अध्याय १२९
इन्द्रतीर्थम् इति ख्यातं तत्रैव च वृषाकपम् फेनायाः संगमो यत्र हनूमतं तथैव च
indratīrtham iti khyātaṃ tatraiva ca vṛṣākapam phenāyāḥ saṃgamo yatra hanūmataṃ tathaiva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On hearing their words, the highly delighted Krsna- Dvaipayana, the Yogin, the most excellent among those who understand Yoga, said thus:
अध्याय १२९
अब्जकं चापि यत् प्रोक्तं यत्र देवस् त्रिविक्रमः तत्र स्नानं च दानं च पुनरावृत्तिदुर्लभम्
abjakaṃ cāpi yat proktaṃ yatra devas trivikramaḥ tatra snānaṃ ca dānaṃ ca punarāvṛttidurlabham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O brahmins, listen. I shall recount Yoga that destroys worldly existence. By practising it, a Yogin shall attain liberation which is extremely difficult of access.
अध्याय १२९
तत्र वृत्तान्य् अथाख्यास्ये गङ्गाया दक्षिणे तटे इन्द्रेश्वरं चोत्तरे च शृणु भक्त्या यतव्रतः
tatra vṛttāny athākhyāsye gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe indreśvaraṃ cottare ca śṛṇu bhaktyā yatavrataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
If out, of foolishness, anyone were to practise Yoga without taking into consideration these restrictions as to places, cei tain defects are produced and they cause obstacles. I shall describe them.
अध्याय १२९
नमुचिर् बलवान् आसीद् इन्द्रशत्रुर् मदोत्कटः तस्येन्द्रेणाभवद् युद्धं फेनेनेन्द्रो ऽहरच् छिरः
namucir balavān āsīd indraśatrur madotkaṭaḥ tasyendreṇābhavad yuddhaṃ phenenendro 'harac chiraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Deafness, sluggishness, loss of memory, dumbness, blindness and fever are produced immediately. Similarly ignor- ance is caused.
अध्याय १२९
अपां च नमुचेः शत्रोस् तत्फेनवज्ररूपधृक् शिरश् छित्त्वा तच् च फेनं गङ्गाया दक्षिणे तटे
apāṃ ca namuceḥ śatros tatphenavajrarūpadhṛk śiraś chittvā tac ca phenaṃ gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hence (arrangement for) safety should always be made
अध्याय १२९
न्यपतद् भूमिं भित्त्वा तु रसातलम् अथाविशत् रसातलभवं गाङ्गं वारि यद् विश्वपावनम्
nyapatad bhūmiṃ bhittvā tu rasātalam athāviśat rasātalabhavaṃ gāṅgaṃ vāri yad viśvapāvanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
At the outset he shall fix the sense organs, the organs of action and the elements in his soul. He should unite his soul
अध्याय १२९
वज्रादिष्टेन मार्गेण व्यगमद् भूमिमण्डलम् तज् जलं फेननाम्ना तु नदी फेनेति गद्यते
vajrādiṣṭena mārgeṇa vyagamad bhūmimaṇḍalam taj jalaṃ phenanāmnā tu nadī pheneti gadyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By the power of Yoga the Yogin attains the pure Purusottama who is termed the "fourth" and who transcends the three states (viz. wakeful, dreaming and slumbering). There is no doubt in this that he is liberated.
अध्याय १२९
तस्यास् तु संगमः पुण्यो गङ्गया लोकविश्रुतः सर्वपापक्षयकरो गङ्गायमुनयोर् इव
tasyās tu saṃgamaḥ puṇyo gaṅgayā lokaviśrutaḥ sarvapāpakṣayakaro gaṅgāyamunayor iva
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On hearing his words they said: "Well done, Well done". After praising and honouring Vyasa they began to ask him once again.
अध्याय १२९
हनूमदुपमाता वै यत्राप्लवनमात्रतः मार्जारत्वाद् अभून् मुक्ता विष्णुगङ्गाप्रसादतः
hanūmadupamātā vai yatrāplavanamātrataḥ mārjāratvād abhūn muktā viṣṇugaṅgāprasādataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Where Hanuman's foster mother, merely by plunging in, was freed from the form of a cat by the grace of Vishnu and the Ganga —
अध्याय १२९
मार्जारं चेति तत् तीर्थं पुरा प्रोक्तं मया तव हनूमतं च तत् प्रोक्तं तत्राख्यानं पुरोदितम्
mārjāraṃ ceti tat tīrthaṃ purā proktaṃ mayā tava hanūmataṃ ca tat proktaṃ tatrākhyānaṃ puroditam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
that tirtha I described to you earlier as Marjara; it is also called Hanumata, and its story was told before.
अध्याय १२९
वृषाकपं चाब्जकं च तत्रेदं प्रयतः शृणु हिरण्य इति विख्यातो दैत्यानां पूर्वजो बली
vṛṣākapaṃ cābjakaṃ ca tatredaṃ prayataḥ śṛṇu hiraṇya iti vikhyāto daityānāṃ pūrvajo balī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Now listen attentively to the story of Vrishakapa and Abjaka. There was one known as Hiranya, a mighty forefather of the Daityas.
अध्याय १२९
तपस् तप्त्वा सुरैः सर्वैर् अजेयो ऽभूत् सुदारुणः तस्यापि बलवान् पुत्रो देवानां दुर्जयः सदा
tapas taptvā suraiḥ sarvair ajeyo 'bhūt sudāruṇaḥ tasyāpi balavān putro devānāṃ durjayaḥ sadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having performed austerities, he became very fierce and invincible to all the gods. His son too was mighty and ever hard for the gods to conquer,
अध्याय १२९
महाशनिर् इति ख्यातस् तस्य भार्या पराजिता तेनेन्द्रस्याभवद् युद्धं बहुकालं निरन्तरम्
mahāśanir iti khyātas tasya bhāryā parājitā tenendrasyābhavad yuddhaṃ bahukālaṃ nirantaram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
famed as Mahashani; his wife was Parajita. Indra fought a war with him continuously for a long time.
अध्याय १२९
महाशनिर् महावीर्यः सततं रणमूर्धनि जित्वा नागेन सहितं शक्रं पित्रे न्यवेदयत्
mahāśanir mahāvīryaḥ satataṃ raṇamūrdhani jitvā nāgena sahitaṃ śakraṃ pitre nyavedayat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Mahashani of great valour, ever at the forefront of battle, conquered Shakra along with his elephant and presented him to his father.
अध्याय १२९
बद्ध्वा हस्तिसमायुक्तं स्वसारं वीक्ष्य तां तदा विहाय क्रूरतां दैत्यो हिरण्याय न्यवेदयत्
baddhvā hastisamāyuktaṃ svasāraṃ vīkṣya tāṃ tadā vihāya krūratāṃ daityo hiraṇyāya nyavedayat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having bound him together with his elephant, and then seeing that sister of his, the Daitya set aside his cruelty and handed him over to Hiranya.
अध्याय १२९
महाशनिपिता दैत्यः पूर्वेषां पूर्ववत्तरः शचीकान्तं तले स्थाप्य तस्य रक्षाम् अथाकरोत्
mahāśanipitā daityaḥ pūrveṣāṃ pūrvavattaraḥ śacīkāntaṃ tale sthāpya tasya rakṣām athākarot
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The Daitya Hiranya, Mahashani's father, more ancient than the ancients, placed Shachi's husband in the netherworld and kept him under guard.
अध्याय १२९
महाशनिर् हरिं जित्वा जेतुं वरुणम् अभ्यगात् वरुणो ऽपि महाबुद्धिः प्रादात् कन्यां महाशनेः
mahāśanir hariṃ jitvā jetuṃ varuṇam abhyagāt varuṇo 'pi mahābuddhiḥ prādāt kanyāṃ mahāśaneḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having conquered Hari, Mahashani went to conquer Varuna; but Varuna, of great wisdom, gave his daughter to Mahashani.
अध्याय १२९
उदधिं स्वालयं प्रादाद् वरुणस् तु महाशनेः तयोश् च सख्यम् अभवद् वरुणस्य महाशनेः
udadhiṃ svālayaṃ prādād varuṇas tu mahāśaneḥ tayoś ca sakhyam abhavad varuṇasya mahāśaneḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Varuna also gave the ocean, his own abode, to Mahashani, and friendship arose between Varuna and Mahashani.
अध्याय १२९
वारुणी चापि या कन्या सा प्रियाभून् महाशनेः वीर्येण यशसा चापि शौर्येण च बलेन च
vāruṇī cāpi yā kanyā sā priyābhūn mahāśaneḥ vīryeṇa yaśasā cāpi śauryeṇa ca balena ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Varuni, Varuna's daughter, became dear to Mahashani. In valour, fame, heroism and strength
अध्याय १२९
महाशनिर् महादैत्यस् त्रैलोक्ये नोपमीयते निरिन्द्रत्वं गते लोके देवाः सर्वे न्यमन्त्रयन्
mahāśanir mahādaityas trailokye nopamīyate nirindratvaṃ gate loke devāḥ sarve nyamantrayan
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the great Daitya Mahashani had no equal in the three worlds. When the world was left without an Indra, all the gods took counsel:
अध्याय १२९
विष्णुर् एवेन्द्रदाता स्याद् दैत्यहन्ता स एव च मन्त्रदृग् वा स एव स्याद् इन्द्रं चान्यं करिष्यति
viṣṇur evendradātā syād daityahantā sa eva ca mantradṛg vā sa eva syād indraṃ cānyaṃ kariṣyati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Vishnu alone can give us an Indra; he alone is the slayer of Daityas. He is the seer of counsel; he will make another Indra."
अध्याय १२९
एवं संमन्त्र्य ते देवा विष्णोर् मन्त्रं न्यवेदयन् ममावध्यो महादैत्यो महाशनिर् इति ब्रुवन्
evaṃ saṃmantrya te devā viṣṇor mantraṃ nyavedayan mamāvadhyo mahādaityo mahāśanir iti bruvan
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having taken counsel thus, the gods laid their plan before Vishnu; he said, "The great Daitya Mahashani cannot be slain by me."
अध्याय १२९
प्रायाद् वारीश्वरं विष्णुः श्वशुरं वरुणं तदा केशवो वरुणं गत्वा प्राहेन्द्रस्य पराभवम्
prāyād vārīśvaraṃ viṣṇuḥ śvaśuraṃ varuṇaṃ tadā keśavo varuṇaṃ gatvā prāhendrasya parābhavam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then Vishnu went to Varuna, lord of the waters, Mahashani's father-in-law; reaching Varuna, Keshava told him of Indra's defeat:
अध्याय १२९
तथा त्वयैतत् कर्तव्यं यथायाति पुरंदरः तद्विष्णुवचनाच् छीघ्रं ययौ जलपतिर् मुने
tathā tvayaitat kartavyaṃ yathāyāti puraṃdaraḥ tadviṣṇuvacanāc chīghraṃ yayau jalapatir mune
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"You must act so that Purandara comes back." At Vishnu's word the lord of the waters quickly went, O sage,
अध्याय १२९
सुतापतिं हिरण्यसुतं विक्रान्तं तं महाशनिम् अतिसंमानितस् तेन जामात्रा वरुणः प्रभुः
sutāpatiṃ hiraṇyasutaṃ vikrāntaṃ taṃ mahāśanim atisaṃmānitas tena jāmātrā varuṇaḥ prabhuḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
to valiant Mahashani, son of Hiranya and his daughter's husband; the lord Varuna was greatly honoured by his son-in-law.
अध्याय १२९
पप्रच्छागमनं दैत्यो विनयाच् छ्वशुरं तदा वरुणः प्राह तं दैत्यं यद् आगमनकारणम्
papracchāgamanaṃ daityo vinayāc chvaśuraṃ tadā varuṇaḥ prāha taṃ daityaṃ yad āgamanakāraṇam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The Daitya then humbly asked his father-in-law why he had come, and Varuna told the Daitya the reason for his coming:
अध्याय १२९
इन्द्रं देहि महाबाहो यस् त्वया निर्जितः पुरा बद्धं रसातलस्थं तं देवानाम् अधिपं सखे
indraṃ dehi mahābāho yas tvayā nirjitaḥ purā baddhaṃ rasātalasthaṃ taṃ devānām adhipaṃ sakhe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Give me Indra, O mighty-armed one, whom you conquered long ago — the lord of the gods, bound and kept in Rasatala, my friend.
अध्याय १२९
अस्माकं सर्वदा मान्यं देहि त्वं मम शत्रुहन् बद्ध्वा विमोक्षणं शत्रोर् महते यशसे सताम्
asmākaṃ sarvadā mānyaṃ dehi tvaṃ mama śatruhan baddhvā vimokṣaṇaṃ śatror mahate yaśase satām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He is always to be honoured by us; give him to me, O slayer of foes. To release an enemy after binding him brings great fame among the good."
अध्याय १२९
तथेत्य् उक्त्वा कथंचित् स दैत्येशो वरुणाय तम् प्रादाद् इन्द्रं शचीकान्तं वारणेन समन्वितम्
tathety uktvā kathaṃcit sa daityeśo varuṇāya tam prādād indraṃ śacīkāntaṃ vāraṇena samanvitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Saying "So be it," the lord of the Daityas reluctantly gave Indra, Shachi's husband, together with his elephant, to Varuna.
अध्याय १२९
स दैत्यमध्ये ऽतिविराजमानो हरिं तदोवाच जलेशसंनिधौ संपूज्य चैवाथ महोपचारैर् महाशनिर् मघवन्तं बभाषे
sa daityamadhye 'tivirājamāno hariṃ tadovāca jaleśasaṃnidhau saṃpūjya caivātha mahopacārair mahāśanir maghavantaṃ babhāṣe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Shining brilliantly amid the Daityas, in the presence of the lord of the waters, Mahashani honoured Maghavan with great ceremony and then said to him:
अध्याय १२९
केन त्वम् इन्द्रो ऽद्य कृतो ऽसि केन वीर्यं तवेदृग् बहु भाषसे च त्वं संगरे शत्रुभिर् बाध्यसे च तथापि चेन्द्रो भवसीति चित्रम्
kena tvam indro 'dya kṛto 'si kena vīryaṃ tavedṛg bahu bhāṣase ca tvaṃ saṃgare śatrubhir bādhyase ca tathāpi cendro bhavasīti citram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Who has made you Indra today? Who gave you such valour, that you boast so much? You are harassed by enemies in battle, and still you are Indra — how strange!
अध्याय १२९
अथापि बद्धा पुरुषेण काचित् तस्याः पतिस् तां मोचयतीति युक्तम् स्त्रियो ऽस्वतन्त्राः पुरुषप्रधानास् त्वं वै पुमान् भविता शक्र साधो
athāpi baddhā puruṣeṇa kācit tasyāḥ patis tāṃ mocayatīti yuktam striyo 'svatantrāḥ puruṣapradhānās tvaṃ vai pumān bhavitā śakra sādho
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When some woman is held captive by a man, it is fitting that her husband sets her free; women are dependent and ruled by men — and you, good Shakra, are supposed to be a man!
अध्याय १२९
बद्धो मया संगरे वाहनेन क्वाप्य् अस्त्रं ते वज्रम् उद्दामशक्ति चिन्तारत्नं नन्दनं योषितस् ता यशो बलं देवराजोपभोग्यम्
baddho mayā saṃgare vāhanena kvāpy astraṃ te vajram uddāmaśakti cintāratnaṃ nandanaṃ yoṣitas tā yaśo balaṃ devarājopabhogyam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I bound you in battle along with your mount. Where was your weapon then, the thunderbolt of unbounded power? The wish-granting jewel, the Nandana grove, those women, fame and strength — the enjoyments of the king of the gods —
अध्याय १२९
तज् जीवनं यत् तु यशोनिधानं स एव मृत्युर् यशसो यद् विरोधि एवं जानञ् शक्र कथं जलेशान् मुक्तिं प्राप्तो नैव लज्जां भजेथाः
taj jīvanaṃ yat tu yaśonidhānaṃ sa eva mṛtyur yaśaso yad virodhi evaṃ jānañ śakra kathaṃ jaleśān muktiṃ prāpto naiva lajjāṃ bhajethāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
that alone is life which is a treasury of fame, and that alone is death which is opposed to fame. Knowing this, Shakra, how is it that, having won release through the lord of the waters, you feel no shame?
अध्याय १२९
त्रिविष्टपस्थः परिवेष्टितः सन् सर्वैः सुरैः कान्तया वीज्यमानः संस्तूयमानश् च तथाप्सरोभिर् नूनं लज्जा ते बिभेतीति मन्ये
triviṣṭapasthaḥ pariveṣṭitaḥ san sarvaiḥ suraiḥ kāntayā vījyamānaḥ saṃstūyamānaś ca tathāpsarobhir nūnaṃ lajjā te bibhetīti manye
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Dwelling in heaven, surrounded by all the gods, fanned by your beloved and praised by the Apsaras — surely shame itself is afraid of you, I think.
अध्याय १२९
त्वं वृत्रहा नमुचेश् चापि हन्ता पुरां भेत्ता गोत्रभिद् वज्रबाहुः एवं सुरास् त्वां परिपूजयन्तीत्य् अतो जिष्णो सर्वम् एतत् त्यजस्व
tvaṃ vṛtrahā namuceś cāpi hantā purāṃ bhettā gotrabhid vajrabāhuḥ evaṃ surās tvāṃ paripūjayantīty ato jiṣṇo sarvam etat tyajasva
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
'You are the slayer of Vritra and of Namuchi, breaker of cities, splitter of mountains, thunderbolt-armed' — so the gods worship you; therefore, O Jishnu, give all this up.
अध्याय १२९
विकारम् आप्याप्य् अहितोद्भवं ये जीवन्ति लोकान् अनुसंविशन्ति भवादृशां दुश्च्यवनाब्जजन्मा कथं न हृद्भेदम् अवाप कर्ता
vikāram āpyāpy ahitodbhavaṃ ye jīvanti lokān anusaṃviśanti bhavādṛśāṃ duścyavanābjajanmā kathaṃ na hṛdbhedam avāpa kartā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who go on living and mixing with people even after suffering disgrace at the hands of enemies — how did the lotus-born creator of such as you not have his heart break?"
अध्याय १२९
एवम् उक्त्वा तु दैत्येशो वरुणाय महात्मने प्रादाद् इन्द्रं पुनश् चेदं वचनं तद् अभाषत
evam uktvā tu daityeśo varuṇāya mahātmane prādād indraṃ punaś cedaṃ vacanaṃ tad abhāṣata
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having said this, the lord of the Daityas handed Indra over to the great-souled Varuna and spoke these words again:
अध्याय १२९
अद्य प्रभृत्य् असौ शिष्य इन्द्रः स्याद् वरुणो गुरुः श्वशुरो मम येन त्वं मुक्तिम् आप्तो ऽसि वासव
adya prabhṛty asau śiṣya indraḥ syād varuṇo guruḥ śvaśuro mama yena tvaṃ muktim āpto 'si vāsava
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"From today let this Indra be the disciple, and Varuna, my father-in-law, through whom you have gained release, be the teacher, O Vasava.
अध्याय १२९
तथा त्वं भृत्यभावेन वर्तेथा वरुणं प्रति नो चेद् बद्ध्वा पुनस् त्वां वै क्षेप्स्ये चैव रसातलम्
tathā tvaṃ bhṛtyabhāvena vartethā varuṇaṃ prati no ced baddhvā punas tvāṃ vai kṣepsye caiva rasātalam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You must behave as a servant toward Varuna; otherwise I will bind you again and throw you into Rasatala."
अध्याय १२९
एवं निर्भर्त्स्य तं शक्रं हसंश् चापि पुनः पुनः अब्रवीद् गच्छ गच्छेति वरुणं चानुमन्य तु
evaṃ nirbhartsya taṃ śakraṃ hasaṃś cāpi punaḥ punaḥ abravīd gaccha gaccheti varuṇaṃ cānumanya tu
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having rebuked Shakra thus, laughing again and again, he said, "Go, go," and took leave of Varuna.
अध्याय १२९
स तु प्राप्तः स्वनिलयं लज्जया कलुषीकृतः पौलोम्यां प्राह तत् सर्वं यत् तच् छत्रुपराभवम्
sa tu prāptaḥ svanilayaṃ lajjayā kaluṣīkṛtaḥ paulomyāṃ prāha tat sarvaṃ yat tac chatruparābhavam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Reaching his own abode, stained with shame, Indra told Pauloma's daughter everything about his defeat by the enemy.
अध्याय १२९
एवम् उक्तः कृतश् चैव शत्रुणाहं वरानने निर्वापयामि येन स्वम् आत्मानं सुभगे वद
evam uktaḥ kṛtaś caiva śatruṇāhaṃ varānane nirvāpayāmi yena svam ātmānaṃ subhage vada
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Thus was I spoken to and treated by the enemy, fair-faced one; tell me, fortunate one, how I may find relief."
अध्याय १२९
दानवानाम् अथोद्भूतिं शक्र मायां पराभवम् वरदानं तथा मृत्युं जाने ऽहं बलसूदन
dānavānām athodbhūtiṃ śakra māyāṃ parābhavam varadānaṃ tathā mṛtyuṃ jāne 'haṃ balasūdana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I know the origin of the Danavas, Shakra, their magic, their defeat, their boons and their death, O slayer of Bala.
अध्याय १२९
तस्माद् यस्मात् तस्य मृत्युर् अथवापि पराभवः जायेत शृणु तत् सर्वं वक्ष्ये ऽहं प्रीतये तव
tasmād yasmāt tasya mṛtyur athavāpi parābhavaḥ jāyeta śṛṇu tat sarvaṃ vakṣye 'haṃ prītaye tava
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
So listen: I will tell you everything by which his death or defeat may come about, for your satisfaction.
अध्याय १२९
हिरण्यस्य सुतो वीरः पितृव्यस्य सुतो बली तस्मान् मम स्यात् स भ्राता वरदानाच् च दर्पितः
hiraṇyasya suto vīraḥ pitṛvyasya suto balī tasmān mama syāt sa bhrātā varadānāc ca darpitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The heroic son of Hiranya is the mighty son of my paternal uncle, so he is my brother, and he is proud from a boon.
अध्याय १२९
ब्रह्माणं तोषयाम् आस तपसा नियमेन च ईदृशं बलम् आपन्नं तपसा किं न सिध्यति
brahmāṇaṃ toṣayām āsa tapasā niyamena ca īdṛśaṃ balam āpannaṃ tapasā kiṃ na sidhyati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He pleased Brahma with austerity and discipline and gained such strength; what is not achieved by austerity?
अध्याय १२९
तस्मात् त्वया चित्तरागो विस्मयो वा कथंचन न कार्यः शृणु तत्रेदं कार्यं यत् तु क्रमागतम्
tasmāt tvayā cittarāgo vismayo vā kathaṃcana na kāryaḥ śṛṇu tatredaṃ kāryaṃ yat tu kramāgatam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
So you should feel neither distress nor wonder at all. Listen to what must be done here, as it has come down in due order."
अध्याय १२९
एवम् उक्त्वा तु पौलोमी प्राहेन्द्रं विनयान्विता
evam uktvā tu paulomī prāhendraṃ vinayānvitā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having said this, Pauloma's daughter humbly spoke to Indra:
अध्याय १२९
नासाध्यम् अस्ति तपसो नासाध्यं यज्ञकर्मणः नासाध्यं लोकनाथस्य विष्णोर् भक्त्या हरस्य च
nāsādhyam asti tapaso nāsādhyaṃ yajñakarmaṇaḥ nāsādhyaṃ lokanāthasya viṣṇor bhaktyā harasya ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Nothing is impossible for austerity, nothing impossible for sacrificial rites, and nothing impossible through devotion to Vishnu, lord of the worlds, and to Hara.
अध्याय १२९
पुनश् चेदं मया कान्त श्रुतम् अस्त्य् अतिशोभनम् स्त्रीणां स्वभावं जानन्ति स्त्रिय एव सुराधिप
punaś cedaṃ mayā kānta śrutam asty atiśobhanam strīṇāṃ svabhāvaṃ jānanti striya eva surādhipa
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
And I have heard this excellent saying, beloved: only women truly know the nature of women, O lord of the gods.
अध्याय १२९
तस्माद् भूमेस् तथा चापां नासाध्यं विद्यते प्रभो तपो वा यज्ञकर्मादि ताभ्याम् एव यतो भवेत्
tasmād bhūmes tathā cāpāṃ nāsādhyaṃ vidyate prabho tapo vā yajñakarmādi tābhyām eva yato bhavet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Likewise nothing is impossible for the earth and the waters, O lord, since austerity and sacrifice and the like come about through them alone.
अध्याय १२९
तत्रापि तीर्थभूता तु या भूमिस् तां व्रजेद् भवान् तत्र विष्णुं शिवं पूज्य सर्वान् कामान् अवाप्स्यसि
tatrāpi tīrthabhūtā tu yā bhūmis tāṃ vrajed bhavān tatra viṣṇuṃ śivaṃ pūjya sarvān kāmān avāpsyasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Even among these, you should go to the land that is a tirtha; worshipping Vishnu and Shiva there, you will obtain all your desires.
अध्याय १२९
श्रुतम् अस्ति पुनश् चेदं स्त्रियो याश् च पतिव्रताः ता एव सर्वं जानन्ति धृतं ताभिश् चराचरम्
śrutam asti punaś cedaṃ striyo yāś ca pativratāḥ tā eva sarvaṃ jānanti dhṛtaṃ tābhiś carācaram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I have also heard this: women who are faithful to their husbands know everything, and by them the moving and unmoving world is upheld.
अध्याय १२९
पृथिव्यां सारभूतं स्यात् तन्मध्ये दण्डकं वनम् तत्र गङ्गा जगद्धात्री तत्रेशं पूजय प्रभो
pṛthivyāṃ sārabhūtaṃ syāt tanmadhye daṇḍakaṃ vanam tatra gaṅgā jagaddhātrī tatreśaṃ pūjaya prabho
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The essence of the earth is the Dandaka forest in its midst; there flows the Ganga, upholder of the world. Worship the Lord there, O lord,
अध्याय १२९
विष्णुं वा जगताम् ईशं दीनार्तार्तिहरं विभुम् अनाथानाम् इह नृणां मज्जतां दुःखसागरे
viṣṇuṃ vā jagatām īśaṃ dīnārtārtiharaṃ vibhum anāthānām iha nṛṇāṃ majjatāṃ duḥkhasāgare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
or Vishnu, lord of the worlds, the all-pervading one who removes the pain of the wretched and afflicted. For helpless men here, sinking in the ocean of sorrow,
अध्याय १२९
हरो हरिर् वा गङ्गा वा क्वाप्य् अन्यच् छरणं नहि तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तोषयैतान् समाहितः
haro harir vā gaṅgā vā kvāpy anyac charaṇaṃ nahi tasmāt sarvaprayatnena toṣayaitān samāhitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
there is no other refuge anywhere but Hara, Hari or the Ganga. So with every effort, and with a collected mind, please them
अध्याय १२९
भक्त्या स्तोत्रैश् च तपसा कुरु चैव मया सह ततः प्राप्स्यसि कल्याणम् ईशविष्णुप्रसादजम्
bhaktyā stotraiś ca tapasā kuru caiva mayā saha tataḥ prāpsyasi kalyāṇam īśaviṣṇuprasādajam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
with devotion, hymns and austerity; do this together with me. Then you will obtain the welfare that comes from the grace of Isha and Vishnu.
अध्याय १२९
अज्ञात्वैकगुणं कर्म फलं दास्यति कर्मिणः ज्ञात्वा शतगुणं तत् स्याद् भार्यया च तद् अक्षयम्
ajñātvaikaguṇaṃ karma phalaṃ dāsyati karmiṇaḥ jñātvā śataguṇaṃ tat syād bhāryayā ca tad akṣayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
A rite done without understanding gives the doer a single measure of fruit; done with understanding it becomes a hundredfold, and done with one's wife it is imperishable.
अध्याय १२९
पुंसः सर्वेषु कार्येषु भार्यैवेह सहायिनी स्वल्पानाम् अपि कार्याणां नहि सिद्धिस् तया विना
puṃsaḥ sarveṣu kāryeṣu bhāryaiveha sahāyinī svalpānām api kāryāṇāṃ nahi siddhis tayā vinā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In all a man's undertakings the wife alone is his helper here; without her even small tasks do not succeed.
अध्याय १२९
एकेन यत् कृतं कर्म तस्माद् अर्धफलं भवेत् जायया तु कृतं नाथ पुष्कलं पुरुषो लभेत्
ekena yat kṛtaṃ karma tasmād ardhaphalaṃ bhavet jāyayā tu kṛtaṃ nātha puṣkalaṃ puruṣo labhet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
A rite performed by one person alone yields half the fruit; performed with his wife, O lord, a man gains the full.
अध्याय १२९
तस्माद् एतत् सुविदितम् अर्धो जाया इति श्रुतेः श्रूयते दण्डकारण्ये सरिच्छ्रेष्ठास्ति गौतमी
tasmād etat suviditam ardho jāyā iti śruteḥ śrūyate daṇḍakāraṇye saricchreṣṭhāsti gautamī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
So it is well known from the Veda that 'the wife is half.' It is heard that in the Dandaka forest flows the Gautami, best of rivers,
अध्याय १२९
अशेषाघप्रशमनी सर्वाभीष्टप्रदायिनी तस्माद् गच्छ मया तत्र कुरु पुण्यं महाफलम्
aśeṣāghapraśamanī sarvābhīṣṭapradāyinī tasmād gaccha mayā tatra kuru puṇyaṃ mahāphalam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
which quells all sin and grants every wish. So go there with me and perform merit of great fruit.
अध्याय १२९
ततः शत्रून् निहत्याजौ महत् सुखम् अवाप्स्यसि
tataḥ śatrūn nihatyājau mahat sukham avāpsyasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then, having slain your enemies in battle, you will attain great happiness."
अध्याय १२९
तथेत्य् उक्त्वा स गुरुणा भार्यया च शतक्रतुः ययौ गङ्गां जगद्धात्रीं गौतमीं चेति विश्रुताम्
tathety uktvā sa guruṇā bhāryayā ca śatakratuḥ yayau gaṅgāṃ jagaddhātrīṃ gautamīṃ ceti viśrutām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Saying "So be it," Shatakratu, with his teacher and his wife, went to the Ganga, upholder of the world, famed as the Gautami.
अध्याय १२९
दण्डकारण्यमध्यस्थां ययौ स प्रीतिमान् हरिः तपः कर्तुं मनश् चक्रे देवदेवाय शंभवे
daṇḍakāraṇyamadhyasthāṃ yayau sa prītimān hariḥ tapaḥ kartuṃ manaś cakre devadevāya śaṃbhave
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hari went gladly to her in the midst of the Dandaka forest and resolved to perform austerity for Shambhu, the God of gods.
अध्याय १२९
गङ्गां नत्वा तु प्रथमं स्नात्वा च स कृताञ्जलिः शिवैकशरणो भूत्वा स्तोत्रं चेदं ततो ऽब्रवीत्
gaṅgāṃ natvā tu prathamaṃ snātvā ca sa kṛtāñjaliḥ śivaikaśaraṇo bhūtvā stotraṃ cedaṃ tato 'bravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
First bowing to the Ganga and bathing, with joined palms and taking Shiva as his sole refuge, he then spoke this hymn:
अध्याय १२९
स्वमायया यो ह्य् अखिलं चराचरं सृजत्य् अवत्य् अत्ति न सज्जते ऽस्मिन् एकः स्वतन्त्रो ऽद्वयचित् सुखात्मकः स नः प्रसन्नो ऽस्तु पिनाकपाणिः
svamāyayā yo hy akhilaṃ carācaraṃ sṛjaty avaty atti na sajjate 'smin ekaḥ svatantro 'dvayacit sukhātmakaḥ sa naḥ prasanno 'stu pinākapāṇiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"He who by his own maya creates, sustains and devours this whole world of moving and unmoving things yet is not attached to it — the one, independent, non-dual consciousness whose nature is bliss — may that Pinaka-bearer be gracious to us.
अध्याय १२९
न यस्य तत्त्वं सनकादयो ऽपि जानन्ति वेदान्तरहस्यविज्ञाः स पार्वतीशः सकलाभिलाष दाता प्रसन्नो ऽस्तु ममान्धकारिः
na yasya tattvaṃ sanakādayo 'pi jānanti vedāntarahasyavijñāḥ sa pārvatīśaḥ sakalābhilāṣa dātā prasanno 'stu mamāndhakāriḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He whose truth not even Sanaka and the others, knowers of the secret of Vedanta, can know — may that lord of Parvati, giver of all desires, enemy of Andhaka, be gracious to me.
अध्याय १२९
सृष्ट्वा स्वयंभूर् भगवान् विरिञ्चिं भयंकरं चास्य शिरो ऽन्वपश्यत् छित्त्वा नखाग्रैर् नखसक्तम् एतच् चिक्षेप तस्माद् अभवत् त्रिवर्गः
sṛṣṭvā svayaṃbhūr bhagavān viriñciṃ bhayaṃkaraṃ cāsya śiro 'nvapaśyat chittvā nakhāgrair nakhasaktam etac cikṣepa tasmād abhavat trivargaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The self-born Lord, having created Brahma, saw that his head was fearsome; he cut it off with his fingernails and flung it away as it clung to his nail, and from it arose the triad of ills:
अध्याय १२९
पापं दरिद्रं त्व् अथ लोभयाच्ञे मोहो विपच् चेति ततो ऽप्य् अनन्तम् जातप्रभावं भवदुःखरूपं बभूव तैर् व्याप्तम् इदं समस्तम्
pāpaṃ daridraṃ tv atha lobhayācñe moho vipac ceti tato 'py anantam jātaprabhāvaṃ bhavaduḥkharūpaṃ babhūva tair vyāptam idaṃ samastam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
sin and poverty, then greed and begging, delusion and calamity, and from these endless others, powerful, the very form of worldly sorrow; this whole world became pervaded by them.
अध्याय १२९
अवेक्ष्य सर्वं चकितः सुरेशो देवीम् अवोचज् जगद् अस्तम् एति त्वं पाहि लोकेश्वरि लोकमातर् उमे शरण्ये सुभगे सुभद्रे
avekṣya sarvaṃ cakitaḥ sureśo devīm avocaj jagad astam eti tvaṃ pāhi lokeśvari lokamātar ume śaraṇye subhage subhadre
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Seeing all this, the lord of the gods, alarmed, said to the Goddess: 'The world is going to ruin; protect it, O Queen of the worlds, Mother of the worlds, Uma, giver of refuge, fortunate and most auspicious one.
अध्याय १२९
जगत्प्रतिष्ठे वरदे जय त्वं भुक्तिः समाधिः परमा च मुक्तिः स्वाहा स्वधा स्वस्तिर् अनादिसिद्धिर् गीर् बुद्धिर् आसीर् अजरामरे त्वम्
jagatpratiṣṭhe varade jaya tvaṃ bhuktiḥ samādhiḥ paramā ca muktiḥ svāhā svadhā svastir anādisiddhir gīr buddhir āsīr ajarāmare tvam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Foundation of the world, giver of boons, victory to you! You are enjoyment, samadhi and supreme liberation; Svaha, Svadha, well-being, beginningless perfection, speech, intellect and blessing — you are unageing and immortal.
अध्याय १२९
विद्यादिरूपेण जगत्त्रये त्वं रक्षां करोष्य् एव मदाज्ञया च त्वयैव सृष्टं भुवनत्रयं स्याद् यतः प्रकृत्यैव तथैव चित्रम्
vidyādirūpeṇa jagattraye tvaṃ rakṣāṃ karoṣy eva madājñayā ca tvayaiva sṛṣṭaṃ bhuvanatrayaṃ syād yataḥ prakṛtyaiva tathaiva citram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In the form of knowledge and the rest you protect the three worlds at my command; by you alone the three worlds are created, for this manifold wonder arises from Prakriti alone.'
अध्याय १२९
इत्य् एवम् उक्ता दयिता हरेण संश्लेषसंलापपरा बभूव श्रान्ता भवस्यार्धतनौ सुलग्ना चिक्षेप च स्वेदजलं कराग्रैः
ity evam uktā dayitā hareṇa saṃśleṣasaṃlāpaparā babhūva śrāntā bhavasyārdhatanau sulagnā cikṣepa ca svedajalaṃ karāgraiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Addressed thus by Hara, his beloved became absorbed in embraces and tender talk; weary, closely joined in half of Bhava's body, she flicked drops of sweat from her fingertips.
अध्याय १२९
तस्माद् बभूव प्रथमं स धर्मो लक्ष्मीर् अथो दानम् अथो सुवृष्टिः सत्त्वं सुसंपन्नधरं सरांसि धान्यानि पुष्पाणि फलानि चैव
tasmād babhūva prathamaṃ sa dharmo lakṣmīr atho dānam atho suvṛṣṭiḥ sattvaṃ susaṃpannadharaṃ sarāṃsi dhānyāni puṣpāṇi phalāni caiva
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
From that there arose first Dharma, then Lakshmi, then charity, then good rain, goodness, the fertile earth, lakes, grains, flowers and fruits,
अध्याय १२९
सौभाग्यवस्तूनि वपुः सुवेषः शृङ्गारभाजीनि महौषधानि नृत्यानि गीतान्य् अमृतं पुराणं श्रुतिस्मृती नीतिर् अथान्नपाने
saubhāgyavastūni vapuḥ suveṣaḥ śṛṅgārabhājīni mahauṣadhāni nṛtyāni gītāny amṛtaṃ purāṇaṃ śrutismṛtī nītir athānnapāne
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
things of good fortune, beauty, fine dress, adornments, great medicines, dances, songs, nectar, the Puranas, Shruti and Smriti, statecraft, food and drink,
अध्याय १२९
शस्त्राणि शास्त्राणि गृहोपयोग्यान्य् अस्त्राणि तीर्थानि च काननानि इष्टानि पूर्तानि च मङ्गलानि यानानि शुभ्राभरणासनानि
śastrāṇi śāstrāṇi gṛhopayogyāny astrāṇi tīrthāni ca kānanāni iṣṭāni pūrtāni ca maṅgalāni yānāni śubhrābharaṇāsanāni
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
weapons, sciences, household goods, missiles, tirthas and forests, sacrifices and works of public merit, auspicious things, vehicles, bright ornaments and seats.
अध्याय १२९
भवाङ्गसंसर्गसुसंप्रहास सुस्वेदसंलापरहःप्रकारैः तथैव जातं सचराचरं च अपापकं देवि ततश् च जातम्
bhavāṅgasaṃsargasusaṃprahāsa susvedasaṃlāparahaḥprakāraiḥ tathaiva jātaṃ sacarācaraṃ ca apāpakaṃ devi tataś ca jātam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
From contact with Bhava's body, from laughter, sweat, tender talk and the ways of intimacy, the whole world of moving and unmoving beings arose, free from sin, O Goddess;
अध्याय १२९
सुखं प्रभूतं च शुभं च नित्यं विराजि चैतत् तव देवि भावात् तस्मात् तु मां रक्ष जगज्जनित्रि भीतं भयेभ्यो जगतां प्रधाने
sukhaṃ prabhūtaṃ ca śubhaṃ ca nityaṃ virāji caitat tava devi bhāvāt tasmāt tu māṃ rakṣa jagajjanitri bhītaṃ bhayebhyo jagatāṃ pradhāne
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and abundant happiness and good ever shine forth from your being, O Goddess. So protect me, Mother of the world, foremost of the worlds, for I am afraid of dangers.
अध्याय १२९
एके तर्कैर् विमुह्यन्ति लीयन्ते तत्र चापरे शिवशक्त्योस् तदाद्वैतं सुन्दरं नौमि विग्रहम्
eke tarkair vimuhyanti līyante tatra cāpare śivaśaktyos tadādvaitaṃ sundaraṃ naumi vigraham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Some are bewildered by reasonings, others are absorbed in it; I praise that beautiful form, the non-duality of Shiva and Shakti."
अध्याय १२९
एवं तु स्तुवतस् तस्य पुरस्ताद् अभवच् छिवः
evaṃ tu stuvatas tasya purastād abhavac chivaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
As he praised thus, Shiva appeared before him:
अध्याय १२९
किम् अभीष्टं वरयसे हरे वद परायणम्
kim abhīṣṭaṃ varayase hare vada parāyaṇam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"What wish do you choose, Hari? Tell me your aim."
अध्याय १२९
बलवान् मे रिपुश् चासीद् दर्शनैश् च शनिर् यथा तेन बद्धस् तलं नीतः परिभूतस् त्व् अनेकधा
balavān me ripuś cāsīd darśanaiś ca śanir yathā tena baddhas talaṃ nītaḥ paribhūtas tv anekadhā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I had a mighty enemy, baleful to look upon like Saturn; bound by him, I was taken to the netherworld and humiliated in many ways,
अध्याय १२९
वाक्सायकैस् तथा विद्धस् तद्वधाय त्व् इयं कृतिः तदर्थं जगताम् ईश येन जेष्ये रिपुं प्रभो
vāksāyakais tathā viddhas tadvadhāya tv iyaṃ kṛtiḥ tadarthaṃ jagatām īśa yena jeṣye ripuṃ prabho
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and pierced as well by arrows of words; this effort is for his slaying. For that purpose, O Lord of the worlds, by which I may conquer my enemy, O lord,
अध्याय १२९
तद् एव देहि वीर्यं मे यच् चान्यद् रिपुनाशनम् जातः पराभवो यस्मात् तद्विनाशे कृते सति पुनर्जातम् अहं मन्ये वरं कीर्तिर् जयश्रियोः
tad eva dehi vīryaṃ me yac cānyad ripunāśanam jātaḥ parābhavo yasmāt tadvināśe kṛte sati punarjātam ahaṃ manye varaṃ kīrtir jayaśriyoḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
give me that very strength, and whatever else destroys enemies. When he who caused my defeat is destroyed, I shall count myself reborn — that is the boon I prize for fame, victory and glory."
अध्याय १२९
स शिवः शक्रम् आहेदं न मयैकेन ते रिपुः वधम् आप्नोति तस्मात् त्वं विष्णुम् अप्य् अव्ययं हरिम्
sa śivaḥ śakram āhedaṃ na mayaikena te ripuḥ vadham āpnoti tasmāt tvaṃ viṣṇum apy avyayaṃ harim
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Shiva said to Shakra: "Your enemy will not meet his death through me alone; so you must also worship Vishnu, the imperishable Hari,
अध्याय १२९
आराधयस्व पौलोम्या सह देवं जनार्दनम् लोकत्रयैकशरणं नारायणम् अनन्यधीः
ārādhayasva paulomyā saha devaṃ janārdanam lokatrayaikaśaraṇaṃ nārāyaṇam ananyadhīḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the god Janardana, together with Pauloma's daughter — Narayana, sole refuge of the three worlds — with single-minded devotion.
अध्याय १२९
ततः प्राप्स्यसि तस्माच् च मत्तश् चापि प्रियं हरे पुनश् चोवाच भगवान् आदिकर्ता महेश्वरः
tataḥ prāpsyasi tasmāc ca mattaś cāpi priyaṃ hare punaś covāca bhagavān ādikartā maheśvaraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then you will obtain what you desire from him and from me as well, Hari." And the blessed Maheshvara, the first creator, spoke again:
अध्याय १२९
मन्त्राभ्यासस् तपो वापि योगाभ्यसनम् एव च संगमे यत्र कुत्रापि सिद्धिदं मुनयो विदुः
mantrābhyāsas tapo vāpi yogābhyasanam eva ca saṃgame yatra kutrāpi siddhidaṃ munayo viduḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"The sages know that mantra practice, austerity or the practice of yoga at any confluence whatever brings success.
अध्याय १२९
किं पुनः संगमे विप्र गौतमीसिन्धुफेनयोः गिरीणां गह्वरे यद् वा सरिताम् अथ संगमे
kiṃ punaḥ saṃgame vipra gautamīsindhuphenayoḥ girīṇāṃ gahvare yad vā saritām atha saṃgame
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
How much more at the confluence of the Gautami and the Phena, O brahmin! Or in mountain caves, or at the meeting of rivers,
अध्याय १२९
विप्रो धियैव भवति मुकुन्दाङ्घ्रिनिविष्टया गङ्गाया दक्षिणे तीर आपस्तम्बो मुनीश्वरः
vipro dhiyaiva bhavati mukundāṅghriniviṣṭayā gaṅgāyā dakṣiṇe tīra āpastambo munīśvaraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
one becomes a true brahmin through a mind fixed on Mukunda's feet. On the southern bank of the Ganga lives Apastamba, lord of sages;
अध्याय १२९
आस्ते तस्याप्य् अहं तोषम् अगमं बलसूदन तेन त्वं भार्यया चैव तोषयस्व गदाधरम्
āste tasyāpy ahaṃ toṣam agamaṃ balasūdana tena tvaṃ bhāryayā caiva toṣayasva gadādharam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I too was pleased with him, O slayer of Bala. With him and with your wife, please the bearer of the mace."
अध्याय १२९
आपस्तम्बेन सहितो गङ्गाया दक्षिणे तटे तुष्टाव देवं प्रयतः स्नात्वा पुण्ये ऽथ संगमे
āpastambena sahito gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe tuṣṭāva devaṃ prayataḥ snātvā puṇye 'tha saṃgame
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Together with Apastamba, on the southern bank of the Ganga, he praised the god with self-restraint, having bathed at the holy confluence
अध्याय १२९
फेनायाश् चैव गङ्गायास् तत्र देवं जनार्दनम् वैदिकैर् विविधैर् मन्त्रैस् तपसातोषयत् तदा
phenāyāś caiva gaṅgāyās tatra devaṃ janārdanam vaidikair vividhair mantrais tapasātoṣayat tadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
of the Phena and the Ganga; there he then pleased the god Janardana with various Vedic mantras and with austerity.
अध्याय १२९
ततस् तुष्टो ऽभवद् विष्णुः किं देयं चेत्य् अभाषत देहि मे शत्रुहन्तारम् इत्य् आह भगवान् हरिः
tatas tuṣṭo 'bhavad viṣṇuḥ kiṃ deyaṃ cety abhāṣata dehi me śatruhantāram ity āha bhagavān hariḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then Vishnu was pleased and said, "What shall I give?" Lord Hari (Indra) said, "Give me a slayer of my enemy."
अध्याय १२९
दत्तम् इत्य् एव जानीहि तम् उवाच जनार्दनः तत्राभवच् छिवस्यैव गङ्गाविष्ण्वोः प्रसादतः
dattam ity eva jānīhi tam uvāca janārdanaḥ tatrābhavac chivasyaiva gaṅgāviṣṇvoḥ prasādataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Janardana said to him, "Know that it is given." There, by the grace of Shiva, the Ganga and Vishnu,
अध्याय १२९
अम्भसा पुरुषो जातः शिवविष्णुस्वरूपधृक् चक्रपाणिः शूलधरः स गत्वा तु रसातलम्
ambhasā puruṣo jātaḥ śivaviṣṇusvarūpadhṛk cakrapāṇiḥ śūladharaḥ sa gatvā tu rasātalam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
a man was born from the water, bearing the form of both Shiva and Vishnu, holding discus and trident; he went to Rasatala
अध्याय १२९
निजघान तदा दैत्यम् इन्द्रशत्रुं महाशनिम् सखाभवत् स चेन्द्रस्य अब्जकः स वृषाकपिः
nijaghāna tadā daityam indraśatruṃ mahāśanim sakhābhavat sa cendrasya abjakaḥ sa vṛṣākapiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and slew the Daitya Mahashani, Indra's enemy. That water-born Abjaka, who is Vrishakapi, became Indra's friend.
अध्याय १२९
दिविस्थो ऽपि सदा चेन्द्रस् तम् अन्वेति वृषाकपिम् कुपिता प्रणयेनाभूद् अन्यासक्तं विलोक्य तम् शचीं तां सान्त्वयन्न् आह शतमन्युर् हसन्न् इदम्
divistho 'pi sadā cendras tam anveti vṛṣākapim kupitā praṇayenābhūd anyāsaktaṃ vilokya tam śacīṃ tāṃ sāntvayann āha śatamanyur hasann idam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Even while in heaven Indra always followed Vrishakapi. Seeing him attached to another, Shachi grew angry out of love; soothing her, Shatamanyu said with a smile:
अध्याय १२९
नाहम् इन्द्राणि शरणम् ऋते सख्युर् वृषाकपेः वारि वापि हविर् यस्य अग्नेः प्रियकरं सदा
nāham indrāṇi śaraṇam ṛte sakhyur vṛṣākapeḥ vāri vāpi havir yasya agneḥ priyakaraṃ sadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O Indrani, I have no refuge except my friend Vrishakapi, whose water and oblation are always dear to Agni.
अध्याय १२९
नाहम् अन्यत्र गन्तास्मि प्रिये चाङ्गेन ते शपे तस्मान् नार्हसि मां वक्तुं शङ्कयान्यत्र भामिनि
nāham anyatra gantāsmi priye cāṅgena te śape tasmān nārhasi māṃ vaktuṃ śaṅkayānyatra bhāmini
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I will not go elsewhere, my love; I swear by your body. So you should not speak to me with suspicion of another, passionate one.
अध्याय १२९
पतिव्रता प्रिया मे त्वं धर्मे मन्त्रे सहायिनी सापत्या च कुलीना च त्वत्तो ऽन्या का प्रिया मम
pativratā priyā me tvaṃ dharme mantre sahāyinī sāpatyā ca kulīnā ca tvatto 'nyā kā priyā mama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You are my beloved, faithful to your husband, my helper in dharma and counsel, a mother, of noble family; who else but you is dear to me?
अध्याय १२९
तस्मात् तवोपदेशेन गङ्गां प्राप्य महानदीम् प्रसादाद् देवदेवस्य विष्णोर् वै चक्रपाणिनः
tasmāt tavopadeśena gaṅgāṃ prāpya mahānadīm prasādād devadevasya viṣṇor vai cakrapāṇinaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On your advice I came to the Ganga, the great river, and by the grace of Vishnu, God of gods, wielder of the discus,
अध्याय १२९
तथा शिवस्य देवस्य प्रसादाच् च वृषाकपेः जलोद्भवाच् च मे मित्राद् अब्जकाल् लोकविश्रुतात्
tathā śivasya devasya prasādāc ca vṛṣākapeḥ jalodbhavāc ca me mitrād abjakāl lokaviśrutāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and by the grace of the god Shiva, and through my water-born friend Vrishakapi, the world-famed Abjaka,
अध्याय १२९
उत्तीर्णदुःखः सुभगे इत इन्द्रो ऽहम् अच्युतः किं न साध्यं यत्र भार्या भर्तृचित्तानुगामिनी
uttīrṇaduḥkhaḥ subhage ita indro 'ham acyutaḥ kiṃ na sādhyaṃ yatra bhāryā bhartṛcittānugāminī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I have crossed beyond sorrow, fortunate one; from now on I am Indra, unshaken. What cannot be achieved where the wife follows her husband's mind?
अध्याय १२९
दुष्करा तत्र नो मुक्तिः किंत्व् अर्थादित्रयं शुभे जायैव परमं मित्रं लोकद्वयहितैषिणी
duṣkarā tatra no muktiḥ kiṃtv arthāditrayaṃ śubhe jāyaiva paramaṃ mitraṃ lokadvayahitaiṣiṇī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Even liberation is not hard to gain there, let alone wealth and the other two aims, auspicious one. The wife alone is the supreme friend, seeking one's good in both worlds.
अध्याय १२९
सा चेत् कुलीना प्रियभाषिणी च पतिव्रता रूपवती गुणाढ्या संपत्सु चापत्सु समानरूपा तया ह्य् असाध्यं किम् इह त्रिलोक्याम्
sā cet kulīnā priyabhāṣiṇī ca pativratā rūpavatī guṇāḍhyā saṃpatsu cāpatsu samānarūpā tayā hy asādhyaṃ kim iha trilokyām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
If she is of good family, sweet-spoken, faithful, beautiful, rich in virtues, and the same in prosperity and adversity, what in the three worlds is impossible with her?
अध्याय १२९
तस्मात् तव धिया कान्ते ममेदं शुभम् आगतम् इतस् तवोदितं चैव कर्तव्यं नान्यद् अस्ति मे
tasmāt tava dhiyā kānte mamedaṃ śubham āgatam itas tavoditaṃ caiva kartavyaṃ nānyad asti me
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
So through your wisdom, beloved, this good has come to me; from now on what you say shall be done — I have no other course.
अध्याय १२९
परलोके च धर्मे च सत्पुत्रसदृशं न च आर्तस्य पुरुषस्येह भार्यावद् भेषजं नहि
paraloke ca dharme ca satputrasadṛśaṃ na ca ārtasya puruṣasyeha bhāryāvad bheṣajaṃ nahi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
For the next world and for dharma there is nothing like a good son; and for a man in distress here there is no medicine like a wife.
अध्याय १२९
निःश्रेयसपदप्राप्त्यै तथा पापस्य मुक्तये गङ्गया सदृशं नास्ति शृणु चान्यद् वरानने
niḥśreyasapadaprāptyai tathā pāpasya muktaye gaṅgayā sadṛśaṃ nāsti śṛṇu cānyad varānane
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
For reaching the highest good and for release from sin there is nothing like the Ganga; hear something more, fair-faced one:
अध्याय १२९
धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राप्तये पापमुक्तये शिवविष्ण्वोर् अनन्यत्वज्ञानान् नास्त्य् अत्र मुक्तये
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ prāptaye pāpamuktaye śivaviṣṇvor ananyatvajñānān nāsty atra muktaye
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
for gaining dharma, wealth, pleasure and liberation and for release from sin, there is nothing here that liberates like knowing that Shiva and Vishnu are not different.
अध्याय १२९
तस्मात् तव धिया साध्वि सर्वम् एतन् मनोगतम् अवाप्तं च शिवाद् विष्णोर् गङ्गायाश् च प्रसादतः
tasmāt tava dhiyā sādhvi sarvam etan manogatam avāptaṃ ca śivād viṣṇor gaṅgāyāś ca prasādataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
So through your wisdom, virtuous one, all that was in my mind has been attained by the grace of Shiva, Vishnu and the Ganga.
अध्याय १२९
इन्द्रत्वं मे स्थिरं चेतो मन्ये मित्रबलात् पुनः वृषाकपिर् मम सखा यो जातस् त्व् अप्सु भामिनि
indratvaṃ me sthiraṃ ceto manye mitrabalāt punaḥ vṛṣākapir mama sakhā yo jātas tv apsu bhāmini
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I think my Indra-hood is secure again through the strength of my friend: Vrishakapi, who was born in the waters, is my companion, passionate one,
अध्याय १२९
त्वं च प्रियसखी नित्यं नान्यत् प्रियतरं मम तीर्थानां गौतमी गङ्गा देवानां हरिशंकरौ
tvaṃ ca priyasakhī nityaṃ nānyat priyataraṃ mama tīrthānāṃ gautamī gaṅgā devānāṃ hariśaṃkarau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and you are ever my dear friend; nothing is dearer to me. Among tirthas the Gautami Ganga, among gods Hari and Shankara —
अध्याय १२९
तस्माद् एभ्यः प्रसादेन सर्वं चेप्सितम् आप्तवान् मम प्रीतिकरं चेदं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
tasmād ebhyaḥ prasādena sarvaṃ cepsitam āptavān mama prītikaraṃ cedaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
by their grace I have obtained all I wished; and this tirtha, famed in the three worlds, gives me joy.
अध्याय १२९
तस्माद् एतद् धि याचिष्ये देवान् सर्वान् अनुक्रमात् अनुमन्यन्तु ऋषयो गङ्गा च हरिशंकरौ
tasmād etad dhi yāciṣye devān sarvān anukramāt anumanyantu ṛṣayo gaṅgā ca hariśaṃkarau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
So I shall ask this of all the gods in turn; let the sages, the Ganga, and Hari and Shankara consent:
अध्याय १२९
इन्द्रेश्वरे चाब्जके च उभयोस् तीरयोः सुराः एकत्र शंकरो देवो ह्य् अपरत्र जनार्दनः
indreśvare cābjake ca ubhayos tīrayoḥ surāḥ ekatra śaṃkaro devo hy aparatra janārdanaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
at Indreshvara and Abjaka on the two banks, O gods, let the god Shankara stand on one side and Janardana on the other —
अध्याय १२९
पावयन् दण्डकारण्यं साक्षाद् विष्णुस् त्रिविक्रमः अन्तरे यानि तीर्थानि सर्वपुण्यप्रदानि च
pāvayan daṇḍakāraṇyaṃ sākṣād viṣṇus trivikramaḥ antare yāni tīrthāni sarvapuṇyapradāni ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Vishnu Trivikrama himself, purifying the Dandaka forest. And the tirthas that lie between, granting all merit —
अध्याय १२९
अत्र तु स्नानमात्रेण सर्वे ते मुक्तिम् आप्नुयुः पापिष्ठाः पापतो मुक्तिम् आप्नुयुर् ये च धर्मिणः
atra tu snānamātreṇa sarve te muktim āpnuyuḥ pāpiṣṭhāḥ pāpato muktim āpnuyur ye ca dharmiṇaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
by merely bathing here may all attain liberation; may the most sinful be freed from sin, and may the righteous
अध्याय १२९
तेषां तु परमा मुक्तिः पितृभिः पञ्चपञ्चभिः अत्र किंचिच् च ये दद्युर् अर्थिभ्यस् तिलमात्रकम्
teṣāṃ tu paramā muktiḥ pitṛbhiḥ pañcapañcabhiḥ atra kiṃcic ca ye dadyur arthibhyas tilamātrakam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
attain supreme liberation along with five generations of ancestors on each side. Whatever those here give to supplicants, even the size of a sesame seed,
अध्याय १२९
दातृभ्यो ह्य् अक्षयं तत् स्यात् कामदं मोक्षदं तथा धन्यं यशस्यम् आयुष्यम् आरोग्यं पुण्यवर्धनम्
dātṛbhyo hy akṣayaṃ tat syāt kāmadaṃ mokṣadaṃ tathā dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyam ārogyaṃ puṇyavardhanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
may it be imperishable for the givers, granting desires and liberation. This story of Vishnu and Shambhu brings blessing, fame, long life, health and increase of merit,
अध्याय १२९
आख्यानं विष्णुशंभ्वोश् च ज्ञात्वा स्नानाच् च मुक्तिदम् अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं ये शृण्वन्ति पठन्ति च
ākhyānaṃ viṣṇuśaṃbhvoś ca jñātvā snānāc ca muktidam asya tīrthasya māhātmyaṃ ye śṛṇvanti paṭhanti ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and, when known, liberation through bathing. Those who hear and recite the greatness of this tirtha
अध्याय १२९
पुण्यभाजो भवेयुस् ते तेभ्यो ऽत्रैव स्मृतिर् भवेत् शिवविष्ण्वोर् अशेषाघसंघविच्छेदकारिणी यां प्रार्थयन्ति मुनयो विजितेन्द्रियमानसाः
puṇyabhājo bhaveyus te tebhyo 'traiva smṛtir bhavet śivaviṣṇvor aśeṣāghasaṃghavicchedakāriṇī yāṃ prārthayanti munayo vijitendriyamānasāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
shall share in merit, and here itself shall gain the remembrance of Shiva and Vishnu that cuts away the whole mass of sin, which sages who have mastered their senses and minds pray for."
अध्याय १२९
भविष्यत्य् एवम् एवेति तं देवा ऋषयो ऽब्रुवन् गौतम्या उत्तरे पारे तीर्थानां मोक्षदायिनाम्
bhaviṣyaty evam eveti taṃ devā ṛṣayo 'bruvan gautamyā uttare pāre tīrthānāṃ mokṣadāyinām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"So it shall be," the gods and sages told him. On the northern bank of the Gautami there are tirthas that grant liberation,
अध्याय १२९
देवर्षिसिद्धसेव्यानां सहस्राण्य् अथ सप्त वै तथैव दक्षिणे तीरे तीर्थान्य् एकादशैव तु
devarṣisiddhasevyānāṃ sahasrāṇy atha sapta vai tathaiva dakṣiṇe tīre tīrthāny ekādaśaiva tu
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
served by gods, sages and Siddhas, seven thousand in number; and on the southern bank likewise there are eleven thousand tirthas.
अध्याय १२९
अब्जकं हृदयं प्रोक्तं गोदावर्या मुनीश्वरैः विश्रामस्थानम् ईशस्य विष्णोर् ब्रह्मण एव च
abjakaṃ hṛdayaṃ proktaṃ godāvaryā munīśvaraiḥ viśrāmasthānam īśasya viṣṇor brahmaṇa eva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The great sages call Abjaka the heart of the Godavari, the resting place of Isha, Vishnu and Brahma.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 129
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.