Brahma Purana· Brahma Purāṇa
135
अध्याय 135 / 246

Adhyaya 135

27 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ27 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३५

श्लोक 1

वाणीसंगमम् आख्यातं यत्र वागीश्वरो हरः तत् तीर्थं सर्वपापानां मोचनं सर्वकामदम्

vāṇīsaṃgamam ākhyātaṃ yatra vāgīśvaro haraḥ tat tīrthaṃ sarvapāpānāṃ mocanaṃ sarvakāmadam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

In this connection I shall recount unto you the legend of yore, the dialogue between Vasistha and Karala-Janaka.

अध्याय १३५

श्लोक 2

तत्र स्नानेन दानेन ब्रह्महत्यादिनाशनम् ब्रह्मविष्ण्वोश् च संवादे महत्त्वे च परस्परम्

tatra snānena dānena brahmahatyādināśanam brahmaviṣṇvoś ca saṃvāde mahattve ca parasparam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Vasistha, the most excellent one among the sages, having the features of the sun, was sitting in his hermitage when king Janaka asked him about the perfect knowledge loading to salvation.

अध्याय १३५

श्लोक 3

तयोर् मध्ये महादेवो ज्योतिर्मूर्तिर् अभूत् किल तत्रैव वाग् उवाचेदं दैवी पुत्र तयोः शुभा

tayor madhye mahādevo jyotirmūrtir abhūt kila tatraiva vāg uvācedaṃ daivī putra tayoḥ śubhā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Let it be heard, O ruler of the Earth, how this universe dissolves and perishes, where it dissolves at first, and how long does it take.

अध्याय १३५

श्लोक 4

अहम् अस्मि महांस् तत्र अहम् अस्मीति वै मिथः दैवी वाक् ताव् उभौ प्राह यस् त्व् अस्यान्तं तु पश्यति

aham asmi mahāṃs tatra aham asmīti vai mithaḥ daivī vāk tāv ubhau prāha yas tv asyāntaṃ tu paśyati

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A Yuga consists of twelve thousand years. Know that a Kalpa is made up of four Yugas. A cycle of four hundred Kalpas is called a day of Brahma.

अध्याय १३५

श्लोक 5

स तु ज्येष्ठो भवेत् तस्मान् मा वादं कर्तुम् अर्हथः तद्वाक्याद् विष्णुर् अगमद् अधो ऽहं चोर्ध्वम् एव च

sa tu jyeṣṭho bhavet tasmān mā vādaṃ kartum arhathaḥ tadvākyād viṣṇur agamad adho 'haṃ cordhvam eva ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

They call the manifestation from the Unmanifest Vidyasarga. Mahat and Ahamkara constitute Avidydsarga.

अध्याय १३५

श्लोक 6

ततो विष्णुः शीघ्रम् एत्य ज्योतिःपार्श्व उपाविशत् अप्राप्यान्तम् अहं प्रायां दूराद् दूरतरं मुने

tato viṣṇuḥ śīghram etya jyotiḥpārśva upāviśat aprāpyāntam ahaṃ prāyāṃ dūrād dūrataraṃ mune

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

It alone abides in the heart of all forms. It is equipped with soul (?). It is conscious and it instils consciousness in all objects. It has no form but it identifies itself with all forms.

अध्याय १३५

श्लोक 7

ततः श्रान्तो निवृत्तो ऽहं द्रष्टुम् ईशं तु तं प्रभुम् तदैवं मम धीर् आसीद् दृष्टश् चान्तो मया भृशम्

tataḥ śrānto nivṛtto 'haṃ draṣṭum īśaṃ tu taṃ prabhum tadaivaṃ mama dhīr āsīd dṛṣṭaś cānto mayā bhṛśam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

It assumes forms of creation and annihilation through the peculiar characteristics of creation and annihilation. Al¬ though it is devoid of attributes it remains within the view.

अध्याय १३५

श्लोक 8

अस्य देवस्य तद् विष्णोर् मम ज्यैष्ठ्यं स्फुटं भवेत् पुनश् चापि मम त्व् एवं मतिर् आसीन् महामते

asya devasya tad viṣṇor mama jyaiṣṭhyaṃ sphuṭaṃ bhavet punaś cāpi mama tv evaṃ matir āsīn mahāmate

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Although this great soul undergoes certain changes due to millions of creations and annihilations it does not absolutely identify itself with them all (?)

अध्याय १३५

श्लोक 9

सत्यैर् वक्त्रैः कथं वक्ष्ये पीडितो ऽप्य् अनृतं वचः नानाविधेषु पापेषु नानृतात् पातकं परम्

satyair vaktraiḥ kathaṃ vakṣye pīḍito 'py anṛtaṃ vacaḥ nānāvidheṣu pāpeṣu nānṛtāt pātakaṃ param

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Not being enlightened itself and due to the resorting of unenlightened persons it becomes enveloped with Tamas, Sattva and Rajas and is born in different wombs.

अध्याय १३५

श्लोक 10

सत्यैर् वक्त्रैर् असत्यां वा वाचं वक्ष्ये कथं त्व् इति ततो ऽहं पञ्चमं वक्त्रं गर्दभाकृतिभीषणम्

satyair vaktrair asatyāṃ vā vācaṃ vakṣye kathaṃ tv iti tato 'haṃ pañcamaṃ vaktraṃ gardabhākṛtibhīṣaṇam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Due to the residence together it thinks like this—-"I am

अध्याय १३५

श्लोक 11

कृत्वा तेनानृतं वक्ष्य इति ध्यात्वा चिरं तदा अब्रवं तं हरिं तत्र आसीनं जगतां प्रभुम्

kṛtvā tenānṛtaṃ vakṣya iti dhyātvā ciraṃ tadā abravaṃ taṃ hariṃ tatra āsīnaṃ jagatāṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Due to Tamas it takes up beings of Tamasika nature; due to Rajas it takes up beings of Rajasika nature and bv devot¬ ing to Sattva it takes up Sattvika beings.

अध्याय १३५

श्लोक 12

अस्य चान्तो मया दृष्टस् तेन ज्यैष्ठ्यं जनार्दन ममेति वदतः पार्श्वे उभौ तौ हरिशंकरौ

asya cānto mayā dṛṣṭas tena jyaiṣṭhyaṃ janārdana mameti vadataḥ pārśve ubhau tau hariśaṃkarau

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The persons of Tamasa nature fall into hpII. ofRajasa nature become human beings Person, ' r

अध्याय १३५

श्लोक 13

एकरूपत्वम् आपन्नौ सूर्याचन्द्रमसाव् इव तौ दृष्ट्वा विस्मितो भीतश् चास्तवं ताव् उभाव् अपि ततः क्रुद्धौ जगन्नाथौ वाचं ताम् इदम् ऊचतुः

ekarūpatvam āpannau sūryācandramasāv iva tau dṛṣṭvā vismito bhītaś cāstavaṃ tāv ubhāv api tataḥ kruddhau jagannāthau vācaṃ tām idam ūcatuḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Due to the sms committed in this world o™ V u •

अध्याय १३५

श्लोक 14

दुष्टे त्वं निम्नगा भूया नानृताद् अस्ति पातकम्

duṣṭe tvaṃ nimnagā bhūyā nānṛtād asti pātakam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Thus the wise persons say that salvation is

अध्याय १३५

श्लोक 15

ततः सा विह्वला भूत्वा नदीभावम् उपागता तद् दृष्ट्वा विस्मितो भीतस् ताम् अब्रवम् अहं तदा

tataḥ sā vihvalā bhūtvā nadībhāvam upāgatā tad dṛṣṭvā vismito bhītas tām abravam ahaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Then, overwhelmed, she became a river. Seeing that, amazed and afraid, I said to her:

अध्याय १३५

श्लोक 16

यस्माद् असत्यम् उक्तासि ब्रह्मवाचि स्थिता सती तस्माद् अदृश्या त्वं भूयाः पापरूपास्य् असंशयम्

yasmād asatyam uktāsi brahmavāci sthitā satī tasmād adṛśyā tvaṃ bhūyāḥ pāparūpāsy asaṃśayam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"Since you, dwelling in Brahma's speech, have spoken falsely, you shall become invisible; you are surely sinful in form."

अध्याय १३५

श्लोक 17

एतच् छापं विदित्वा तु तौ देवौ प्रणता तदा विशापत्वं प्रार्थयन्ती तुष्टाव च पुनः पुनः

etac chāpaṃ viditvā tu tau devau praṇatā tadā viśāpatvaṃ prārthayantī tuṣṭāva ca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Learning of this curse, she bowed to those two gods, begging release from the curse, and praised them again and again.

अध्याय १३५

श्लोक 18

ततस् तुष्टौ देवदेवौ प्रार्थितौ त्रिदशार्चितौ प्रीत्या हरिहराव् एवं वाचं वाचम् अथोचतुः

tatas tuṣṭau devadevau prārthitau tridaśārcitau prītyā hariharāv evaṃ vācaṃ vācam athocatuḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Then the two Gods of gods, worshipped by the thirty, pleased by her entreaty, Hari and Hara, spoke these words with affection:

अध्याय १३५

श्लोक 19

गङ्गया संगता भद्रे यदा त्वं लोकपावनी तदा पुनर् वपुस् ते स्यात् पवित्रं हि सुशोभने

gaṅgayā saṃgatā bhadre yadā tvaṃ lokapāvanī tadā punar vapus te syāt pavitraṃ hi suśobhane

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"When you, good lady, join the Ganga, purifier of the world, then your body will be pure again, lovely one."

अध्याय १३५

श्लोक 20

तथेत्य् उक्त्वा सापि देवी गङ्गया संगताभवत् भागीरथी गौतमी च ततश् चापि स्वकं वपुः

tathety uktvā sāpi devī gaṅgayā saṃgatābhavat bhāgīrathī gautamī ca tataś cāpi svakaṃ vapuḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Saying "So be it," the goddess joined the Ganga — both the Bhagirathi and the Gautami — and then her own body

अध्याय १३५

श्लोक 21

देवी सा व्यगमद् ब्रह्मन् देवानाम् अपि दुर्लभम् गौतम्यां सैव विख्याता नाम्ना वाणीति पुण्यदा

devī sā vyagamad brahman devānām api durlabham gautamyāṃ saiva vikhyātā nāmnā vāṇīti puṇyadā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the goddess regained, O brahmin, which is hard even for the gods to obtain. In the Gautami she is famed by the name Vani, giver of merit;

अध्याय १३५

श्लोक 22

भागीरथ्यां सैव देवी सरस्वत्य् अभिधीयते उभयत्रापि विख्यातः संगमो लोकपूजितः

bhāgīrathyāṃ saiva devī sarasvaty abhidhīyate ubhayatrāpi vikhyātaḥ saṃgamo lokapūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

in the Bhagirathi the same goddess is called Sarasvati. In both places the confluence is famous and worshipped by the world:

अध्याय १३५

श्लोक 23

सरस्वतीसंगमश् च वाणीसंगम एव च गौतम्या संगता देवी वाणी वाचा सरस्वती

sarasvatīsaṃgamaś ca vāṇīsaṃgama eva ca gautamyā saṃgatā devī vāṇī vācā sarasvatī

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the Sarasvati-sangama and the Vani-sangama. The goddess Vani — Vach, Sarasvati — joined with the Gautami.

अध्याय १३५

श्लोक 24

सर्वत्र पूजितं तीर्थं तत्र वाचा शिवं प्रभुम् देवेश्वरं पूजयित्वा विशापम् अगमद् यतः

sarvatra pūjitaṃ tīrthaṃ tatra vācā śivaṃ prabhum deveśvaraṃ pūjayitvā viśāpam agamad yataḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

That tirtha is worshipped everywhere, because there Vach, having worshipped Shiva, the lord of gods, was freed from the curse,

अध्याय १३५

श्लोक 25

ब्रह्मा विधूय वाग्दौष्ट्यं स्वं च धामागमत् पुनः तस्मात् तत्र शुचिर् भूत्वा स्नात्वा तत्र च संगमे

brahmā vidhūya vāgdauṣṭyaṃ svaṃ ca dhāmāgamat punaḥ tasmāt tatra śucir bhūtvā snātvā tatra ca saṃgame

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

and Brahma, shaking off the fault of speech, returned to his own abode. So, becoming pure there and bathing at that confluence,

अध्याय १३५

श्लोक 26

वागीश्वरं ततो दृष्ट्वा तावता मुक्तिम् आप्नुयात् दानहोमादिकं किंचिद् उपवासादिकां क्रियाम्

vāgīśvaraṃ tato dṛṣṭvā tāvatā muktim āpnuyāt dānahomādikaṃ kiṃcid upavāsādikāṃ kriyām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

and then beholding Vagishvara, one attains liberation by that alone. Whoever performs there some charity, oblation and the like, or rites such as fasting,

अध्याय १३५

श्लोक 27

यः कुर्यात् संगमे पुण्ये संसारे न भवेत् पुनः एकोनविंशतिशतं तीर्थानां तीरयोर् द्वयोः नानाजन्मार्जिताशेषपापक्षयविधायिनाम्

yaḥ kuryāt saṃgame puṇye saṃsāre na bhavet punaḥ ekonaviṃśatiśataṃ tīrthānāṃ tīrayor dvayoḥ nānājanmārjitāśeṣapāpakṣayavidhāyinām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

at that holy confluence is not born again in worldly existence. There are nineteen hundred tirthas on the two banks, which destroy all the sins accumulated over many births.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 135
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.