are — salutations to you.
अध्याय १२७
ये ऽनाथा ये च कृपणा ये दरिद्राश् च रोगिणः पापात्मानो ये च लोके तांस् त्वं पासि महेश्वर
ye 'nāthā ye ca kṛpaṇā ye daridrāś ca rogiṇaḥ pāpātmāno ye ca loke tāṃs tvaṃ pāsi maheśvara
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who are helpless, wretched, poor and sick, and those in the world who are sinful — you protect them, O Maheshvara.
अध्याय १२७
तपसा नियमैर् मन्त्रैः पूजितास् त्रिदिवौकसः त्वया दत्तं फलं तेभ्यो दास्यन्ति जगतां पते
tapasā niyamair mantraiḥ pūjitās tridivaukasaḥ tvayā dattaṃ phalaṃ tebhyo dāsyanti jagatāṃ pate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The heaven-dwellers, worshipped with austerity, disciplines and mantras, give their worshippers the fruit that you have given them, O Lord of the worlds.
अध्याय १२७
याचितारश् च दातारस् तेभ्यो यद् यन् मनीषितम् भवतीति न चित्रं स्यात् त्वं विपर्ययकारकः
yācitāraś ca dātāras tebhyo yad yan manīṣitam bhavatīti na citraṃ syāt tvaṃ viparyayakārakaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
That seekers and givers obtain whatever they desire is no wonder; you are the one who reverses fortunes.
अध्याय १२७
ये ऽज्ञानिनो ये च पापा ये मग्ना नरकार्णवे शिवेति वचनान् नाथ तान् पासि त्वं जगद्गुरो
ye 'jñānino ye ca pāpā ye magnā narakārṇave śiveti vacanān nātha tān pāsi tvaṃ jagadguro
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who are ignorant, who are sinful, who are sunk in the ocean of hell — at the word 'Shiva' you protect them, O Lord, teacher of the world."
अध्याय १२७
एवं तु स्तुवतस् तस्य पुरः प्राह त्रिलोचनः
evaṃ tu stuvatas tasya puraḥ prāha trilocanaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
As he praised thus, the three-eyed god appeared before him and said:
अध्याय १२७
वरं ब्रूह्य् अथ देवापे अलं दैन्येन बालक
varaṃ brūhy atha devāpe alaṃ dainyena bālaka
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Name a boon, Devapi; enough of this dejection, child."
अध्याय १२७
राजानं राजपत्नीं च पितरं च गुरुं मम प्राप्तुम् इच्छे जगन्नाथ निधनं च रिपोर् मम
rājānaṃ rājapatnīṃ ca pitaraṃ ca guruṃ mama prāptum icche jagannātha nidhanaṃ ca ripor mama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I wish to recover the king, the queen, and my father and teacher, O Lord of the world, and the death of my enemy."
अध्याय १२७
देवापिवचनं श्रुत्वा तथेत्य् आहाखिलेश्वरः देवापेः सर्वम् अभवद् आज्ञया शंकरस्य तत्
devāpivacanaṃ śrutvā tathety āhākhileśvaraḥ devāpeḥ sarvam abhavad ājñayā śaṃkarasya tat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing Devapi's words, the Lord of all said, "So be it," and by Shankara's command everything came to pass for Devapi.
अध्याय १२७
पुनर् अप्य् आह तं शंभुर् देवापिकरुणाकरः नन्दिनं प्रेषयाम् आस शंभुः शूलेन नारद
punar apy āha taṃ śaṃbhur devāpikaruṇākaraḥ nandinaṃ preṣayām āsa śaṃbhuḥ śūlena nārada
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then Shambhu, compassionate to Devapi, spoke again and sent Nandi with his trident, O Narada.
अध्याय १२७
रसातलं मिथुं नन्दी हत्वा चासुरपुंगवान् तत्पित्रादीन् समानीय तस्मै तान् स न्यवेदयत्
rasātalaṃ mithuṃ nandī hatvā cāsurapuṃgavān tatpitrādīn samānīya tasmai tān sa nyavedayat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Nandi went to Rasatala, slew Mithu and the chief demons, brought back his father and the others, and handed them over to him.
अध्याय १२७
हयमेधश् च तत्रासीद् आर्ष्टिषेणस्य धीमतः अग्निश् च ऋत्विजो देवा वेदाश् च ऋषयो ऽब्रुवन्
hayamedhaś ca tatrāsīd ārṣṭiṣeṇasya dhīmataḥ agniś ca ṛtvijo devā vedāś ca ṛṣayo 'bruvan
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then the wise Arshtishena's horse-sacrifice took place there. Fire, the priests, the gods, the Vedas and the sages said:
अध्याय १२७
यत्र साक्षाद् अभूच् छंभुर् देवापे भक्तवत्सलः देवदेवो जगन्नाथो देवतीर्थम् अभूच् च तत्
yatra sākṣād abhūc chaṃbhur devāpe bhaktavatsalaḥ devadevo jagannātho devatīrtham abhūc ca tat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Where Shambhu, God of gods and Lord of the world, fond of his devotees, appeared in person to Devapi, that became Devatirtha.
अध्याय १२७
सर्वपापक्षयकरं सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् पुण्यदं तीर्थम् एतत् स्यात् तव कीर्तिश् च शाश्वती
sarvapāpakṣayakaraṃ sarvasiddhipradaṃ nṛṇām puṇyadaṃ tīrtham etat syāt tava kīrtiś ca śāśvatī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
This tirtha will destroy all sins, grant men every success and bestow merit; and your fame will be everlasting."
अध्याय १२७
अश्वमेधे निवृत्ते तु सुरास् तेभ्यो वरान् ददुः स्नात्वा कृतार्था गङ्गायां ततस् ते दिवम् आक्रमन्
aśvamedhe nivṛtte tu surās tebhyo varān daduḥ snātvā kṛtārthā gaṅgāyāṃ tatas te divam ākraman
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When the horse-sacrifice was complete, the gods gave them boons; having bathed in the Ganga, their aims fulfilled, they ascended to heaven.
अध्याय १२७
ततः प्रभृति तत्रासंस् तीर्थानि दश पञ्च च सहस्राणि शतान्य् अष्टाव् उभयोर् अपि तीरयोः तेषु स्नानं च दानं च ह्य् अतीव फलदं विदुः
tataḥ prabhṛti tatrāsaṃs tīrthāni daśa pañca ca sahasrāṇi śatāny aṣṭāv ubhayor api tīrayoḥ teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca hy atīva phaladaṃ viduḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
From then on there have been fifteen thousand eight hundred tirthas there on both banks; bathing and giving at them is known to be most fruitful.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 127
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.