ब्रह्मपुराण अध्याय 131 (Brahma Purana 131) | हिंदी अर्थ · English Meaning

अध्याय १३१

श्लोक 1

यमतीर्थम् इति ख्यातं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् अशेषपापशमनं तत्र वृत्तम् इदं शृणु

yamatīrtham iti khyātaṃ pitṝṇāṃ prītivardhanam aśeṣapāpaśamanaṃ tatra vṛttam idaṃ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Should the Vedic injunction be "Perform rites and renounce them"? Whither do they go by means of Vidya(learn¬ ing), and what do they attain by means of holy rites?

अध्याय १३१

श्लोक 2

तत्राख्यानम् इदं त्व् आसीद् इतिहासं पुरातनम् सरमेति प्रसिद्धास्ति नाम्ना देवशुनी मुने

tatrākhyānam idaṃ tv āsīd itihāsaṃ purātanam sarameti prasiddhāsti nāmnā devaśunī mune

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

We wish to hear this. Your Holiness may be pleased to explain it to us. There is a mutual inconsistency in this (in¬ junction) because both are opposed to each other.

अध्याय १३१

श्लोक 3

तस्याः पुत्रौ महाश्रेष्ठौ श्वानौ नित्यं जनान् अनु गामिनौ पवनाहारौ चतुरक्षौ यमप्रियौ

tasyāḥ putrau mahāśreṣṭhau śvānau nityaṃ janān anu gāminau pavanāhārau caturakṣau yamapriyau

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Listen, O leading sages, I shall briefly explain the Ksara (perishable) and Aksara (imperishable) in the form of holy rites and (knowledge) about which you have asked me.

अध्याय १३१

श्लोक 4

गा रक्षति स्म देवानां यज्ञार्थं कल्पितान् पशून् रक्षन्तीम् अनुजग्मुस् ते राक्षसा दैत्यदानवाः

gā rakṣati sma devānāṃ yajñārthaṃ kalpitān paśūn rakṣantīm anujagmus te rākṣasā daityadānavāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Listen now, O brahmins, to the quarter whither they go by means of learning and what they attain by means of holy rites. The reply to this (question) is intricate and complex.

अध्याय १३१

श्लोक 5

रक्षन्तीं तां महाप्राज्ञाः श्वानयोर् मातरं शुनीम् प्रलोभयित्वा विविधैर् वाक्यैर् दानैश् च यत्नतः

rakṣantīṃ tāṃ mahāprājñāḥ śvānayor mātaraṃ śunīm pralobhayitvā vividhair vākyair dānaiś ca yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

There are the two paths wherein the Vedas are well- founded. Dharma is characterised by Pravrtti (Activity, taking active part in worldly life). The other alternative is Nivjrtti (cessation of active participation).

अध्याय १३१

श्लोक 6

हृता गा राक्षसैः पापैः पश्वर्थे कल्पिताः शुभाः तत आगत्य सा देवान् इदम् आह क्रमाच् छुनी

hṛtā gā rākṣasaiḥ pāpaiḥ paśvarthe kalpitāḥ śubhāḥ tata āgatya sā devān idam āha kramāc chunī

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

On account of activity (i.e. by performing various rites) one is reborn after death into an embodied form consist-

अध्याय १३१

श्लोक 7

मां बद्ध्वा राक्षसैः पाशैस् ताडयित्वा प्रहारकैः नीता गा यज्ञसिद्ध्यर्थं कल्पिताः पशवः सुराः

māṃ baddhvā rākṣasaiḥ pāśais tāḍayitvā prahārakaiḥ nītā gā yajñasiddhyarthaṃ kalpitāḥ paśavaḥ surāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Those.possessed of inferior intellect praise Karman (performance of holy rites). Thereby they attain a series of bodies to indulge themselves in. They then perform worship.

अध्याय १३१

श्लोक 8

तस्या वाचं निशम्याशु सुरान् प्राह बृहस्पतिः

tasyā vācaṃ niśamyāśu surān prāha bṛhaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Those who have acquired the highest intellect, those who perceive the efficiency of Dharma do not praise Karman, like one who drinks the river water and so does not praise the well.

अध्याय १३१

श्लोक 9

इयं विकृतरूपास्ते अस्याः पापं च लक्षये अस्या मतेन ता गावो नीता नान्येन हेतुना पापेयं सुकृतीवेति लक्ष्यते देहचेष्टितैः

iyaṃ vikṛtarūpāste asyāḥ pāpaṃ ca lakṣaye asyā matena tā gāvo nītā nānyena hetunā pāpeyaṃ sukṛtīveti lakṣyate dehaceṣṭitaiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

One attains happiness and misery, birth and non-birth as a result of Karmans. By learning one attains that after reaching which one never feels sorry.

अध्याय १३१

श्लोक 10

तद् गुरोर् वचनाच् छक्रः पदा तां प्राहरच् छुनीम् पदाघातात् तदा तस्या मुखात् क्षीरं प्रसुस्रुवे

tad guror vacanāc chakraḥ padā tāṃ prāharac chunīm padāghātāt tadā tasyā mukhāt kṣīraṃ prasusruve

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

After going there one does not die; after going there

अध्याय १३१

श्लोक 11

पुनः प्राह शचीभर्ता क्षीरं पीतं त्वया शुनि राक्षसैश् च तदा दत्तं तस्मान् नीतास् तु गा मम

punaḥ prāha śacībhartā kṣīraṃ pītaṃ tvayā śuni rākṣasaiś ca tadā dattaṃ tasmān nītās tu gā mama

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Those who are impartial to all, those who are friendly

अध्याय १३१

श्लोक 12

नापराधो ऽस्ति मे नाथ न चान्यस्यापि कस्यचित् नापराधो न चोपेक्षा ममास्ति त्रिदशेश्वर तस्माद् रुष्टो ऽसि किं नाथ रिपवो बलिनस् तु ते

nāparādho 'sti me nātha na cānyasyāpi kasyacit nāparādho na copekṣā mamāsti tridaśeśvara tasmād ruṣṭo 'si kiṃ nātha ripavo balinas tu te

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The creatures of Prakrti are known as (individual soul). They do not comprehend him nor does he know them.

अध्याय १३१

श्लोक 13

ततो ध्यात्वा देवगुरुर् ज्ञात्वा तस्या विचेष्टितम् सत्यं शक्र त्व् इयं दुष्टा रिपूणां पक्षकारिणी

tato dhyātvā devagurur jñātvā tasyā viceṣṭitam satyaṃ śakra tv iyaṃ duṣṭā ripūṇāṃ pakṣakāriṇī

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The individual soul performs his activities through the sense organs, with the mind as the sixth among them, just as the sober charioteer manages his chariot by means of superb well- controlled horses.

अध्याय १३१

श्लोक 14

ततः शशाप तां शक्रः पापिष्ठे त्वं शुनी भव मर्त्यलोके पापभूता अज्ञानात् पापकारिणी

tataḥ śaśāpa tāṃ śakraḥ pāpiṣṭhe tvaṃ śunī bhava martyaloke pāpabhūtā ajñānāt pāpakāriṇī

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

By means of clearness of his mind the ascetic eschews the auspicious and inauspicious. One whose soul is pleased abides in the Atman and attains everlasting bliss.

अध्याय १३१

श्लोक 15

तदेन्द्रस्य तु शापेन मानुषे सा व्यजायत यथा शप्ता मघवता पापात् सा ह्य् अतिभीषणा

tadendrasya tu śāpena mānuṣe sā vyajāyata yathā śaptā maghavatā pāpāt sā hy atibhīṣaṇā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Even if the whole of the earth filled with all jewels were offered against this, a man who knows reality shall con¬ sider this (knowledge) better than that.

अध्याय १३१

श्लोक 16

गावो या राक्षसैर् नीतास् तासाम् आनयनाय च यत्नं कुर्वन् सुरपतिर् विष्णवे तन् न्यवेदयत्

gāvo yā rākṣasair nītās tāsām ānayanāya ca yatnaṃ kurvan surapatir viṣṇave tan nyavedayat

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Describe once detail, O holy one, the can fully understand it.

अध्याय १३१

श्लोक 17

विष्णुर् दैत्यांश् च दनुजान् गोहर्तॄंश् चैव राक्षसान् हन्तुं प्रयत्नम् अकरोज् जगृहे च महद् धनुः

viṣṇur daityāṃś ca danujān gohartṝṃś caiva rākṣasān hantuṃ prayatnam akaroj jagṛhe ca mahad dhanuḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The great elements are the Earth, Water, Fire (light) Air and Ether. He who is the creator of these elements is with- in all the living beings.

अध्याय १३१

श्लोक 18

शार्ङ्गं यल् लोकविख्यातं दैत्यनाशनम् एव च जितारिः पूजितो देवैः स्वयं स्थित्वा जनार्दनः

śārṅgaṃ yal lokavikhyātaṃ daityanāśanam eva ca jitāriḥ pūjito devaiḥ svayaṃ sthitvā janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Sound, ear, void space—these there are the traits of Ether. Vital airs, movement and touch are the qualities of Vayu (Air).

अध्याय १३१

श्लोक 19

यत्र वै दण्डकारण्ये शार्ङ्गपाणिर् जगत्प्रभुः तत्रस्थान् दैत्यदनुजान् राक्षसांश् च बलीयसः

yatra vai daṇḍakāraṇye śārṅgapāṇir jagatprabhuḥ tatrasthān daityadanujān rākṣasāṃś ca balīyasaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Colour, eye and gastric action (digestion)—the fiery element is threefold thus. Taste, tongue, sweet—are the quali¬ ties of Water.

अध्याय १३१

श्लोक 20

पुनर् जघ्ने स वै विष्णुर् गा यैर् नीताश् च राक्षसैः तत्र वै दण्डकारण्ये शार्ङ्गपाणिर् इति श्रुतः

punar jaghne sa vai viṣṇur gā yair nītāś ca rākṣasaiḥ tatra vai daṇḍakāraṇye śārṅgapāṇir iti śrutaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The quality of touch belongs to the Wind; the quality of taste to Water; the quality of colour to Fiery element; the quality of sound to Ether and the quality of smell is that of the Earth.

अध्याय १३१

श्लोक 21

युध्यमानस् ततो विष्णुर् दितिजै राक्षसैः सह ते जग्मुर् दक्षिणाम् आशां विष्णोस् त्रासान् महामुने

yudhyamānas tato viṣṇur ditijai rākṣasaiḥ saha te jagmur dakṣiṇām āśāṃ viṣṇos trāsān mahāmune

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The mind, intellect and intrinsic nature—are born of their origins. They transcend Gunas; they are greater than Gunas.

अध्याय १३१

श्लोक 22

अन्वगच्छत् ततो विष्णुस् तान् एव परमेश्वरः गरुत्मता तान् अवाप्य शार्ङ्गमुक्तैर् मनोजवैः

anvagacchat tato viṣṇus tān eva parameśvaraḥ garutmatā tān avāpya śārṅgamuktair manojavaiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Just as the turtle stretches and withdraws the limbs, so also he who has excellent intellect controls his set of sense-organs.

अध्याय १३१

श्लोक 23

बाणैस् तान् व्याहनद् विष्णुर् गङ्गाया उत्तरे तटे देवारयः क्षयं नीता विष्णुना प्रभविष्णुना

bāṇais tān vyāhanad viṣṇur gaṅgāyā uttare taṭe devārayaḥ kṣayaṃ nītā viṣṇunā prabhaviṣṇunā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The fact that one sees upwards, sideways as well as below the soles of feet indicates that the excellent intellect abides by this duty alone.

अध्याय १३१

श्लोक 24

शार्ङ्गमुक्तैर् महावेगैः सुस्वनैश् च सुमन्त्रितैः क्षयं प्राप्ता विष्णुबाणैस् ततस् ते देवशत्रवः

śārṅgamuktair mahāvegaiḥ susvanaiś ca sumantritaiḥ kṣayaṃ prāptā viṣṇubāṇais tatas te devaśatravaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

There are five sense-organs in man; the sixth is mind; the seventh is intellect; the soul is the eighth.

अध्याय १३१

श्लोक 25

गावो लब्धा यत्र देवैर् बाणतीर्थं तद् उच्यते वैष्णवं लोकविदितं गोतीर्थं चेति विश्रुतम्

gāvo labdhā yatra devair bāṇatīrthaṃ tad ucyate vaiṣṇavaṃ lokaviditaṃ gotīrthaṃ ceti viśrutam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The eye perceives; the mind entertains doubt; the in¬ tellect determines; the soul is the witness.

अध्याय १३१

श्लोक 26

पश्वर्थे कल्पिता गावो गङ्गाया दक्षिणे तटे प्रद्रुतास् ते सुराः सर्वे गङ्गायां संन्यवेशयन्

paśvarthe kalpitā gāvo gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe pradrutās te surāḥ sarve gaṅgāyāṃ saṃnyaveśayan

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Rajas, Tamas and Sattva are born of their respective causes. They are common to all beings. They are Gunas.

अध्याय १३१

श्लोक 27

तन्मध्ये कारयाम् आसुर् द्वीपं चैवाश्रयं गवाम् तैर् गोभिस् तत्र गङ्गायां सुरयज्ञो व्यजायत

tanmadhye kārayām āsur dvīpaṃ caivāśrayaṃ gavām tair gobhis tatra gaṅgāyāṃ surayajño vyajāyata

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

That which one sees within the soul—something which is pleasant and delightful is Sattva. It is something quiescent and calm.

अध्याय १३१

श्लोक 28

यज्ञतीर्थं तु तत् प्रोक्तं गोद्वीपं गाङ्गमध्यतः देवानां यजनं तच् च सर्वकामप्रदं शुभम्

yajñatīrthaṃ tu tat proktaṃ godvīpaṃ gāṅgamadhyataḥ devānāṃ yajanaṃ tac ca sarvakāmapradaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

They call the followingSattvika qualities: Extreme de¬ light, pleasure, bliss, mastery over oneself, and normal restful nature of the mind, with or without reasons thereof.

अध्याय १३१

श्लोक 29

स्वयं मूर्तिमती भूत्वा गङ्गाशक्तिर् महाद्युते असारापारसंसारसागरोत्तरणे तरिः

svayaṃ mūrtimatī bhūtvā gaṅgāśaktir mahādyute asārāpārasaṃsārasāgarottaraṇe tariḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The following are the symptoms of Rajas: conceit, un¬ truthfulness, covetousness, delusion and impatience.

अध्याय १३१

श्लोक 30

विश्वेश्वरी योगमाया सद्भक्ताभयदायिनी गोरक्षं तु ततस् तीर्थं गङ्गाया दक्षिणे तटे

viśveśvarī yogamāyā sadbhaktābhayadāyinī gorakṣaṃ tu tatas tīrthaṃ gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Similarly, the following are Tamasa qualities: Deluded state, blunders, languor, slumber, inability to be awake. (The people under their influence) live somehow. They do not live a full useful life.

अध्याय १३१

श्लोक 31

तौ श्वानौ सरमापुत्रौ चतुरक्षौ यमप्रियौ मातुः शापं चापराधं सर्वं चापि सविस्तरम्

tau śvānau saramāputrau caturakṣau yamapriyau mātuḥ śāpaṃ cāparādhaṃ sarvaṃ cāpi savistaram

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The objects are indeed greater than the sense-organs-

अध्याय १३१

श्लोक 32

निवेद्य तु यथान्यायं कार्यं चापि सुखप्रदम् विशापकरणं चापि पप्रच्छतुर् उभौ यमम्

nivedya tu yathānyāyaṃ kāryaṃ cāpi sukhapradam viśāpakaraṇaṃ cāpi papracchatur ubhau yamam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Inasmuch as the sense-organs are separate it is the in¬ tellect that undergoes aberration. In the act of hearing it be¬ comes the ear and as the organ that touches it is called the sense of touch.

अध्याय १३१

श्लोक 33

स ताभ्यां सहितः सौरिः पित्रे सूर्याय चाब्रवीत् श्रुत्वा सूर्यः सुतं प्राह गङ्गायां सुरसत्तम

sa tābhyāṃ sahitaḥ sauriḥ pitre sūryāya cābravīt śrutvā sūryaḥ sutaṃ prāha gaṅgāyāṃ surasattama

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

In the act of seeing it shall be the eye and in the act of tasting, the tongue, in the act of smelling the nose; the intellect undergoes changes.

अध्याय १३१

श्लोक 34

लोकत्रयैकपावन्यां गौतम्यां दण्डके वने श्रद्धया परया वत्स सुस्नातः सुसमाहितः

lokatrayaikapāvanyāṃ gautamyāṃ daṇḍake vane śraddhayā parayā vatsa susnātaḥ susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

They call them the sense-organs. The intellect becomes diffused in those forms. Remaining steady in the state of intellect in a man it is called intellect.

अध्याय १३१

श्लोक 35

ब्रह्माणं चैव विष्णुं च माम् ईशं च यथाक्रमम् स्तुहि त्वं सर्वभावेन भृत्यौ प्रीतिम् अवाप्स्यतः

brahmāṇaṃ caiva viṣṇuṃ ca mām īśaṃ ca yathākramam stuhi tvaṃ sarvabhāvena bhṛtyau prītim avāpsyataḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

When the intellect yearns for and seeks something it becomes the mind. One shall sec them intellectually as separate in their basis.

अध्याय १३१

श्लोक 36

तत् पितुर् वचनं श्रुत्वा यमः प्रीतमनास् तदा तयोश् च प्रीतये प्रायाद् देवतर्पणयोर् यमः

tat pitur vacanaṃ śrutvā yamaḥ prītamanās tadā tayoś ca prītaye prāyād devatarpaṇayor yamaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The sense-organs are based on the intellect. They must be collected entirely (?) in the order in which each is evolved.

अध्याय १३१

श्लोक 37

गौतम्याम् अघहारिण्यां सुसमाहितमानसः तथैव तोषयाम् आस गङ्गायां सुरसत्तमान्

gautamyām aghahāriṇyāṃ susamāhitamānasaḥ tathaiva toṣayām āsa gaṅgāyāṃ surasattamān

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Those that abide emotionally in all these three, func¬ tion after the objects like the spokes in regard to the rim.

अध्याय १३१

श्लोक 38

श्वभ्यां च सहितः श्रीमान् दक्षिणाशापतिः प्रभुः ब्रह्माणं तोषयाम् आस भानुं वै दक्षिणे तटे

śvabhyāṃ ca sahitaḥ śrīmān dakṣiṇāśāpatiḥ prabhuḥ brahmāṇaṃ toṣayām āsa bhānuṃ vai dakṣiṇe taṭe

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

(?)One shall make use of the mind for the purpose of illumination even N; as the sense-organs are perfected by the intellect (either) moving befittingly or remaining indiffernt.

अध्याय १३१

श्लोक 39

ईशानम् उत्तरे विष्णुं स्वयं धर्मः प्रतापवान् दत्तवन्तो वरं श्रेष्ठं सरमाया विशापकम् वरान् अयाचत बहूंल् लोकानाम् उपकारकान्

īśānam uttare viṣṇuṃ svayaṃ dharmaḥ pratāpavān dattavanto varaṃ śreṣṭhaṃ saramāyā viśāpakam varān ayācata bahūṃl lokānām upakārakān

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

If only one understands this as natural one does not become deluded. He does not bewail and he is delighted. He is always free from hostility.

अध्याय १३१

श्लोक 40

एषु स्नानं तु ये कुर्युर् ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः आत्मार्थं च परार्थं च ते कामान् आप्नुयुः शुभान्

eṣu snānaṃ tu ye kuryur brahmaviṣṇumaheśvarāḥ ātmārthaṃ ca parārthaṃ ca te kāmān āpnuyuḥ śubhān

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Indeed the soul cannot be perceived by the sense-organs that are subject to lust, that function in diverse ways, that cannot be controlled and that are ignorant and foolish.

अध्याय १३१

श्लोक 41

बाणतीर्थे तु ये स्नात्वा शार्ङ्गपाणिं स्मरन्ति वै तेभ्यो दारिद्र्यदुःखानि न भवेयुर् युगे युगे

bāṇatīrthe tu ye snātvā śārṅgapāṇiṃ smaranti vai tebhyo dāridryaduḥkhāni na bhaveyur yuge yuge

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

When one holds their reins firmly by means of the mind and controls them, the soul reveals itself like a figure illuminated by a lamp.

अध्याय १३१

श्लोक 42

गोतीर्थे ब्रह्मतीर्थे वा यस् तु स्नात्वा यतव्रतः ब्रह्माणं तं नमस्याथ द्वीपस्यापि प्रदक्षिणम्

gotīrthe brahmatīrthe vā yas tu snātvā yatavrataḥ brahmāṇaṃ taṃ namasyātha dvīpasyāpi pradakṣiṇam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Whoever, keeping his vows, bathes at Gotirtha or Brahmatirtha, bows to Brahma there and also circumambulates the island,

अध्याय १३१

श्लोक 43

यः कुर्यात् तेन पृथिवी सप्तद्वीपा वसुंधरा प्रदक्षिणीकृता तत्र किंचिद् दत्त्वा वसु द्विजम्

yaḥ kuryāt tena pṛthivī saptadvīpā vasuṃdharā pradakṣiṇīkṛtā tatra kiṃcid dattvā vasu dvijam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

has by that circumambulated the whole earth with its seven continents. Giving a little wealth there to a brahmin,

अध्याय १३१

श्लोक 44

तद् देवयजनं प्राप्य किंचिद् धुत्वा हुताशने अश्वमेधादियज्ञानां फलं प्राप्नोति पुष्कलम्

tad devayajanaṃ prāpya kiṃcid dhutvā hutāśane aśvamedhādiyajñānāṃ phalaṃ prāpnoti puṣkalam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

and reaching that place of divine sacrifice and offering a little into the fire, he obtains in full the fruit of sacrifices such as the horse-sacrifice.

अध्याय १३१

श्लोक 45

यः सकृत् तत्र पठति गायत्रीं वेदमातरम् अधीतास् तेन वेदा वै निष्कामो मुक्तिभाजनम्

yaḥ sakṛt tatra paṭhati gāyatrīṃ vedamātaram adhītās tena vedā vai niṣkāmo muktibhājanam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Whoever recites there even once the Gayatri, mother of the Vedas, has by that studied the Vedas; free from desire, he becomes a vessel of liberation.

अध्याय १३१

श्लोक 46

स्नात्वा तु दक्षिणे कूले शक्तिं देवीं तु भक्तितः पूजयित्वा यथान्यायं सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्

snātvā tu dakṣiṇe kūle śaktiṃ devīṃ tu bhaktitaḥ pūjayitvā yathānyāyaṃ sarvān kāmān avāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Bathing on the southern bank and duly worshipping the goddess Shakti with devotion, one obtains all desires.

अध्याय १३१

श्लोक 47

ब्रह्मविष्णुमहेशानां शक्तिर् माता त्रयीमयी सर्वान् कामान् अवाप्नोति पुत्रवान् धनवान् भवेत्

brahmaviṣṇumaheśānāṃ śaktir mātā trayīmayī sarvān kāmān avāpnoti putravān dhanavān bhavet

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Worshipping Shakti, mother of Brahma, Vishnu and Mahesha, who consists of the three Vedas, one obtains all desires and becomes rich in sons and wealth.

अध्याय १३१

श्लोक 48

आदित्यं भक्तितो यस् तु दक्षिणे नियतो नरः स्नात्वा पश्येत तेनेष्टा यज्ञा विविधदक्षिणाः

ādityaṃ bhaktito yas tu dakṣiṇe niyato naraḥ snātvā paśyeta teneṣṭā yajñā vividhadakṣiṇāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The disciplined man who bathes and devotedly beholds the Sun on the southern bank has thereby performed sacrifices with manifold fees.

अध्याय १३१

श्लोक 49

कूले यश् चोत्तरे चैव गङ्गाया दैत्यसूदनम् स्नात्वा पश्येत तं नत्वा तस्य विष्णोः परं पदम्

kūle yaś cottare caiva gaṅgāyā daityasūdanam snātvā paśyeta taṃ natvā tasya viṣṇoḥ paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

And whoever bathes on the northern bank of the Ganga, beholds the slayer of Daityas and bows to him, attains the supreme abode of Vishnu.

अध्याय १३१

श्लोक 50

यमेश्वरं ततो यस् तु यमतीर्थे तु पूजितम् स्नातः पश्यति युक्तात्मा स करोत्य् अचिरेण हि

yameśvaraṃ tato yas tu yamatīrthe tu pūjitam snātaḥ paśyati yuktātmā sa karoty acireṇa hi

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Whoever, bathed and self-controlled, then beholds Yameshvara worshipped at Yamatirtha soon brings about

अध्याय १३१

श्लोक 51

पितॄणाम् अक्षयं पुण्यं फलदं कीर्तिवर्धनम् तत्र स्नानेन दानेन जपेन स्तवनेन च अपि दुष्कृतकर्माणः पितरो मोक्षम् आप्नुयुः

pitṝṇām akṣayaṃ puṇyaṃ phaladaṃ kīrtivardhanam tatra snānena dānena japena stavanena ca api duṣkṛtakarmāṇaḥ pitaro mokṣam āpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

imperishable merit for his ancestors, fruitful and increasing fame. By bathing, giving, japa and praise there, even ancestors of wicked deeds attain liberation.

अध्याय १३१

श्लोक 52

इत्याद्य् अष्ट सहस्राणि तीर्थानि त्रीणि नारद तेषु स्नानं च दानं च सर्वम् अक्षयपुण्यदम्

ityādy aṣṭa sahasrāṇi tīrthāni trīṇi nārada teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca sarvam akṣayapuṇyadam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Thus, O Narada, there are eight thousand and three tirthas; bathing and giving at them all bestows imperishable merit.

अध्याय १३१

श्लोक 53

एतेषां स्मरणं पुण्यं नानाजन्माघनाशनम् श्रवणात् पितृभिः सार्धं पठनात् स्वकुलैः सह

eteṣāṃ smaraṇaṃ puṇyaṃ nānājanmāghanāśanam śravaṇāt pitṛbhiḥ sārdhaṃ paṭhanāt svakulaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Remembering them is meritorious and destroys the sins of many births; hearing of them purifies one along with one's ancestors, and reciting them along with one's whole family;

अध्याय १३१

श्लोक 54

तेषाम् अप्य् अतिपापानि नाशं यान्ति ममाज्ञया तत्र स्नानादि यः कृत्वा किंचिद् दत्त्वा यतात्मवान्

teṣām apy atipāpāni nāśaṃ yānti mamājñayā tatra snānādi yaḥ kṛtvā kiṃcid dattvā yatātmavān

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

even their great sins are destroyed at my command. Whoever, self-controlled, bathes there, gives a little,

अध्याय १३१

श्लोक 55

पितॄणां पिण्डदानादि कृत्वा नत्वा सुरान् इमान् धनं धान्यं यशो वीर्यम् आयुर् आरोग्यसंपदः

pitṝṇāṃ piṇḍadānādi kṛtvā natvā surān imān dhanaṃ dhānyaṃ yaśo vīryam āyur ārogyasaṃpadaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

offers rice-balls and the like to the ancestors and bows to these gods, gains wealth, grain, fame, vigour, long life, health and prosperity,

अध्याय १३१

श्लोक 56

पुत्रान् पौत्रान् प्रियां भार्यां लब्ध्वा चान्यन् मनीषितम् अवियुक्तः प्रीतमना बन्धुभिश् चातिमानितः

putrān pautrān priyāṃ bhāryāṃ labdhvā cānyan manīṣitam aviyuktaḥ prītamanā bandhubhiś cātimānitaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

sons, grandsons, a beloved wife and whatever else he desires; never separated from them, glad of heart and greatly honoured by his kin,

अध्याय १३१

श्लोक 57

नरकस्थान् अपि पितॄंस् तारयित्वा कुलानि च पावयित्वा प्रियैर् युक्तो ह्य् अन्ते विष्णुं शिवं स्मरेत् ततो मुक्तिपदं गच्छेद् देवानां वचनं यथा

narakasthān api pitṝṃs tārayitvā kulāni ca pāvayitvā priyair yukto hy ante viṣṇuṃ śivaṃ smaret tato muktipadaṃ gacched devānāṃ vacanaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

having delivered even ancestors dwelling in hell and purified his families, he, surrounded by loved ones, remembers Vishnu and Shiva at the end and then goes to the state of liberation, as the gods declared.

Adhyaya 131

पूर्ण अध्याय पाठ57 श्लोक

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)