Brahma Purana· Brahma Purāṇa
133
अध्याय 133 / 246

Adhyaya 133

27 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ27 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३३

श्लोक 1

शुक्लतीर्थम् इति ख्यातं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् यस्य स्मरणमात्रेण सर्वकामान् अवाप्नुयात्

śuklatīrtham iti khyātaṃ sarvasiddhikaraṃ nṛṇām yasya smaraṇamātreṇa sarvakāmān avāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O brahmin, O excellent sage, it behoves you to relate to us the respective peculiarity of Samkhya and Yoga, O sage, conversant with virtue, everything is known to you.

अध्याय १३३

श्लोक 2

भरद्वाज इति ख्यातो मुनिः परमधार्मिकः तस्य पैठीनसी नाम भार्या सुकलभूषणा

bharadvāja iti khyāto muniḥ paramadhārmikaḥ tasya paiṭhīnasī nāma bhāryā sukalabhūṣaṇā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The followers of Samkhya praise Samkhya. The followers of Yoga praise Yoga. In order to exalt one's side they give cogent reasons.

अध्याय १३३

श्लोक 3

गौतमीतीरम् अध्यास्ते पतिव्रतपरायणा अग्नीषोमीयम् ऐन्द्राग्नं पुरोडाशम् अकल्पयत्

gautamītīram adhyāste pativrataparāyaṇā agnīṣomīyam aindrāgnaṃ puroḍāśam akalpayat

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A reason competent to justify one's own side, words con¬ ducive to one's welfare, should be accepted. The opinion of ex¬ cellent persons should be accepted by you all who are honoured by good men.

अध्याय १३३

श्लोक 4

पुरोडाशे श्रप्यमाणे धूमात् कश्चिद् अजायत पुरोडाशं भक्षयित्वा लोकत्रितयभीषणः

puroḍāśe śrapyamāṇe dhūmāt kaścid ajāyata puroḍāśaṃ bhakṣayitvā lokatritayabhīṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O sinless ones, proper means of clealiness has been mentioned in both of them equally. Compassionate mercy to all living beings is also mentioned. The observance of holy rites is also similar, but spiritual vision is not the same in both (?)

अध्याय १३३

श्लोक 5

यज्ञं मे ह्य् अत्र को हंसि कोपात् त्वम् इति तं मुनिः प्रोवाच सत्वरं क्रुद्धो भरद्वाजो द्विजोत्तमः तद् ऋषेर् वचनं श्रुत्वा राक्षसः प्रत्युवाच तम्

yajñaṃ me hy atra ko haṃsi kopāt tvam iti taṃ muniḥ provāca satvaraṃ kruddho bharadvājo dvijottamaḥ tad ṛṣer vacanaṃ śrutvā rākṣasaḥ pratyuvāca tam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

If the observance of holy rites, purity, and merciful-

अध्याय १३३

श्लोक 6

हव्यघ्न इति विख्यातं भरद्वाज निबोध माम् संध्यासुतो ऽहं ज्येष्ठश् च सुतः प्राचीनबर्हिषः

havyaghna iti vikhyātaṃ bharadvāja nibodha mām saṃdhyāsuto 'haṃ jyeṣṭhaś ca sutaḥ prācīnabarhiṣaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Defaulters in Yogic practice attain the following five defects mentioned in the Yogic path: passion, delusion, affection, lust and anger.

अध्याय १३३

श्लोक 7

ब्रह्मणा मे वरो दत्तो यज्ञान् खाद यथासुखम् ममानुजः कलिश् चापि बलवान् अतिभीषणः

brahmaṇā me varo datto yajñān khāda yathāsukham mamānujaḥ kaliś cāpi balavān atibhīṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Just as the big fish cut off the net and escape into the water once again, so also the persons devoid of sins attain that region by taking recourse to Yoga.

अध्याय १३३

श्लोक 8

अहं कृष्णः पिता कृष्णो माता कृष्णा तथानुजः अहं मखं हनिष्यामि यूपं छेद्मि कृतान्तकः

ahaṃ kṛṣṇaḥ pitā kṛṣṇo mātā kṛṣṇā tathānujaḥ ahaṃ makhaṃ haniṣyāmi yūpaṃ chedmi kṛtāntakaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O brahmins, the fire of very little magnitude is very weak and it calms down on being overwhelmed by huge (quantities of) fuel. The Yogic power too is similar.

अध्याय १३३

श्लोक 9

रक्ष्यतां मे त्वया यज्ञः प्रियो धर्मः सनातनः जाने त्वां यज्ञहन्तारं सद्द्विजं रक्ष मे क्रतुम्

rakṣyatāṃ me tvayā yajñaḥ priyo dharmaḥ sanātanaḥ jāne tvāṃ yajñahantāraṃ saddvijaṃ rakṣa me kratum

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The same fire, O brahmins, becomes stronger once again on being accompanied by the wind. It may then burn the entire earth instantly.

अध्याय १३३

श्लोक 10

भरद्वाज निबोधेदं वाक्यं मम समासतः ब्रह्मणाहं पुरा शप्तो देवदानवसंनिधौ

bharadvāja nibodhedaṃ vākyaṃ mama samāsataḥ brahmaṇāhaṃ purā śapto devadānavasaṃnidhau

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The extremely powerful Yogin whose strength is the perfect knowledge of reality and whose splendour is illuminated, is capable of drying up the entire universe like the sun at the time of dissolution.

अध्याय १३३

श्लोक 11

ततः प्रसादितो देवो मया लोकपितामहः अमृतैः प्रोक्षयिष्यन्ति यदा त्वां मुनिसत्तमाः

tataḥ prasādito devo mayā lokapitāmahaḥ amṛtaiḥ prokṣayiṣyanti yadā tvāṃ munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Those who are endowed with the power of Yoga, be¬ come masters of everything and enter the region of Prajapatis, Manus and Bhutas.

अध्याय १३३

श्लोक 12

तदा विशापो भविता हव्यघ्न त्वं न चान्यथा एवं करिष्यसि यदा ततः सर्वं भविष्यति

tadā viśāpo bhavitā havyaghna tvaṃ na cānyathā evaṃ kariṣyasi yadā tataḥ sarvaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Neither Yama, nor the infuriated Antaka (The annihi- lator), nor Mftyu (i.e. god of Death) of terrible exploits enter, O brahmins, the path of Yoga of unlimited splendour.

अध्याय १३३

श्लोक 13

भरद्वाजः पुनः प्राह सखा मे ऽसि महामते मखसंरक्षणं येन स्यान् मे वद करोमि तत्

bharadvājaḥ punaḥ prāha sakhā me 'si mahāmate makhasaṃrakṣaṇaṃ yena syān me vada karomi tat

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O excellent brahmins, there are thousands of Atmans (souls). By means of them one shall practice Yoga and after attaining the Yogic power, wander over the earth.

अध्याय १३३

श्लोक 14

संभूय देवा दैतेया ममन्थुः क्षीरसागरम् अलभन्तामृतं कष्टात् तद् अस्मत्सुलभं कथम्

saṃbhūya devā daiteyā mamanthuḥ kṣīrasāgaram alabhantāmṛtaṃ kaṣṭāt tad asmatsulabhaṃ katham

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

One may indulge in enjoying worldly pleasures and do severe penance thereafter. Again, O brahmins, he shall subdue them like the sun that subdues the qualities of brilliance.

अध्याय १३३

श्लोक 15

प्रीत्या यदि प्रसन्नो ऽसि सुलभं यद् वदस्व तत् तद् ऋषेर् वचनं श्रुत्वा रक्षः प्राह तदा मुदा

prītyā yadi prasanno 'si sulabhaṃ yad vadasva tat tad ṛṣer vacanaṃ śrutvā rakṣaḥ prāha tadā mudā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O excellent sages, for infusing more strength into the

अध्याय १३३

श्लोक 16

अमृतं गौतमीवारि अमृतं स्वर्णम् उच्यते अमृतं गोभवं चाज्यम् अमृतं सोम एव च

amṛtaṃ gautamīvāri amṛtaṃ svarṇam ucyate amṛtaṃ gobhavaṃ cājyam amṛtaṃ soma eva ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

These powers of Yoga have b?en mentioned by me, O

अध्याय १३३

श्लोक 17

एतैर् माम् अभिषिञ्चस्व अथवैतैस् तथा त्रिभिः गङ्गाया वारिणाज्येन हिरण्येन तथैव च सर्वेभ्यो ऽप्य् अधिकं दिव्यम् अमृतं गौतमीजलम्

etair mām abhiṣiñcasva athavaitais tathā tribhiḥ gaṅgāyā vāriṇājyena hiraṇyena tathaiva ca sarvebhyo 'py adhikaṃ divyam amṛtaṃ gautamījalam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Listen to the illustration, O excellent sages, in regard to meditation upon the soul or in regard to concentration of mind.

अध्याय १३३

श्लोक 18

एतद् आकर्ण्य स ऋषिः परं संतोषम् आगतः पाणाव् आदाय गङ्गायाः सलिलामृतम् आदरात्

etad ākarṇya sa ṛṣiḥ paraṃ saṃtoṣam āgataḥ pāṇāv ādāya gaṅgāyāḥ salilāmṛtam ādarāt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Just as an archer who does not err and who has full

अध्याय १३३

श्लोक 19

तेनाकरोद् ऋषी रक्षो ह्य् अभिषिक्तं तदा मखे पुनश् च यूपे च पशाव् ऋत्विक्षु मखमण्डले

tenākarod ṛṣī rakṣo hy abhiṣiktaṃ tadā makhe punaś ca yūpe ca paśāv ṛtvikṣu makhamaṇḍale

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

It behoves you, O excellent one, to explain this. What is the diet of the Yogin? What things does he conquer and subdue? How does he gain in strength?

अध्याय १३३

श्लोक 20

सर्वम् एवाभवच् छुक्लम् अभिषेकान् महात्मनः तद् रक्षो ऽपि तदा शुक्लो भूत्वोत्पन्नो महाबलः

sarvam evābhavac chuklam abhiṣekān mahātmanaḥ tad rakṣo 'pi tadā śuklo bhūtvotpanno mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The Yogin who consumes coarse barley for a long time, O excellent brahmins, becomes a purified soul. With this single diet the Yogin attains great strength.

अध्याय १३३

श्लोक 21

यः पुरा कृष्णरूपो ऽभूत् स तु शुक्लो ऽभवत् क्षणात् यज्ञं सर्वं समाप्याथ भरद्वाजः प्रतापवान्

yaḥ purā kṛṣṇarūpo 'bhūt sa tu śuklo 'bhavat kṣaṇāt yajñaṃ sarvaṃ samāpyātha bharadvājaḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Wandering through (and residing) in the caves for many fortnights, months and seasons of diverse incidents, and drinking water with milk added (now and then), the Yogin shall attain great strength.

अध्याय १३३

श्लोक 22

ऋत्विजो ऽपि विसृज्याथ यूपं गङ्गोदके ऽक्षिपत् गङ्गामध्ये तद् धि यूपम् अद्याप्य् आस्ते महामते

ṛtvijo 'pi visṛjyātha yūpaṃ gaṅgodake 'kṣipat gaṅgāmadhye tad dhi yūpam adyāpy āste mahāmate

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

After fasting incessantly for an unbroken period of a month, the Yogin becomes purified in soul and attains great strength.

अध्याय १३३

श्लोक 23

अभिषिक्तं चामृतेन अभिज्ञानं तु तन् महत् तत्र तीर्थे पुना रक्षो भरद्वाजम् उवाच ह

abhiṣiktaṃ cāmṛtena abhijñānaṃ tu tan mahat tatra tīrthe punā rakṣo bharadvājam uvāca ha

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

One should closely adhere to the path of Yoga as though that were as keen as the edge of a razor. This close adherence is the Dharana. It is difficult for persons devoid of self-possession to tread this path.

अध्याय १३३

श्लोक 24

अहं यामि भरद्वाज कृतः शुक्लस् त्वया पुनः तस्मात् तवात्र तीर्थे ये स्नानदानादिपूजनम्

ahaṃ yāmi bharadvāja kṛtaḥ śuklas tvayā punaḥ tasmāt tavātra tīrthe ye snānadānādipūjanam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He who practises Yoga by adhering to Dharana duly, conquers death and the misery of frequent births. He excels others in happiness.

अध्याय १३३

श्लोक 25

कुर्युस् तेषाम् अभीष्टानि भवेयुर् यत् फलं मखे स्मरणाद् अपि पापानि नाशं यान्तु सदा मुने

kuryus teṣām abhīṣṭāni bhaveyur yat phalaṃ makhe smaraṇād api pāpāni nāśaṃ yāntu sadā mune

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

This great path of Yoga has been resorted to by a number of sages. This has been precisely (explained) in various scriptures. This is decisively (nurtured) by the twice-born people.

अध्याय १३३

श्लोक 26

ततः प्रभृति तत् तीर्थं शुक्लतीर्थम् इति स्मृतम् गौतम्यां दण्डकारण्ये स्वर्गद्वारम् अपावृतम्

tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ śuklatīrtham iti smṛtam gautamyāṃ daṇḍakāraṇye svargadvāram apāvṛtam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

After attaining Yogas and experiencing them, those men attain Narayana quickly. The story thereof, O excellent brahmins, is relevant in regard to divine beings as well as a splendid person of great virility and intellect.

अध्याय १३३

श्लोक 27

उभयोस् तीरयोः सप्त सहस्राण्य् अपराणि च तीर्थानां मुनिशार्दूल सर्वसिद्धिप्रदायिनाम्

ubhayos tīrayoḥ sapta sahasrāṇy aparāṇi ca tīrthānāṃ muniśārdūla sarvasiddhipradāyinām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

After attaining Yogas and experiencing them, those men attain Narayana quickly. The story thereof, O excellent brahmins, is relevant in regard to divine beings as well as a splendid person of great virility and intellect.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 133
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.