Brahma Purana· Brahma Purāṇa
143
अध्याय 143 / 246

Adhyaya 143

17 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ17 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १४३

श्लोक 1

सिद्धतीर्थम् इति ख्यातं यत्र सिद्धेश्वरो हरः तस्य प्रभावं वक्ष्यामि सर्वसिद्धिकरं नृणाम्

siddhatīrtham iti khyātaṃ yatra siddheśvaro haraḥ tasya prabhāvaṃ vakṣyāmi sarvasiddhikaraṃ nṛṇām

हिन्दी अर्थ

बाद उन्होंने देवेश्वर भगवान् त्र्यम्बकका पूजन किया। उनके स्मरण करते ही करुणासिन्धु भगवान् शिव वहाँ प्रकट हो गये। पूजा करके महर्षि गौतमने कहा--' देवदेव महेश्वर! आप

English

A group of semi-divine beings of great purity and holiness. The panegyrists of gods.

अध्याय १४३

श्लोक 2

पुलस्त्यवंशसंभूतो रावणो लोकरावणः दिशो विजित्य सर्वाश् च सोमलोकम् अजीगमत्

pulastyavaṃśasaṃbhūto rāvaṇo lokarāvaṇaḥ diśo vijitya sarvāś ca somalokam ajīgamat

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण लोकोंके हितके लिये मुझे इस तीर्थमें स्रान करनेकी विधि बताइये।'

English

A class of semi-divine beings who attend on Kubera, the god of wealth. A mythical mountain and abode of celestial beings.

अध्याय १४३

श्लोक 3

सोमेन सह योत्स्यन्तं दशास्यम् अहम् अब्रवम् मन्त्रं दास्ये निवर्तस्व सोमयुद्धाद् दशानन

somena saha yotsyantaṃ daśāsyam aham abravam mantraṃ dāsye nivartasva somayuddhād daśānana

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिव बोले- महर्षे! गोदावरीमें स्नान करनेकी सम्पूर्ण विधि सुनो। पहले नान्दीमुख श्राद्ध करके शरीरको शुद्धि करे, फिर ब्राह्मणोंको भोजन कराये और उनसे स्नान करनेकी आज्ञा

English

Another mythical mountain used by gods and demous as a rod for churning the ocean. A Himalayan peak on which resides god Siva.

अध्याय १४३

श्लोक 4

इत्य् उक्त्वाष्टोत्तरं मन्त्रं शतनामभिर् अन्वितम् शिवस्य राक्षसेन्द्राय प्रादां नारद शान्तये

ity uktvāṣṭottaraṃ mantraṃ śatanāmabhir anvitam śivasya rākṣasendrāya prādāṃ nārada śāntaye

हिन्दी अर्थ

ले । तदनन्तर ब्रह्मचर्यका पालन करते हुए गोदावरी नदीमें स्नान करनेके लिये जाय। उस समय पतित मनुष्योंके साथ वार्तालाप न करे। जिसके हाथ, पैर और मन भलीभाँति संयममें रहते हैं, वही

English

Another mountain which escaped when Indra planned to cut off wings which all mountains are supposed to have previously. The sages, the guardians of the quarters and the Adityas 13 accompanied by Maruts 14 constructed the altar for the wedding ceremony of the trident-bearing lord, the chief of Devas.

अध्याय १४३

श्लोक 5

निःश्रीकाणां विपन्नानां नानाक्लेशजुषां नृणाम् शरणं शिव एवात्र संसारे ऽन्यो न कश्चन

niḥśrīkāṇāṃ vipannānāṃ nānākleśajuṣāṃ nṛṇām śaraṇaṃ śiva evātra saṃsāre 'nyo na kaścana

हिन्दी अर्थ

तीर्थका पूरा फल पाता है। भावदोष (दुर्भावना)- का परित्याग करके अपने धर्ममें स्थिर रहे और थके-माँदे, पीड़ित मनुष्योंकी सेवा करते हुए उन्हें यथायोग्य अन्न दे। जिनके पास कुछ नहीं है, ऐसे

English

An ancient sage and priest of Iksvaku kings. Another sage said to have been born out of a waterjar and to have drunk up the ocean.

अध्याय १४३

श्लोक 6

ततो निवृत्तः स ह मन्त्रियुक्तस् तत् सोमलोकाज् जयम् आप्य रक्षः स पुष्पकारूढगतिः सगर्वो लोकान् पुनः प्राप जवाद् दशास्यः

tato nivṛttaḥ sa ha mantriyuktas tat somalokāj jayam āpya rakṣaḥ sa puṣpakārūḍhagatiḥ sagarvo lokān punaḥ prāpa javād daśāsyaḥ

हिन्दी अर्थ

साधुओंको वस्त्र और कम्बल दे। भगवान् विष्णुकी तथा गङ्गाजीके प्रकट होनेको दिव्य कथा सुने। इस विधिसे यात्रा करनेवाला मनुष्य तीर्थके उत्तम फलका भागी होता है।

English

A sage and great story-teller. A great architect and artificer of gods.

अध्याय १४३

श्लोक 7

स प्रेक्षमाणो देवम् अन्तरिक्षं भुवं च नागांश् च गजांश् च विप्रान् आलोकयाम् आस नगं महान्तं कैलासम् आवास उमापतेर् यः

sa prekṣamāṇo devam antarikṣaṃ bhuvaṃ ca nāgāṃś ca gajāṃś ca viprān ālokayām āsa nagaṃ mahāntaṃ kailāsam āvāsa umāpater yaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम! गोदावरी नदीमें दो-दो हाथ भूमिपर तीर्थ होंगे। उनमें मैं स्वयं सर्वत्र रहकर सबकी समस्त कामनाओंको पूर्ण करता रहूँगा। सरिताओंमें

English

Daughters of Dak$a Prajapati. Two $ubhas are known, one being Dhruva's mother and the other wife of Angiras.

अध्याय १४३

श्लोक 8

दृष्ट्वा स्मयोत्फुल्लदृग् अद्रिराजं स मन्त्रिणौ रावण इत्य् उवाच

dṛṣṭvā smayotphulladṛg adrirājaṃ sa mantriṇau rāvaṇa ity uvāca

हिन्दी अर्थ

मानी गयी हैं। यमुनाका विशेष महत्त्व उस

English

Probably Santi or Rjama both also daughters of Dak?a Prajapati. A group of Vedic gods originally numbering six which later in¬ creased to twelve.

अध्याय १४३

श्लोक 9

को वा गिराव् अत्र वसेन् महात्मा गिरिं नयाम्य् एनम् अथाधि भूमेः लङ्कागतो ऽयं गिरिर् आशु शोभां लङ्कापि सत्यं श्रियम् आतनोति

ko vā girāv atra vasen mahātmā giriṃ nayāmy enam athādhi bhūmeḥ laṅkāgato 'yaṃ girir āśu śobhāṃ laṅkāpi satyaṃ śriyam ātanoti

हिन्दी अर्थ

पाताल अथवा स्वर्गमें नहीं हैं। भगवती गङ्गा स्थानपर है, जहाँ वे गङ्गासे मिली हैं। सरस्वती जहाँतक पहुँचकर सागरमें मिली हैं, वहाँतक वे नदी प्रभासतीर्थमें श्रेष्ठ बतायी गयी हैं। तृष्णा,

English

Another group of Vedic gods associated with storms, lightning, thunder etc. A Rgvedic deity said to be the ideal artist, divine artisan; men¬ tioned in VigQupuraga as a son of Visvakarma.

अध्याय १४३

श्लोक 10

इत्थं वचो राक्षसमन्त्रिणौ तौ निशम्य रक्षोधिपतेश् च भावम् न युक्तम् इत्य् ऊचतुर् इष्टबुद्ध्या निशाचरस् तद्वचनं न मेने

itthaṃ vaco rākṣasamantriṇau tau niśamya rakṣodhipateś ca bhāvam na yuktam ity ūcatur iṣṭabuddhyā niśācaras tadvacanaṃ na mene

हिन्दी अर्थ

भीमरथी और तुङ्गभद्रा-इन तीन नदियोंका जहाँ सर्वपापप्रणाशिनी । गोदावरी मुझे सदा ही प्रिय समागम हुआ है, वह तीर्थ मनुष्योंको मुक्ति हें । ये स्मरणमात्रसे पाप-राशिका विनाश करनेवाली देनेवाला है । इसी प्रकार पयोष्णी नदी भी जहाँ हैं। पाँचों भूतोंमें जल श्रेष्ठ है! जलमें भी जो तपती (ताप्ती)-में मिली हैं, वह तीर्थ मोक्षदायक तीर्थका जल है, वह सर्वश्रेष्ठ माना गया है । तीर्थ-

English

Another name of Kamadhenu the divine cow; also a cow bom from the hunkara of Brahma. The cow of plenty belonging to sage Vasisiha, said to be born of Surabhi.

अध्याय १४३

श्लोक 11

संस्थाप्य तत् पुष्पकम् आशु रक्षः पुप्लाव कैलासगिरेश् च मूले हिन्दोलयाम् आस गिरिं दशास्यो ज्ञात्वा भवः कृत्यम् इदं चकार

saṃsthāpya tat puṣpakam āśu rakṣaḥ puplāva kailāsagireś ca mūle hindolayām āsa giriṃ daśāsyo jñātvā bhavaḥ kṛtyam idaṃ cakāra

हिन्दी अर्थ

है; परंतु ये गौतमी गङ्गा मेरी आज्ञासे सर्वत्र सर्वदा और सब मनुष्योंको स्त्रान करनेपर मोक्ष प्रदान करेंगी। कोई-कोई तीर्थ किसी विशेष समयमें देवताका शुभागमन होनेपर अधिक पुण्यमय

English

& 19. Names not traceable elsewhere. The eternal Visnu performed worship separately in different places. The Vedas accompanied by their secret prin¬ ciples gave charming instructions.

अध्याय १४३

श्लोक 12

जित्वा दिगीशांश् च सगर्वितस्य कैलासम् आन्दोलयतः सुरारेः अङ्गुष्ठकृत्यैव रसातलादि लोकांश् च यातस्य दशाननस्य

jitvā digīśāṃś ca sagarvitasya kailāsam āndolayataḥ surāreḥ aṅguṣṭhakṛtyaiva rasātalādi lokāṃś ca yātasya daśānanasya

हिन्दी अर्थ

माना जाता हे, किंतु गोदावरी नदी सदा ही सबके लिये तीर्थ है । मुनिश्रेष्ठ! दो सौ योजनके भीतर गोदावरी नदीमें साढे तीन करोड तीर्थ होंगे। ये गङ्गा निम्राङ्कित नामोंसे प्रसिद्ध होंगी--

English

The celestial damsels danced. The Gandharvas and Kinnaras 1 sang. O excellent sage, Mainaka held fried grains (for the sacrifice). After setting the holy fire ablaze duly and performing the sacrifice with fried grains, O son, the couple went round the rocky slab duly.

अध्याय १४३

श्लोक 13

आलूनकायस्य गिरं निशम्य विहस्य देव्या सह दत्तम् इष्टम् तस्मै प्रसन्नः कुपितो ऽपि शंभुर् अयुक्तदातेति न संशयो ऽत्र

ālūnakāyasya giraṃ niśamya vihasya devyā saha dattam iṣṭam tasmai prasannaḥ kupito 'pi śaṃbhur ayuktadāteti na saṃśayo 'tra

हिन्दी अर्थ

माहेश्वरी, गङ्गा, गौतमी, वैष्णवी, गोदावरी, नन्दा, सुनन्दा, कामदायिनी, ब्रह्मतेज:समानीता तथा

English

During the course of touching the slab, Siva urged by Vi§nu, touched the toe of the right foot of the goddess with his hand. Performing the sacrifice there near Siva, I saw her. My semen got ejaculated due to my evil mind on seeing the toe.

अध्याय १४३

श्लोक 14

ततो ऽयम् आवाप्य वरान् सुवीरो भवप्रसादात् कुसुमं जगाम गच्छन् स लङ्कां भवपूजनाय गङ्गाम् अगाच् छंभुजटाप्रसूताम्

tato 'yam āvāpya varān suvīro bhavaprasādāt kusumaṃ jagāma gacchan sa laṅkāṃ bhavapūjanāya gaṅgām agāc chaṃbhujaṭāprasūtām

हिन्दी अर्थ

जलमें भी भागीरथी गङ्गा श्रेष्ठ हैं और उनसे भी गौतमी गङ्गा उत्कृष्ट मानी गयी हैं; क्योंकि वे भगवान् शंकरको जटाके साथ लायी गयी थीं। अतः इनसे बढ़कर कल्याणकारी तीर्थ दूसरा कोई

English

From the minute particles of my semen the Valakhi- lyas 2 were born. Then there was a great commotion caused by Devas. Overwhelmed by shame, I stood up from my seat and started. Even as Devas watched silently, O Narada, I went ahead. On seeing me go, Mahadeva spoke to Nandin:

अध्याय १४३

श्लोक 15

संपूजयित्वा विविधैश् च मन्त्रैर् गङ्गाजलैः शंभुम् अदीनसत्त्वः असिं स लेभे शशिखण्डभूषात् सिद्धिं च सर्वर्द्धिम् अभीप्सितां च

saṃpūjayitvā vividhaiś ca mantrair gaṅgājalaiḥ śaṃbhum adīnasattvaḥ asiṃ sa lebhe śaśikhaṇḍabhūṣāt siddhiṃ ca sarvarddhim abhīpsitāṃ ca

हिन्दी अर्थ

नहीं है। मुने! स्वर्ग, पृथ्वी और पातालमें भी गङ्गा सब मनोरथोंको पूर्ण करनेवाली हैं।

English

Call Brahma here. I shall make him free from sin. Pigmy sages no bigger than half a thumb, numbering 6000 and residing in the solar region.

अध्याय १४३

श्लोक 16

मद्दत्तमन्त्रं शशिरक्षणाय स साधयाम् आस भवं प्रपूज्य सिद्धे तु मन्त्रे पुनर् एव लङ्काम् अयात् स रक्षोधिपतिः स तुष्टः

maddattamantraṃ śaśirakṣaṇāya sa sādhayām āsa bhavaṃ prapūjya siddhe tu mantre punar eva laṅkām ayāt sa rakṣodhipatiḥ sa tuṣṭaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हैं-नारद! इस प्रकार साक्षात् भगवान् शंकरने संतुष्ट होकर महात्मा गौतमको गोदावरीका जो माहात्म्य बतलाया था। वही मैंने तुमको सुनाया है।

English

Indeed the waters are goddesses and mothers. The Earth is another mother. So both of them are the causes of exist¬ ence, creation and destruction. By remembering it the mental sin perishes. By bowing to it the verbal sin perishes. By bathing, drinking and per¬ forming the holy ablution, the physical sin perishes.

अध्याय १४३

श्लोक 17

ततः प्रभृत्य् एतद् अतिप्रभावं तीर्थं महासिद्धिदम् इष्टदं च समस्तपापौघविनाशनं च सिद्धैर् अशेषैः परिसेवितं च

tataḥ prabhṛty etad atiprabhāvaṃ tīrthaṃ mahāsiddhidam iṣṭadaṃ ca samastapāpaughavināśanaṃ ca siddhair aśeṣaiḥ parisevitaṃ ca

हिन्दी अर्थ

भागीरथी गङ्ाके अवतरणको कथा

English

Whoever remembers or drinks the water herein attains all desired things. Take this water-jar. O Brahma, by touching, remembering and seeing the The verses in the ninth Marsiala of the Rgevda relating to Soma PavamSha; also known as 'P&vamani'.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 143
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.